agriculturai stories in marathi, agrowon, soil water holding capacity | Agrowon

जाणून घ्या जमिनीचे जलधारणाविषयक गुणधर्म
डॉ. मेहराज शेख
शनिवार, 13 जानेवारी 2018

शेतीमध्ये पाण्याची उपलब्धता आणि योग्य वापर अत्यंत महत्त्वाचा असून, त्यासाठी राज्यासह केंद्र शासनाच्या विविध योजना कार्यरत आहेत. जलसंधारणाचे विविध प्रकल्पही त्याद्वारे राबवले जात आहेत. मात्र, शेती किंवा कोणताही जलसंधारण प्रकल्य यशस्वी होण्यासाठी मातीच्या जलधारणाविषयक गुणधर्मांचा विचार होण्याची आवश्यकता आहे.

शेतीमध्ये पाण्याची उपलब्धता आणि योग्य वापर अत्यंत महत्त्वाचा असून, त्यासाठी राज्यासह केंद्र शासनाच्या विविध योजना कार्यरत आहेत. जलसंधारणाचे विविध प्रकल्पही त्याद्वारे राबवले जात आहेत. मात्र, शेती किंवा कोणताही जलसंधारण प्रकल्य यशस्वी होण्यासाठी मातीच्या जलधारणाविषयक गुणधर्मांचा विचार होण्याची आवश्यकता आहे.

शाश्वत शेतीसाठी जमिनीच्या सुपीकतेइतकेच पाणीही आवश्यक आहे. मातीचे जलप्रेरित गुणधर्मानुसार जमिनीची जलधारण क्षमता ठरते. यामध्ये जमिनीची रचना, मातीतील कणांची टक्केवारी, भौतिक व सेंद्रिय घटक हेही कारणीभूत असतात.
जमिनीत पाणी कशाप्रकारे प्रवाहित होते, त्यानुसार त्याचे काही प्रकार पडतात. जमिनीची जलधारणक्षमता ही मातीच्या खालील घटकांवर अवलंबून आहे.

हायग्रोस्कोपिक वॉटर
यामध्ये जमिनीमध्ये पाणी उपलब्ध असले तरी मातीच्या अतिसूक्ष्म कणांना चिकटून व अत्यंत पातळ पापुद्र्यांच्या स्वरूपात असते. त्यामुळे ते वनस्पतींना वापरता येत नाही. यावर १५ बारपेक्षा अधिक दबाव पडल्यास हे पाणी नष्ट होते. मातीचे कण हे धुळीच्या कणांच्या स्वरूपामध्ये सर्वत्र पसरतात. सध्या धुळीच्या लोटांचे प्रमाणही वाढत आहे. मातीच्या अशा कणांना रोखून ठेवण्यासाठी मातीची ही क्षमता उपयुक्त ठरू शकते. कारण या क्षमतेमुळे मातीचे कण एकमेकांशी चिकटून राहतात. थोडक्यात, मातीचा नैसर्गिक समतोल राखण्यासाठी हे अतिसूक्ष्म स्वरूपातील पाण्याचेसुद्धा अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

केशाकर्षण पाणी (कॅपिलरी वॉटर)
मातीच्या कणांमध्ये असलेल्या पोकळीमध्ये (सूक्ष्म छिद्रांमध्ये) केशीय आकर्षणाने पाणी एकत्रित झालेले असते. त्यापेक्षा आकाराने किंचित मोठ्या पोकळीमध्ये उपलब्ध असलेल्या पाण्याला वाफसा क्षमतेचे पाणी किंवा फील्ड कॅपॅसीटी म्हणतात. पाऊस पडल्यानंतर साधारणतः दोन दिवसांपेक्षा जास्त काळ हे पाणी छिद्रामध्ये साठून राहते. हे पाणी पिकांच्या वाढीसाठी वापरले जाते. त्यावर वनस्पतींच्या सर्व चयापचय क्रिया चालतात. मातीच्या प्रकारानुसार म्हणजेच मातीच्या कणांमध्ये असलेल्या मोकळ्या जागेच्या क्षमतेनुसार जमिनीची पाणी धारणक्षमता ठरते.

