agriculturai stories in marathi, agrowon, special article inflation & consumers psychology part 1 | Agrowon

महागाई आणि ग्राहकांची मानसिकता
सतीश देशमुख
बुधवार, 17 जानेवारी 2018

विविध कुटुंबांच्या खर्चाचा अभ्यास केल्यावर असे लक्षात आले की, शेतमालाचा खर्च हा एकूण मासिक खर्चाच्या केवळ ५.२ टक्के आहे. हेच प्रमाण उत्पन्नाच्या तुलनेत अजूनही नगण्य आहे. मग शेतमालाचे, भाजीपाल्याचे भाव थोडे वाढले की स्वयंपाकाचे अर्थकारण कोलमडले, अशी ओरड का होते, हेच कळत नाही?

अन्नधान्याचे दूध-फळे/भाजीपाल्याचे भाव थोडे वाढले की शहरामध्ये महागाई वाढल्याची ओरड सुरू होते. शहरी मध्यमवर्गीयांची ही मानसिकता बदलण्याचे फार मोठे आव्हान आहे. महागाईविरुद्ध ओरड करायची असेल तर ती पेट्रोल, डिझेल, घरगुती गॅस आदींबद्दल करा, पण कोणीही शेतमालाच्या किमती वाढल्यावर विरोध करू नये. राजकीय पक्ष, सामाजिक संस्था शेतमालाला रास्त भाव मिळावा म्हणून मागणी करतात, तर शहरामध्ये जीवनावश्‍यक वस्तू भाववाढीविरुद्ध मोर्चे काढतात, अशी दुटप्पी भूमिका चालणार नाही.

महागाईची परिभाषा आहे तरी काय?
गेल्या काही वर्षांत इतर वस्तूंचे भाव कितीतरी पटीने वाढले आहेत. शहरी लोकांच्या बदलेल्या जीवनशैलीमुळे, चंगळखोर संस्कृतीमुळे महिन्याचा खर्च तिप्पट झाला आहे. या पडद्याआडच्या अदृश्‍य महागाईकडे हेतूपुरस्सर दुर्लक्ष केले जाते, पण मेथीची जुडी पाच रुपयांनी वाढली की महागाई झोंबते? शहरी मध्यमवर्गीयांच्या मासिक खर्चाच्या विविध वस्तूंचे वर्गीकरण करता येईल.

अ) इतर खर्च ः लाईट बिल, गॅस, पेट्रोल, औषधे, मॉल/पिक्‍चर्स, सोसायटी मेंटेनन्स/ घरभाडे, मोबाईल बिल, स्कूटर-कार सर्व्हिसिंग, एलआयसी/घरकर्ज हप्ता, कामवालीचा पगार, हॉटेलिंग, टी.व्ही. केबल, शिक्षण फीस, वीकेंड सहली, प्रासंगिक खर्च/भेटवस्तू, डॉक्‍टर, कपडालत्ता, चैनीच्या वस्तू खरेदी आदी.

ब) किराणा ः पॅक, एमआरपीसहित ः टूथपेस्ट, चहा, शॅम्पू, साबण, मीठ, सौंदर्य प्रसाधने, बेकरी पदार्थ, मॅगी, मसाले, सूप, शीतपेय, आइस्क्रीम, तेल, तिखट/गोड पदार्थ वगैरे.

क) शेतमाल ः पॅकिंग व एमआरपी किंमत नसलेले ः फळे, भाज्या, साखर, गहू, तांदूळ, डाळी, ज्वारी, दूध आदी.

विविध कुटुंबांच्या खर्चाचा अभ्यास केल्यावर असे लक्षात आले की, शेतमालाचा खर्च, वर्गवारी (क) हा एकूण मासिक खर्चाच्या केवळ ५.२ टक्के आहे. हेच प्रमाण उत्पन्नाच्या तुलनेत अजूनही नगण्य आहे. मग शेतमालाचे, भाजीपाल्याचे भाव थोडे वाढले की स्वयंपाकाचे अर्थकारण कोलमडले, आम्ही कसे जगायचे, सामान्यांचे कंबरडे मोडले, महागाई गगनाला भिडली, भाज्यांनी रडवले रे, अशी ओरड का होते, हेच कळत नाही? शहरातील मध्यमवर्गीय हे ग्रामीण भागात राबणाऱ्या शेतकरी, शेतमजुराच्या तुलनेमध्ये अतिश्रीमंत आहेत.
शेतीच्या निविष्ठा, उदा. रासायनिक खते, पंप, अवजारे, बी-बियाणे, वीज, पाणी, यंत्रसामग्री, मजूर, वाहतूक, चारा यांच्या किमतींमध्ये प्रचंड वाढ झाली आहे. त्यावेळी कोणी महागाई वाढली म्हणत नाही, मोर्चे काढत नाही.

केंद्र शासनाने जाहीर केलेल्या शेतमालाच्या किमान आधारभूत किमती तक्ता क्रमांक १ मध्ये दिल्या आहेत.

