agriculturai stories in marathi, agrowon, soil water holding capacity | Agrowon

जाणून घ्या जमिनीचे जलधारणाविषयक गुणधर्म
डॉ. मेहराज शेख
शनिवार, 13 जानेवारी 2018

शेतीमध्ये पाण्याची उपलब्धता आणि योग्य वापर अत्यंत महत्त्वाचा असून, त्यासाठी राज्यासह केंद्र शासनाच्या विविध योजना कार्यरत आहेत. जलसंधारणाचे विविध प्रकल्पही त्याद्वारे राबवले जात आहेत. मात्र, शेती किंवा कोणताही जलसंधारण प्रकल्य यशस्वी होण्यासाठी मातीच्या जलधारणाविषयक गुणधर्मांचा विचार होण्याची आवश्यकता आहे.

शेतीमध्ये पाण्याची उपलब्धता आणि योग्य वापर अत्यंत महत्त्वाचा असून, त्यासाठी राज्यासह केंद्र शासनाच्या विविध योजना कार्यरत आहेत. जलसंधारणाचे विविध प्रकल्पही त्याद्वारे राबवले जात आहेत. मात्र, शेती किंवा कोणताही जलसंधारण प्रकल्य यशस्वी होण्यासाठी मातीच्या जलधारणाविषयक गुणधर्मांचा विचार होण्याची आवश्यकता आहे.

शाश्वत शेतीसाठी जमिनीच्या सुपीकतेइतकेच पाणीही आवश्यक आहे. मातीचे जलप्रेरित गुणधर्मानुसार जमिनीची जलधारण क्षमता ठरते. यामध्ये जमिनीची रचना, मातीतील कणांची टक्केवारी, भौतिक व सेंद्रिय घटक हेही कारणीभूत असतात.
जमिनीत पाणी कशाप्रकारे प्रवाहित होते, त्यानुसार त्याचे काही प्रकार पडतात. जमिनीची जलधारणक्षमता ही मातीच्या खालील घटकांवर अवलंबून आहे.

हायग्रोस्कोपिक वॉटर
यामध्ये जमिनीमध्ये पाणी उपलब्ध असले तरी मातीच्या अतिसूक्ष्म कणांना चिकटून व अत्यंत पातळ पापुद्र्यांच्या स्वरूपात असते. त्यामुळे ते वनस्पतींना वापरता येत नाही. यावर १५ बारपेक्षा अधिक दबाव पडल्यास हे पाणी नष्ट होते. मातीचे कण हे धुळीच्या कणांच्या स्वरूपामध्ये सर्वत्र पसरतात. सध्या धुळीच्या लोटांचे प्रमाणही वाढत आहे. मातीच्या अशा कणांना रोखून ठेवण्यासाठी मातीची ही क्षमता उपयुक्त ठरू शकते. कारण या क्षमतेमुळे मातीचे कण एकमेकांशी चिकटून राहतात. थोडक्यात, मातीचा नैसर्गिक समतोल राखण्यासाठी हे अतिसूक्ष्म स्वरूपातील पाण्याचेसुद्धा अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

केशाकर्षण पाणी (कॅपिलरी वॉटर)
मातीच्या कणांमध्ये असलेल्या पोकळीमध्ये (सूक्ष्म छिद्रांमध्ये) केशीय आकर्षणाने पाणी एकत्रित झालेले असते. त्यापेक्षा आकाराने किंचित मोठ्या पोकळीमध्ये उपलब्ध असलेल्या पाण्याला वाफसा क्षमतेचे पाणी किंवा फील्ड कॅपॅसीटी म्हणतात. पाऊस पडल्यानंतर साधारणतः दोन दिवसांपेक्षा जास्त काळ हे पाणी छिद्रामध्ये साठून राहते. हे पाणी पिकांच्या वाढीसाठी वापरले जाते. त्यावर वनस्पतींच्या सर्व चयापचय क्रिया चालतात. मातीच्या प्रकारानुसार म्हणजेच मातीच्या कणांमध्ये असलेल्या मोकळ्या जागेच्या क्षमतेनुसार जमिनीची पाणी धारणक्षमता ठरते.

