संरक्षित सिंचनाचे शास्त्रीय सत्य
बी. जी. ढोकरीकर
बुधवार, 20 सप्टेंबर 2017

एक सप्टेंबर 2017 च्या ऍग्रोवनमधील "संरक्षित शेती, सुरक्षित शेतकरी' हा अग्रलेख वाचण्यात आला. त्यात जिरायती शेतीच्या समस्या मांडल्या असून, या शेतीस संरक्षित सिंचनाचे महत्त्व सांगितले आहे. जिरायती शेतीस संरक्षित सिंचनाची सोय होण्यासाठीचे शास्त्रीय सत्य या लेखाद्वारे मांडत आहे.

संरक्षित सिंचनाची जोड देण्यासाठी जिरायती क्षेत्राचे भूशास्त्र, भूजल अस्तित्व स्थिती, मृदा (माती) प्रकार या सर्वांचे सखोल सर्वेक्षण, अभ्यास, नियोजन व कृती केल्यास जिरायती शेती ओलिताखाली आणण्याचे उद्दिष्ट साध्य करणे कसे शक्‍य आहे, याची खात्री होईल. महाराष्ट्र राज्याच्या एकूण विस्तार क्षेत्राच्या 82 टक्के विस्तार क्षेत्र लाव्हा पाषाणांचे (जमिनीवर व जमिनीखाली) थर रचनेने व्यापलेले आहे. जिरायती तसेच बागायती क्षेत्रांतर्गतच्या जमिनीत जिरलेल्या/ मुरलेल्या पर्जन्य पाण्यावरच भूजलाचे अस्तित्व अवलंबून आहे. त्यातही, शेतजमिनीचे उथळ स्तरावर व खोलवरच्या पाषाण थरांत भूजल साठवण करणाऱ्या पाषाण थरांची उपलब्धता असणे महत्त्वाचे असते.

शेतजमिनीखाली जेवढे भूजल साठवण क्षेत्र विस्तारित व मोठ्या त्रिमितीत (थ्री डायमेन्शनल) असेल त्या प्रमाणात पाण्याची उपलब्धता होते. प्रदीर्घ विघटन, धुपणी व पर्यावरणीय प्रक्रियेमुळे झालेल्या शेतमातीचे खालच्या सलग्न पाषाण थर राशींचे नैसर्गिकपणे दोन भागांत विभाजन झाल्याचे आढळते. या नैसर्गिक विभाजनानुसार नदी-नाले, ओढे-ओहळांच्या सान्निध्यातील शेतीत ओलित करण्यासाठी काही काळ (ऑक्‍टोबर-फेब्रुवारीअखेर) भूजल उपलब्धी टिकून असते. या काळात विहिरी/ बोअरवेल्सद्वारा उपसा मिळविणे शक्‍य असते.

मात्र, शेत उताराच्या विरुद्ध चढावाच्या दिशेने असलेल्या (अथवा तत्सम प्राकृतिक/ भौगोलिक स्थितीत असलेल्या) क्षेत्रातील जिरायती शेतीत भूजल उपलब्धी असते. परंतु ही फक्त खरीप हंगामास पुरेल एवढ्याच प्रमाणात उपलब्ध असते. जिरायती क्षेत्रात सिंचनासाठी शेततळी करण्यासाठी काही मर्यादा आहेत. उदा ः जिरायती शेतीची एकूण भूप्राकृतिक रचना - उंचवट्यांची असल्याने, त्यात पर्जन्य पाण्याने शेततळी भरण्यास व टिकविण्यास अडचणी आहेत. मुख्य अडचण म्हणजे शेततळ्याच्या प्रस्तावित लोकेशन स्थळापासून प्रदीर्घ उतार क्षेत्राची कमतरता. तसेच, जिरायती क्षेत्रातील माती प्रकार व खंडित उंचवट्यांच्या उतारामुळे शेतात सूक्ष्म सिंचन व्यवस्था निर्माण करणे हे एक आव्हानच आहे.

