agriculturai stories in marathi, agrowon, modern silo technology for food grains | Agrowon

धान्य साठवणीसाठी आधुनिक सायलो तंत्रज्ञान
राकेश गुजराथी, विनोद आतकरी
रविवार, 3 डिसेंबर 2017

पिकांची काढणी ते प्रत्यक्ष ग्राहकांपर्यंत पोचेपर्यंतच्या काळामध्ये धान्य साठवण हा अत्यंत कळीचा मुद्दा आहे. या टप्प्यातील नुकसानीचे प्रमाण कमी करण्यासाठी सुधारित सायलो तंत्रज्ञान उपयुक्त ठरू शकते. मात्र त्यामध्ये लहान उद्योजक व शेतकऱ्यांचा विचार होऊन कमी क्षमतेचे सायलो तयार झाले पाहिजेत.

पिकांची काढणी ते प्रत्यक्ष ग्राहकांपर्यंत पोचेपर्यंतच्या काळामध्ये धान्य साठवण हा अत्यंत कळीचा मुद्दा आहे. या टप्प्यातील नुकसानीचे प्रमाण कमी करण्यासाठी सुधारित सायलो तंत्रज्ञान उपयुक्त ठरू शकते. मात्र त्यामध्ये लहान उद्योजक व शेतकऱ्यांचा विचार होऊन कमी क्षमतेचे सायलो तयार झाले पाहिजेत.

भारत सरकारच्या अंदाजानुसार २०१६-१७ या वर्षीचे देशपातळीवरील अन्नधान्य उत्पादन २७१.९८ दशलक्ष टन इतके होईल. हे प्रमाण २०१३-१४ च्या उत्पादनापेक्षा (२६५.०४ दशलक्ष टन) ६.९४ दशलक्ष टन ने जास्त आहे. एकूणच अन्नधान्यांच्या उत्पादनामध्ये सातत्याने वाढ होत गेलेली दिसून येते. एकूण अन्नधान्य उत्पादनापैकी सुमारे ३० टक्के अन्नधान्य हे फूड कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (एफसीआय) ही संस्था खरेदी करते.

अन्नधान्यांचे उत्पादन झाल्यानंतर प्रामुख्याने धान्यांची काढणी, मळणी, पॅकिंग, वाहतूक, साठवण व वितरण अशा अनेक घटकांचा समावेश होतो. यात प्रचंड नुकसान होते. काढणीपश्चात तंत्रज्ञानाच्या कमतरतेमुळे भारतामध्ये सुमारे १२ ते १६ दशलक्ष टन प्रति वर्ष नुकसान होते. याची किंमत ५० हजार कोटी रुपये इतकी असून, जागतिक बॅंकेच्या अहवालानुसार या नासाडी होणाऱ्या धान्यांतून भारतातील एकतृतीयांश गरिबांची अन्नधान्याची गरज भागू शकते.

काढणीपश्चात तंत्रज्ञानामध्ये विशेषतः संरक्षित साठवण करण्यासाठी सुधारणा करण्याची आवश्यकता आहे. अन्नधान्याच्या साठवणुकीवर परिणाम करणारे विविध जैविक व अजैविक घटक आहेत. त्यावर नियंत्रण ठेवून गोदामातील अन्नधान्य नासाडी रोखता येणे शक्य आहे. त्यासाठी युरोप, अमेरिकेसह जगभरात गॅलव्हनाइज्ड सायलो स्टोअरेज तंत्रज्ञान वापरले जाते. या साठवण तंत्रामध्ये अन्नधान्यातील ओलावा, कीटक, तापमान, उंदीर, पक्षी व अन्य घटकांमुळे धान्यांचे होणारे नुकसान पूर्णपणे रोखता येते. भारतात १९९० पासून खासगी क्षेत्राद्वारे ही साठवण प्रणाली वापरात आली असली तरी त्याचे सार्वत्रिकरण फारसे झाले नाही. प्रक्रिया उद्योगामध्येही सायलो तंत्रज्ञान भात गिरणी (बासमती), गहू आटा बनविणाऱ्या कंपन्या, मका प्रक्रिया केंद्रे, धान्य आधारित डिस्टिलरीज, पशुखाद्य निर्मिती कंपन्यांमध्ये वापरले जाताना दिसते. यात धान्य भरण्यापूर्वी प्री क्‍लीनर, फाइन क्‍लीनर, डी स्टोनर अशा यंत्रांमधून स्वच्छता केली जाते. धान्यातील आर्द्रतेचे प्रमाण योग्य तितके ठेवण्यासाठी आवश्यकतेनुसार ड्रायरचा वापर केला जातो. त्यानंतर हे धान्य सायलोमध्ये वरील बाजूला असलेल्या हॉपरद्वारे भरले जाते. सायलोमध्ये खास वायुविजन प्रणाली कार्यान्वित केलेली असते. त्यामुळे धान्यांची गुणवत्ता अधिक काळ चांगली राहण्यास मदत होते. धान्याच्या वाहतुकीसाठी विविध प्रकारचे कन्व्हेअर उपलब्ध आहेत. त्यामुळे सायलोमध्ये धान्य भरणे आणि काढणे या कामासाठीचे मनुष्यबळ कमी होऊ शकते. त्याच प्रमाणे वहनातील धान्य नासाडीही कमी होऊ शकते.