मातीतील आंतरप्रवाह (इनफील्ट्रेशन किंवा परकोलेशन)
मातीची सच्छिद्रता, रचना, कणांची टक्केवारी इत्यादी घटकांनुसार मातीतील पाण्याचा प्रवाह वेगवेगळा असतो. चांगली सच्छिद्रता असलेली माती व मातीची रचना हे दोन्ही घटक पाण्याच्या मातीतील अंतर्गत प्रवाहासाठी जागा उपलब्ध करून देतात. पिकाला पाण्यातील विद्राव्य घटक उपलब्ध होण्यासाठी मदत होते.

गुरुत्वाकर्षणाने खाली भूजलात समाविष्ठ होणारे पाणी ः
वापसा क्षमतेपेक्षा अधिक असलेले पाणी मातीतील सूक्ष्म व मोठ्या पोकळ्या व भेगातून भूगर्भात जाते. अशा पाण्याला गुरुत्वाकर्षणाचे पाणी म्हणतात. त्यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढते. यासाठी मातीचे भौतिक गुणधर्म अत्यंत महत्त्वाचे असतात.

इतर अॅग्रो विशेष
कर्नाटकच्या मुख्यमंत्रिपदी कुमारस्वामी...बंगळूर : जेडीएसचे नेते एच. डी. कुमारस्वामी यांनी...
पाणलोट गैरव्यवहार; चौघांचे निलंबन शक्यपुणे : पाणलोट खात्यातील भ्रष्टाचारप्रकरणी कृषी...
‘मेकुणू’ चक्रीवादळ होणार अतितीव्रपुणे : अरबी समुद्रात घोंगावत असलेल्या ‘मेकुणू’...
कोकणात शनिवारपासून पाऊस?पुणे : अरबी समुद्रात अालेले ‘मेकुणू’ चक्रीवादळ...
खरिपासाठी पैशांची तजवीज करण्यात शेतकरी...अकोला  ः अागामी हंगामाला अाता अवघा...
सेस वसुलीच्या मुद्यावर प्रशासन, जळगाव...जळगाव ः भाजीपाला व फळे नियमनमुक्त केल्याने...
यंदा वापरा घरचेच सोयबीन बियाणेपुणे : राज्यात गेल्या हंगामात झालेल्या अवेळी...
प्रयोगशील कांदा शेतीत ठळक अोळख मिळवलेले...नाशिक जिल्हा कांदा उत्पादनात अग्रेसर आहे. त्यातही...
गोकुळानं ‘गणित’ नाही मांडलंपशुपालनातून दूध व्यवसाय म्हणजे मुळातच उद्योग आहे...
ब्राझीलचा धडा घेणार कधी?सातत्याने दोन वर्षांच्या चांगल्या पाऊसमानानंतर...
उत्तर प्रदेशातील कारखान्यांची अतिरिक्त...नवी दिल्ली ः बाजारात साखरेचे पडलेले दर आणि...
भारतात गोड्या पाण्याची उपलब्धता घटलीवॉशिंग्टन ः भारतात उपलब्ध पाण्याचा आणि पाणी...
कापसाच्या ३७० वाणांच्या विक्रीला...नगर  ः बोंड अळीच्या नियंत्रणासाठी कमी आणि...
अधिकाऱ्यांनी कोंडून दिली खुनाची धमकीपुणे  : कृषी खात्यातील पाणलोट व मृद्संधारण...
उन्हाचा चटका कायम राहणारपुणे : राज्यात उन्हाचा ताप वाढल्याने विदर्भ, मध्य...
वादळाने बाष्प खेचून नेले; अरबी समुद्रात...पुणे : अरबी समुद्रात मंगळवारी कमी तीव्रतेचे वादळ...
हिरापूरच्या बैल बाजारात चार कोटींवर...बीड : हिरापूर (ता. गेवराई) येथे बैलांचा आठवडे...
दापोलीत उद्यापासून जॉइंट ॲग्रेस्कोपुणे ः यंदा ४६ वी संयुक्त कृषी संशोधन व विकास...
बफर स्टॉकच्या शक्‍यतेने साखर १००...कोल्हापूर : गेल्या अनेक दिवसांपासून मंदीच्या...
कापूस बियाणे सत्यता पडताळण्यासाठी ‘क्‍...जळगाव ः बोगस कापूस बियाण्याला आळा घालण्यासह...