मातीतील आंतरप्रवाह (इनफील्ट्रेशन किंवा परकोलेशन)
मातीची सच्छिद्रता, रचना, कणांची टक्केवारी इत्यादी घटकांनुसार मातीतील पाण्याचा प्रवाह वेगवेगळा असतो. चांगली सच्छिद्रता असलेली माती व मातीची रचना हे दोन्ही घटक पाण्याच्या मातीतील अंतर्गत प्रवाहासाठी जागा उपलब्ध करून देतात. पिकाला पाण्यातील विद्राव्य घटक उपलब्ध होण्यासाठी मदत होते.

गुरुत्वाकर्षणाने खाली भूजलात समाविष्ठ होणारे पाणी ः
वापसा क्षमतेपेक्षा अधिक असलेले पाणी मातीतील सूक्ष्म व मोठ्या पोकळ्या व भेगातून भूगर्भात जाते. अशा पाण्याला गुरुत्वाकर्षणाचे पाणी म्हणतात. त्यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढते. यासाठी मातीचे भौतिक गुणधर्म अत्यंत महत्त्वाचे असतात.

इतर अॅग्रो विशेष
थंडीने काजू मोहोरला...!देवरूख, रत्नागिरी : जानेवारी महिना...
मैत्रीचा नवा अध्यायपंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांची जुलै २०१७ मधील...
महागाई आणि ग्राहकांची मानसिकताअन्नधान्याचे दूध-फळे/भाजीपाल्याचे भाव थोडे वाढले...
‘कळमणा बाजार’ निवडणूक जुन्या पणन...नागपूर : येथील कळमणा बाजार समितीच्या निवडणुका...
वाशीममध्ये सोयाबीनची झेप ३४००...अकोला : गेल्या काही दिवसांपासून सोयाबीनच्या दरात...
‘निर्यात सुविधा केंद्रा’साठी प्रस्ताव...पुणे : राज्यातून अधिकाधिक शेतमाल निर्यात व्हावा,...
शेतकऱ्यांसाठी हक्‍काची बाजारपेठ- नागपूर...नागपूर येथील कृषी पर्यवेक्षक हेमंत चव्हाण यांनी...
दर्जेदार कांदा रोपे हवीत? चला...सांगली जिल्ह्यातील शेखरवाडी (ता. वाळवा) हे गाव...
कमी दाबाचे क्षेत्र अरबी समुद्राकडे सरकलेपुणे : उत्तर महाराष्ट्रात असलेले कमी दाबाचे...
सूक्ष्म सिंचन संच न बसविणाऱ्या...ऑनलाइन अर्जाला १५ मार्चपर्यंत मुदतवाढ पुणे :...
चला जालन्याला... ॲग्रोवनच्या कृषी...जालना : शेतकऱ्यांसह सर्वांचीच उत्सुकता लागून...
पीक विमा हप्त्याची रक्कम गेली कुठेअकोला : ‘शासकीय काम, सहा महिने थांब’ अशी एक...
देवगडचा हापूस महिनाभर उशिराने बाजारात...सिंधुदुर्ग : ओखी वादळाचा फटका आता देवगडच्या...
यवतमाळ जिल्ह्यात शंभर टक्के क्षेत्रावर...यवतमाळ : जिल्ह्यातील पाच लाख हेक्‍टरवर कपाशीची...
सल्ला हवा अचूकचभारतीय हवामानशास्त्र विभाग अद्ययावत झाले, असे...
शेती परिवाराची कामे हवी शेतकऱ्यांशी...आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वी प्रगत...
उडीद खरेदीसाठी २० पर्यंत मुदतवाढ :...मुंबई : खरीप २०१७ मधील उडीदाच्या वाढीव प्रमाणातील...
मुंबईत २६ जानेवारीला संविधान बचाव आंदोलनमुंबई : सर्वपक्षीय आणि सामाजिक धुरिणांनी संविधान...
उत्तर महाराष्ट्रात ढगाळ हवामानपुणे : मालदीव ते उत्तर महाराष्ट्र या दरम्यान...
बीटी बियाण्यांची आगाऊ नोंदणी न करण्याचा...जळगाव : राज्यात यंदा कापसाच्या पिकावर गुलाबी बोंड...