या तंत्रज्ञानाच्या वापरातील मुख्य अडचणी ः

  • परदेशामधील उद्योगाच्या दृष्टीने विकसित करण्यात आलेल्या सायलो तंत्रज्ञानाची क्षमता प्रचंड असते. आपल्याकडे लहान प्रक्रिया उद्योजकांच्या दृष्टीने त्यात सुधारणा होण्याची आवश्यकता आहे.
  • भारतीय परिस्थितीनुसार कमी साठवण क्षमतेच्या गॅल्व्हनाइज्ड सायलो प्रणालींचे आरेखन करण्याची आवश्यकता आहे. शेतकऱ्यांच्या साठवण आणि मागणीचा विचार करून प्रामुख्याने ५ ते २० टन क्षमतेचे सायलो उपयुक्त ठरतील, असा अंदाज आहे. विविध शेतकरी उत्पादक कंपन्या, बाजार समित्यांमध्ये त्यांचा वापर होऊ शकतो.

(लेखक खासगी कंपनीमध्ये कार्यरत आहेत.)

इतर कृषी प्रक्रिया
कवठ प्रक्रियेला आहे संधीकवठ हे तसे दुर्लक्षित फळ. आंबट, गोड चवीमुळे...
पेरूची टॉफी, स्क्वॅश, गरपेरूमध्ये जीवनसत्त्व सी, कॅल्शिअम, फॉस्फरस, लोह,...
पेरू प्रक्रियेतून वाढवा फायदापेरू नाशवंत असल्यामुळे प्रक्रियेद्वारा पेरूचे...
बहुगुणी आवळ्याचे मूल्यवर्धनआवळा या फळाला आयुर्वेदामध्ये फार महत्त्व आहे....
शेंगा लाडू, चटणी उद्योगातून तयार केली...शेंगा लाडूसारख्या छोट्या व्यवसायापासून सुरवात...
सीताफळापासून नेक्टर, स्कॅश, अारटीएससीताफळ हे अनेक अावश्‍यक पोषक घटकांचा स्राेत अाहे...
आरोग्यदायी कडधान्य चिप्सतेलकट बटाटा चिप्सचे प्रमाण बाजारपेठेमध्ये वेगाने...
सोयाबीन प्रक्रिया उद्योगाची ‘साधना’लातूर जिल्ह्यातील मुरूड येथे राहणाऱ्या साधना...
चांगल्या अारोग्यासाठी ः प्रोबायोटिक्स...प्रोबायोटिक्‍स म्हणजे सजीव सूक्ष्मजीव. सुमारे एक...
प्रोबायोटिक कुल्फीकुल्फी हा गोठवलेला थंड आइस्क्रीमचा प्रकार...
टोमॅटो मूल्यवर्धनातून वाढवा फायदाबाजार जास्त प्रमाणात टोमॅटोची अावक झाल्यामुळे...
दर्जेदार उत्पादनासाठी फ्रिज ड्रायिंगरूढ झालेल्या यांत्रिक ड्रायर्सच्या तुलनेत फ्रिज...
विविध हंगामी फळांपासून बनवा जॅमहंगामानुसार विविध प्रकारची फळे उपलब्ध होतात....
प्रक्रिया उद्योगात नारळाला मागणीनारळाचा प्रत्येक भागाचा उपयोग प्रक्रिया...
मावा मलई निर्मितीतून मिळविले आर्थिक...जळगाव शहरामधील पिंप्राळा परिसरातील देवकाबाई...
अाैषधी गुणधर्मांनीयुक्त अाल्याचे लोणचे...आले हे स्वयंपाकात सूप, बिस्किटे आणि वड्यांच्या...
रोजगार शोधार्थ गाव सोडलेले निवृत्ती...शेतीतून शाश्‍वत उत्पन्नाची हमी नसल्यामुळे कोकर्डा...
शेतमाल प्रक्रियेसाठी सोपी यंत्रेभारतीय कृषी संशोधन परिषदेची ‘सिफेट’ ही अत्यंत...
प्रक्रियेपूर्वी तपासा दुधाची गुणवत्तादूध काढल्यानंतर दूध संकलन केंद्र, दूध शीतकरण...
प्रक्रिया उद्योगासाठी उपयुक्त यंत्रेप्रक्रिया उद्योगामध्ये विविध यंत्रांची आवश्यकता...