agricultural news in marathi, coal production technology , Agrowon, Maharashtra | Agrowon

तंत्र कोळसा उत्पादनाचे...
डॉ. वैभवकुमार शिंदे
शुक्रवार, 22 डिसेंबर 2017

कार्बनच्या प्रमाणावर कोळशाचे औष्णिक मूल्य ठरते. कार्बनायझेशनसाठी सर्वसाधारणपणे वापरले जाणारे तापमान आणि त्यातून मिळणारे औष्णिक मूल्य याची माहिती असणे आवश्यक आहे. इंधन, रसायन आणि वायूचे शुद्धीकरण करण्यासाठी कोळशाचा प्रामुख्याने वापर केला जातो.

कार्बनच्या प्रमाणावर कोळशाचे औष्णिक मूल्य ठरते. कार्बनायझेशनसाठी सर्वसाधारणपणे वापरले जाणारे तापमान आणि त्यातून मिळणारे औष्णिक मूल्य याची माहिती असणे आवश्यक आहे. इंधन, रसायन आणि वायूचे शुद्धीकरण करण्यासाठी कोळशाचा प्रामुख्याने वापर केला जातो.

प्रगतिशील देशांमध्ये घरगुती आणि औद्योगिक वापरासाठी अजूनही कोळशाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. यामध्ये प्रामुख्याने कार्बन असतो. हा उष्ण रासायनिक प्रक्रियेद्वारे तयार केला जातो. या प्रक्रियेमध्ये, जैवभारामधील पाण्याचे प्रमाण कमी केले जाते. त्यामुळे उत्पादनातील कार्बनचे प्रमाण वाढते. यास  कार्बनायझेशन असे म्हणतात. कार्बनायझेशन मध्ये हवेचा प्रतिबंधितीत प्रवाह सोडून लाकूड तापवले जाते.

अशी होते प्रक्रिया :

  • सर्वसाधारणपणे  तापमान १७० ते ५०० अंश सेल्सिअस कार्बनायझेशन मध्ये घडून येते. हे घडवून आणण्यासाठी किल्न या यंत्रणेचा वापर केला जातो. कार्बनायझेशन प्रक्रियेमध्ये सर्व  वायूरूपात जाणाऱ्या घटकाचे वायूमध्ये रूपांतरण होते आणि ते लाकडातून बाहेर पडतात. यामध्ये कार्बन मोनॉक्साइड आणि कार्बन डायॉक्साईड हे वायू असतात. याचबरोबरीने यामध्ये मिथेनॉल, आम्ल, हलके टार वगैरे हे घनरुपामध्ये वेगळे होतात.

 

  • कार्बनायझेशनमध्ये घडणारी प्रक्रिया :
    C6 (H2O) 5n  --- (उष्णता देणे, प्रतिबंधित हवा)  --- 6n C + 5n H2O
  • कोळशाची गुणवत्ता ही त्याला दिल्या जाणाऱ्या तापमानावर अवलंबून असते. त्यात असलेल्या कार्बनच्या प्रमाणावर कोळशाची गुणवत्ता ठरते.
  • जो कोळसा २०० अंश सेल्सिअस तापमानात तयार करतात, त्यामध्ये ५० टक्के कार्बन असतो. जो कोळसा ६०० अंश  सेल्सिअस तापमानात तयार करतात, त्यात ८८ टक्क्यांपर्यंत कार्बन असतो.
  • कार्बनच्या प्रमाणावर कोळश्याचे औष्णिक मूल्य सुद्धा ठरते. कार्बनायझेशनसाठी सर्वसाधारणपणे वापरले जाणारे तापमान आणि त्यातून मिळणारे औष्णिक मूल्य याची माहिती असणे आवश्यक आहे.

कोळशाचा वापर :

  • इंधन म्हणून वापर.
  • साखर उद्योगात रंग प्रतिबंधक घटक.
  • रसायन आणि वायुचे शुद्धीकरण करण्यासाठी
  • रासायनिक प्रक्रियांमध्ये मध्यस्त घटक.

