agriculturai stories in marathi, agrowon, soil water holding capacity | Agrowon

जाणून घ्या जमिनीचे जलधारणाविषयक गुणधर्म
डॉ. मेहराज शेख
शनिवार, 13 जानेवारी 2018

शेतीमध्ये पाण्याची उपलब्धता आणि योग्य वापर अत्यंत महत्त्वाचा असून, त्यासाठी राज्यासह केंद्र शासनाच्या विविध योजना कार्यरत आहेत. जलसंधारणाचे विविध प्रकल्पही त्याद्वारे राबवले जात आहेत. मात्र, शेती किंवा कोणताही जलसंधारण प्रकल्य यशस्वी होण्यासाठी मातीच्या जलधारणाविषयक गुणधर्मांचा विचार होण्याची आवश्यकता आहे.

शेतीमध्ये पाण्याची उपलब्धता आणि योग्य वापर अत्यंत महत्त्वाचा असून, त्यासाठी राज्यासह केंद्र शासनाच्या विविध योजना कार्यरत आहेत. जलसंधारणाचे विविध प्रकल्पही त्याद्वारे राबवले जात आहेत. मात्र, शेती किंवा कोणताही जलसंधारण प्रकल्य यशस्वी होण्यासाठी मातीच्या जलधारणाविषयक गुणधर्मांचा विचार होण्याची आवश्यकता आहे.

शाश्वत शेतीसाठी जमिनीच्या सुपीकतेइतकेच पाणीही आवश्यक आहे. मातीचे जलप्रेरित गुणधर्मानुसार जमिनीची जलधारण क्षमता ठरते. यामध्ये जमिनीची रचना, मातीतील कणांची टक्केवारी, भौतिक व सेंद्रिय घटक हेही कारणीभूत असतात.
जमिनीत पाणी कशाप्रकारे प्रवाहित होते, त्यानुसार त्याचे काही प्रकार पडतात. जमिनीची जलधारणक्षमता ही मातीच्या खालील घटकांवर अवलंबून आहे.

हायग्रोस्कोपिक वॉटर
यामध्ये जमिनीमध्ये पाणी उपलब्ध असले तरी मातीच्या अतिसूक्ष्म कणांना चिकटून व अत्यंत पातळ पापुद्र्यांच्या स्वरूपात असते. त्यामुळे ते वनस्पतींना वापरता येत नाही. यावर १५ बारपेक्षा अधिक दबाव पडल्यास हे पाणी नष्ट होते. मातीचे कण हे धुळीच्या कणांच्या स्वरूपामध्ये सर्वत्र पसरतात. सध्या धुळीच्या लोटांचे प्रमाणही वाढत आहे. मातीच्या अशा कणांना रोखून ठेवण्यासाठी मातीची ही क्षमता उपयुक्त ठरू शकते. कारण या क्षमतेमुळे मातीचे कण एकमेकांशी चिकटून राहतात. थोडक्यात, मातीचा नैसर्गिक समतोल राखण्यासाठी हे अतिसूक्ष्म स्वरूपातील पाण्याचेसुद्धा अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

केशाकर्षण पाणी (कॅपिलरी वॉटर)
मातीच्या कणांमध्ये असलेल्या पोकळीमध्ये (सूक्ष्म छिद्रांमध्ये) केशीय आकर्षणाने पाणी एकत्रित झालेले असते. त्यापेक्षा आकाराने किंचित मोठ्या पोकळीमध्ये उपलब्ध असलेल्या पाण्याला वाफसा क्षमतेचे पाणी किंवा फील्ड कॅपॅसीटी म्हणतात. पाऊस पडल्यानंतर साधारणतः दोन दिवसांपेक्षा जास्त काळ हे पाणी छिद्रामध्ये साठून राहते. हे पाणी पिकांच्या वाढीसाठी वापरले जाते. त्यावर वनस्पतींच्या सर्व चयापचय क्रिया चालतात. मातीच्या प्रकारानुसार म्हणजेच मातीच्या कणांमध्ये असलेल्या मोकळ्या जागेच्या क्षमतेनुसार जमिनीची पाणी धारणक्षमता ठरते.