धान्याचा प्रकार २०१२-१३ (रु. / क्विंटल) २०१६-१७ (रु. / क्विंटल)  ५ वर्षातील वाढ (टक्के)
धान (प्रत-सर्वसाधारण) १२५०  १४७०  १७.६
ज्वारी     १५०० १६२५  ८.३
बाजरी  ११७५  १३३०  १३.२
तूर   ३८५०  ५०५० ३१.२
कापूस (मध्यम धागा)   ३६०० ३८६०  ७.२
सोयाबीन (पिवळा)  २२४०   २७७५   २३.९
गहू  १३५०   १६२५ २०.४
ऊस (एफआरपी) १७०  २३०  ३५.३

या तक्त्यावरुन गेल्या पाच वर्षातील शेतमालाच्या भावातील वाढ ही नगण्य असल्याचे दिसून येते. खरे तर शेतमालाच्या भावातील वाढ चलनवाढीच्या प्रमाणात व्हावयास हवी होती.
चलनवाढीचा दर हा उपभोक्ता (ग्राहक) निर्देशांकावर आधारित असतो. सन २०१५-१६ साठी घाऊक किंमत निर्देशांक वाढ दर, आधारभूत वर्ष २००४ - ०५ = १०० गृहीत धरल्यास खालीलप्रमाणे आहे.
अन्नधान्य : (-) २.५ टक्के,
भाजीपाला - फळे ः (-) १.३ टक्के,
कापूस ः (-) ७.९ टक्के
(स्रोत ः वाणिज्य व उद्योग मंत्रालय)
याच १२ वर्षांच्या काळात चलनवाढ २५१.५ टक्के एवढी झाली आहे. याचा अर्थ, या काळात इतर वस्तूंच्या किमतींमध्ये प्रचंड वाढ झाली असताना शेतमालाच्या किमतीमध्ये उलटी घट झाली आहे.
ज्यावेळी भाजीपाल्याचे भाव कोसळतात तेव्हा शेतकऱ्यांच्या काढणीचे पैसे पण सुटत नाहीत. इतर खर्च वेगळाच. एकदा टोमॅटोचे भाव इतके पडले होते की माल परत नेण्यासाठी वाहतुकीचा खर्च परवडत नसल्यामुळे शेतकऱ्याने माल फुकट घेऊन जा म्हणून सांगितले. तेव्हा शहरी असंवेदनशील लोक तो माल फुकट घेऊन जातानाचा एक व्हिडिओ सर्वत्र व्हायरल झाला होता. ही मानसिकता कधी बदलणार आहे की नाही, हा खरा प्रश्‍न आहे.

सतीश देशमुख ः ९८८१४९५५१८
(लेखक शेती प्रश्‍नांचे अभ्यासक आहेत.)

इतर अॅग्रो विशेष
कान्हूरपठार, करंदी परिसरात वादळी वा-...टाकळी ढोकेश्वर, जि. नगर  ः पारनेर...
वर्धा : रोजगारासाठी स्थलांतरामुळे गावं...वर्धा : शेतीपूरक दुग्ध व्यवसायाच्या माध्यमातून...
गावाेगावी पाण्याच्या टॅंकरकडं नजरानगरः तलाव, धरणं कोरडी पडली. कधीच आटल्या नाहीत,...
दुष्काळ निवारणाच्या उपाययोजनांची माहिती...मुंबई : दुष्काळासंदर्भात उत्तर देण्यासाठी...
सत्तर कारखान्यांना बजावली 'आरआरसी'पुणे : राज्यातील १९५ साखर कारखान्यांकडून...
सेवानिवृत्तीनंतर शिक्षकाची शेतीत सेवा...आयुष्यभर नोकरी करताना अनेक गोष्टींचा त्याग करावा...
पतआराखड्याची वाट न बघता खरिपासाठी कर्जपुणे : खरीप पीक कर्जवाटप नियोजनात मुख्य भूमिका...
गिलक्‍याने दिले अर्थकारणाला बळबाजारपेठेची गरज ओळखून कठोरा (ता. जि. जळगाव) येथील...
जरंडीत ‘एक गाव, एक वाण’ योजना फसलीनागपूर ः कापसाचे एक गाव एक वाण लावण्याचा आदर्श...
उन्हाचा चटका कायम राहणार पुणे : विदर्भ, मध्य महाराष्ट्रात काही ठिकाणी...
आया मौसम बदली कामार्च ते मे हे तीन महिने शासकीय अधिकारी-...
आगीपासून वन वाचविण्याचा करूया निर्धारजंगलातील वाळलेला पालापाचोळा हा ज्वलनशील पदार्थ...
उद्योगाला साखर कडूचमहाराष्ट्रातील गळीत हंगामाची सांगता नुकतीच झाली...
‘एफआरपी'साठी शेतकरी संघटना पुन्हा...सोलापूर: सोलापूर जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांनी यंदाच्या...
विदर्भात उत्कृष्ट व्यवस्थापन असलेली २३...वर्धा जिल्ह्यात केळी पिकाला पुन्हा गतवैभव प्राप्त...
भामा-आसखेड प्रकल्पग्रस्तांची पुनर्वसन...पुणे : भामा-आसखेड प्रकल्पग्रस्तांसाठी पुनर्वसनाची...
वर्षभरात पाच हंगामात दर्जेदार कोथिंबीरपाणी व हवामान यांचा विचार करून वर्षभरात सुमारे...
राज्यात आता पीकविमा शेतकरी सहभाग अभियानपुणे: दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांनी यंदा...
छावण्यातील जनावरांची आठवड्यातून एकदा...मुंबई ः दुष्काळी भागातील चारा छावण्यांमधील...
आंतरराष्ट्रीय बाजारात साखरेला मागणीकोल्हापूर: निर्यातीच्या बाबतीत पिछाडलेल्या...