कार्बनायझेशनसाठी वापरले जाणारे तापमान
आणि त्यातून मिळणारे औष्णिक मूल्य

तापमान
(अंश सेल्सिअस)  
 कार्बन (टक्के)   औष्णिक मूल्य
(MJ- kg)
३००     ३०     २३
४००    ७०    ३०
६००    ८८    ३३
     

 

कोळसा आणि त्यातील घटक
घटक  
 प्रमाण (टक्के)
व्होलाटाईल     २० ते ३०
स्थीर कार्बन    ७८ ते ९०
राख     १.५ ते ५
ओलावा   ५ ते ८
घनता     १३० किलो प्रति घन मीटर

संपर्क : डॉ. वैभवकुमार शिंदे, ९९६०९७५२७१
(कृषी अभियांत्रिकी विभाग,महाराष्ट्र इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी, औरंगाबाद.)

फोटो गॅलरी

इतर टेक्नोवन
दर्जेदार शेती अवजारे निर्मितीत उंद्री...बुलडाणा जिल्ह्यातील उंद्री गावाने शेती उपयोगी...
पुनर्भरणाद्वारे साधली पाण्याच्या...हरियाना येथील कैठाल जिल्ह्यातील मुंद्री, गियोंग,...
अवजारांच्या वापरांमुळे महिलांचे कष्ट...महिलांचा शेती कामातील वाटा लक्षात घेता,...
बंधाऱ्यांची परिस्थिती अन् परिणामसध्या जलसंधारण म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर...
शेतीची कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे वाटचाल...इतिहासाच्या अभ्यासातून भविष्याचा अंदाज घेत...
योग्य प्रकारे ट्रॅक्‍टर चालवा, दुर्घटना...शेतमाल वाहतुकीचा मुख्य स्त्रोत ट्रॅक्‍टर आहे....
कडधान्यांपासून पोषक बेकरी उत्पादनेभारतीय आहारामध्ये प्रथिनाच्या पूर्ततेचे कार्य हे...
ट्रॅक्टर, ट्रॅक्टरचालकाची कार्यक्षमता...ट्रॅक्टरसाठी उपग्रह मार्गदर्शक आणि प्रकाश कांडी...
तण नियंत्रणासाठी स्वयंचलित यंत्रणातणे पिकांसोबत पाणी, अन्नद्रव्ये आणि...
फळे, भाजीपाला वाळवणीसाठी ‘डोम ड्रायर’बाजारपेठेतील गुणवत्तापूर्ण उत्पादनांची मागणी...
गहू बीजोत्पादनातून साधली उद्योजकताशिक्षण कमी असतानाही सातत्यपूर्ण कष्ट आणि...
जमीन सुधारणेसाठी मोल नांगरभारी काळ्या जमिनीमधून प्रभावी निचरा होण्यासाठी...
टोमॅटोमध्ये आणता येईल तिखटपणामिरचीचा तिखटपणा त्यातील कॅपासिसीन या घटकांमुळे...
हळद शिजविण्यासाठी वापरा बॉयलरकाढणीनंतर हळदीवर ४ ते ५ दिवसांमध्येच शिजविण्याची...
धान्यांच्या तात्पुरत्या साठवणीचे...अन्नधान्यांचे उत्पादन हे हंगामी होऊन साधारणपणे...
शून्य मशागत... नव्हे, निरंतर मशागतीची...कोणत्याही पिकापूर्वी मशागत झालीच पाहिजे, हा...
शेतकऱ्यांचे श्रम, वेळ आणि पैशाची बचत...औरंगाबाद : आपल्या कल्पकतेचा वापर करून देवगिरी...
गव्हाच्या काडाचा भुसा करण्यासाठी भुसा...राहिलेल्या काडापासून भुसा मिळवण्यासाठी भुसा...
पाणी बचत, दर्जेदार उत्पादनासाठी मल्चिंग...पॉलिथिन कागद आच्छादनासाठी वापरल्याने पिकासोबत...
शाश्वत सिंचनासाठी जलपुनर्भरणाच्या...पुनर्भरण न करता भूजलाचा उपसा करत राहिल्यास फार...