मातीतील आंतरप्रवाह (इनफील्ट्रेशन किंवा परकोलेशन)
मातीची सच्छिद्रता, रचना, कणांची टक्केवारी इत्यादी घटकांनुसार मातीतील पाण्याचा प्रवाह वेगवेगळा असतो. चांगली सच्छिद्रता असलेली माती व मातीची रचना हे दोन्ही घटक पाण्याच्या मातीतील अंतर्गत प्रवाहासाठी जागा उपलब्ध करून देतात. पिकाला पाण्यातील विद्राव्य घटक उपलब्ध होण्यासाठी मदत होते.

गुरुत्वाकर्षणाने खाली भूजलात समाविष्ठ होणारे पाणी ः
वापसा क्षमतेपेक्षा अधिक असलेले पाणी मातीतील सूक्ष्म व मोठ्या पोकळ्या व भेगातून भूगर्भात जाते. अशा पाण्याला गुरुत्वाकर्षणाचे पाणी म्हणतात. त्यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढते. यासाठी मातीचे भौतिक गुणधर्म अत्यंत महत्त्वाचे असतात.

इतर अॅग्रो विशेष
मुरघास : चाराटंचाईवर उत्तम पर्यायउन्हाळ्यामध्ये किंवा चारा तुटीच्या काळात...
बाजारात टंचाईमुळे ‘पांढऱ्या सोन्या'च्या...जळगाव ः देशात कापसाची सर्वाधिक सुमारे ४० लाख हेक्...
दिवसा वीजपुरवठ्याचे स्वप्न प्रत्यक्षात...मुंबई : मुख्यमंत्री सौर कृषी पंप...
विजयादशमीनिमित्त फुलांना मागणी वाढलीपुणे ः गुरुवारी (ता. १८) साजऱ्या हाेणाऱ्या...
कोकण, पश्‍चिम महाराष्ट्रात पावसाची...पुणे: राज्याच्या कमाल तापमानात चढ-उतार सुरू...
मराठवाड्यात यंदा शेतकऱ्यांचे...औरंगाबाद : कमी पाऊस आणि मोठा खंड यामुळे...
ऊर्जा विभागाच्या योजनांचा शेतकऱ्यांना...मुंबई  : ऊर्जा विभागाने लोकहिताच्या व...
राज्यात २७ लाख हेक्टरवर होणार ज्वारी...पुणे : केंद्र सरकारच्या नव्या धोरणाप्रमाणे...
सणासुदीत अर्थकारण उंचावणारे पेरीडकरांचे...गणपती उत्सवापासून ते अगदी दसरा, दिवाळीस तुळशीच्या...
दुष्काळ, मजूरटंचाई समस्येवर सीताफळ,...अौरंगाबाद जिल्ह्यातील कुंभेफळ येथील श्रीराम शेळके...
कडधान्य कवडीमोल दरात व्यापाऱ्यांच्या...जळगाव : कडधान्याचा हंगाम येऊन एक महिना झाला;...
सकाळी गारठा, तर दुपारी चटकापुणे : राज्यात कमाल तापमान पस्तीशीपार गेले...
नांदेड, परभणी, हिंगोली जिल्ह्यांत...नांदेड ः जमिनीत पुरेशा प्रमाणात ओलावा नसल्यामुळे...
भारतात ३६५ लाख गाठी कापूस होणारमुंबई ः भारतात मागील वर्षीच्या तुलनेत यंदा कापूस...
मुग, उडीद विक्रीत शेतकऱ्यांना ३३०...पुणे ः शासनाची हमीभावाने खरेदीसाठी नोंदणीच सुरू...
खरिपात उत्पादनात घट; हमी दरही मिळेनाऔरंगाबाद : खरिपातील प्रमुख पिकांपैकी मूग, उडीद...
सरकारला दुष्काळचे गांभीर्य ः चंद्रकांत...नगर: राज्यात साधारण दोनशे तालुक्यांत दुष्काळसदृश...
नर्सरी मॅन ऑफ वरुड- जावेद खान अमरावती जिल्‍ह्यातील वरुड मोर्शी या प्रसिद्ध...
दुष्काळातही विस्तारला देशी गोवंश व्यवसायकायम दुष्काळी खानापूर तालुक्यातील अडसरवाडी (जि....
नांदेड, हिंगोली, परभणीतील बारा...नांदेड   ः दुष्काळ व्यवस्थापन संहितेनुसार...