जिरायती शेतीस खरिपात (जून ते सप्टेंबर) जसा पडणाऱ्या पावसाचा आधार, तसाच रब्बीच्या काळात (ओलितासाठी) भूजलांचा आधार निर्माण करणेही शक्‍य आहे. मात्र, या शक्‍यतेची खात्री तेथील भूशास्त्राधारित सखोल सर्वेक्षण/अभ्यासानुसार उथळ व खोलवरच्या भूजल साठवणींचा शोध घेण्यावर अवलंबून आहे. या साठवणींची उपलब्धता पडताळून पाहिल्यानंतरच त्यात भूजल भरण निर्माण करण्याची कृती व्यवस्थापन करता येते.

जिरायती शेतीमधील मातींचे प्रकार लक्षात घेता, उपजावू माती थरांबरोबर मुरूमवजा मातीचे थरही आढळून येतात. पर्जन्यकाळात जिरायती क्षेत्रापासून उताराच्या दिशेने, बागायतीच्या क्षेत्राकडे भूजल वहन प्रवाहित झालेले असते.

जिरायती परिसरातील भूस्तर व पाषाण पोकळीतील भूजलाच्या संपृक्ततेनुसार (सॅच्युरेशन टक्के) बागायती शेतशिवारांतील विहीर/ बोअरवेल पाण्याचे उपसाप्रमाण अवलंबून असते. परिणामी, जिरायती शिवारातील विहिरी खरीप हंगाम संपता-संपताच कोरड्या पडतात. शिवाय ऑक्‍टोबर महिन्यातील उष्णतेमुळे जिरायती रानातील ओल संपुष्टात येते. तसेच खरिपातील पर्जन्य पाणी, वेळेच्या अभावी जिरायती क्षेत्रातील मातीथरांच्या खाली, खोलवर जिरू शकत नाही.

शेतजमिनींच्या माती थरांखालील लाव्हा पाषाण थरांत जरी विघटित, घळी असलेले व फ्रॅक्‍चर समूहमुळे योग्य ती "साठवण पोकळी' टक्केवारी असली तरी उथळ स्तरांतील भूजल साठवण जास्त दिवस टिकत नाही. त्यासाठी जिरायती शेत-शिवारात भूजल प्रदीर्घ काळापर्यंत टिकवून ठेवण्यासाठी विशिष्ट प्रकारच्या योजना अमलात आणणे गरजेचे आहे.

लाव्हापाषाणांचे भूशास्त्रीय इतिहासाच्या आधारे जिरायती तसेच ओलिताखालील बागायती क्षेत्रात सर्वदूर समपातळीतील (हॉरिझॉन्टल) लाव्हा पाषाणांचे एकावर एक (असे नैसर्गिकपणे) रचलेले थर, जिरायती परिसराचे भूपृष्ठापासून विशिष्ट खोलीवरचे लाव्हा पाषाण "भूजलधारक' असतात. या प्रकारच्या खोलवरच्या संरक्षित भूजलसाठवणींचा शोध घेऊन त्यात भूजलाचे साठे (जिरायतीच्या सिंचनासाठी) संरक्षित ठेवणे शक्‍य झालेले आहे.

बागायती - ओलिताखालील क्षेत्रातील विहीर/ बोअरवेलमध्ये जसे नैसर्गिक व कृत्रिमपणे पुनर्भरण करणे शक्‍य असते; तसेच जिरायतीत खोलवरच्या पाषाणांच्या साठवण (स्टोअरेज) पोकळीतील भूजलाचे पुनर्भरण करणे व ते टिकविणे जरी कठीण व आव्हानात्मक असले तरी अधुनिक तंत्रशास्त्रानुसार शक्‍य आहे.

जिरायती परिसर सिंचनाखाली आणण्यासाठी जिरायत क्षेत्र ते उताराकडील नदी-नाले, ओढे दरम्यानच्या बागायती क्षेत्रातील भूजल साठवणींचेही संरक्षण/ संवर्धन करणे गरजेचे आहे. या कामासाठी काही अपारंपरिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणे अनिवार्य आहे. तसेच, जिरायतीतील पाणीसाठे भरून ठेवण्यासाठी खरिपात-पावसाळ्यात स्वयंभूपणे भूजल साठवणींत भरणा करणाऱ्या बोअरवेल तंत्राचा वापर करणे अनिवार्य ठरते.
महाराष्ट्र राज्याचे 82 टक्के जिरायती क्षेत्र संरक्षित सिंचनाखाली-ओलिताखाली आणण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा टोपोग्राफिक इतिहास, तसेच पाषाणांचा भूशास्त्रीय इतिहासांचा अभ्यास, भूजलशास्त्राचा वापर हे या योजनेतील महत्त्वाचे टप्पे आहेत.

जलयुक्त शिवार योजनेतील काही अशास्त्रीय पद्धतींमुळेही नैसर्गिकपणे होणाऱ्या भूजलाचा भरणा (रिचार्ज) - साठवण (स्टोअरेज) व निचरा (डिसचार्ज) या प्रकारच्या चक्रांकित जलसाखळी उद्‌ध्वस्त होतात व कालांतराने त्या क्षेत्राचे वाळवंटीकरण होते, हे लक्षात घेतले पाहिजे.

बी. जी. ढोकरीकर,
020-24352909

(लेखक महाराष्ट्र भूजल सर्वेक्षण यंत्रणेचे माजी संचालक आहेत.)

इतर अॅग्रो विशेष
खुल्या शेतीतील गुलाब लागवड तंत्रज्ञान गुलाबाच्या फुलांचा उपयोग...
ज्ञानाचा प्रकाशदिवाळी... प्रकाशाचा, उत्साहाचा सण! सारी दुखं...
साडेआठ लाख शेतकऱ्यांच्या खात्यामध्ये ४...मुंबई : छत्रपती शिवाजी महाराज शेतकरी सन्मान...
जिभाऊ... बापू तुमले दिवाईन्या सुभेच्छा...जळगाव ः जिभाऊ... बापू तुमले दिवाईन्या सुभेच्छा...
पोषक तत्त्वांनीयुक्त खजूर, अक्रोड, काजूपोषक तत्त्वे आणि आरोग्याच्या दृष्टीने अक्रोड अाणि...
रब्बी हंगामासाठी कांदा जाती अन्‌...महाराष्ट्रात रब्बी कांदा पिकाचे क्षेत्र मोठ्या...
बाजरी चारा पीक लगवड तंत्रज्ञान बाजरी हे पीक पालेदार, रसाळ, गोड व मऊ असते....
जळगाव जिल्ह्यात दादर ज्वारी तरारली जळगाव  ः खानदेशात यंदा परतीच्या पावसामुळे...
कांद्यावर डिसेंबरपर्यंत 'स्टॉक लिमिट'नवी दिल्ली : नफेखोरपणा, साठेबाजी, वाढते दर आणि...
सांगली जिल्ह्यात भाजपच्या वारुला ब्रेकसांगली ः लोकसभा, विधानसभा, जिल्हा परिषद, पंचायत...
कर्जमाफी योजनेस प्रारंभ...राज्य सरकारची...मुंबई : कर्जमाफी देण्यासाठी जाहीर करण्यात आलेल्या...
वाढत्या लोकसंख्येसाठी व्हर्टिकल फार्म...भारतासारख्या उच्च लोकसंख्या असलेल्या देशांसाठी...
निशिगंध लागवड तंत्रज्ञान निशिगंधाची फुले अत्यंत सुवासिक व आकर्षक असतात....
बरसीम पीक लागवड बरसीम हे मेथीघासाप्रमाणे बहुगुणी वैरणीचे पीक आहे...
‘जीवनसंगिनी’ची प्रकाशवाटनैसर्गिक आपत्तींचा कहर आणि अनिश्चित बाजार अशा...
बीजी ३ च्या विनापरवाना विक्रीवर...मुंबई : तणनाशक सहनशील (हर्बिसाईड टाॅलरंट)...
रब्बी पिकांचे पाणी व्यवस्थापन महत्त्वाचेरब्बी हंगामामध्ये घेतल्या जाणाऱ्या पिकांसाठी...
राज्यात कापूस खरेदी २५ पासूननागपूर : राज्यात बुधवार (ता. २५) पासून पणन...
नेताओं की दिवाली, किसानों का दिवालादोन दिवसांपूर्वी मला अमरावती जिल्ह्यातील शेतकरी...
ऊसावरील कीडींचे एकात्मिक व्यवस्थापन तपशील : पूर्व मशागत     कीड...