agricultural news in marathi, cowdung bricket forming machine , Agrowon, Maharashtra | Agrowon

पेरा शेणखताच्या ब्रिकेट्स...
अमित गद्रे
सोमवार, 11 जून 2018

मंगळवेढा (जि. सोलापूर) येथील प्रयोगशील शेतकरी वैभव मोडक यांनी गेल्या सात वर्षांच्या प्रयोगातून शेणखताच्या ब्रिकेट्स तयार करण्याचे यंत्र तयार केले आहे. शेणखताच्या ब्रिकेट्स बियाण्यासोबत कशा पेरता येतील याबाबत स्वतःच्या शेतीत प्रयोग केले. त्यात त्यांना चांगले यश मिळाले आहे.

मंगळवेढा (जि. सोलापूर) येथील प्रयोगशील शेतकरी वैभव मोडक यांनी गेल्या सात वर्षांच्या प्रयोगातून शेणखताच्या ब्रिकेट्स तयार करण्याचे यंत्र तयार केले आहे. शेणखताच्या ब्रिकेट्स बियाण्यासोबत कशा पेरता येतील याबाबत स्वतःच्या शेतीत प्रयोग केले. त्यात त्यांना चांगले यश मिळाले आहे.

गेल्या काही वर्षांत जमिनीची सुपीकता कमी होत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला पुरेसे शेणखतही मिळत नाही. पावसाळ्याच्या अगोदर शेतात शेणखताचे ढीग लावून मजुरांतर्फे खत विस्कटले जाते. उष्ण तापमानामुळे शेणखतातील ओलावा उडून जातो. जोरदार वळीव पाऊस झाल्यास काही शेणखत वाहून जाते. यावर बरेच तज्ज्ञ आणि शेतकरी उपाय शोधत आहेत. यापैकीच एक आहेत मंगळवेढा (जि. सोलापूर) येथील प्रयोगशील शेतकरी वैभव मोडक. कमी झालेली शेणखताची उपलब्धता आणि वाढता दर, मजुरी लक्षात घेता त्यांनी शेणखताच्या ब्रिकेट्स तयार करण्याचे यंत्र तयार केले आहे. या यंत्राची त्यांनी पेटंटसाठी नोंदणी केली आहे.

असे आहे यंत्र :

  • ब्रिकेट तयार करण्याचे मिश्रण भरण्यासाठी नऊ इंच व्यास आणि नऊ इंच उंचीचा गोलाकार ड्रम. त्याच्या तळाला छिद्रे असलेली प्लेट. ड्रमच्या दोन्ही बाजूला दोन स्टॅन्ड आहेत. ड्रमवर दोन चॅनेलमध्ये चार स्प्रिंग.
  • ड्रममध्ये शेण आणि घटकांचे सहा किलो ओलसर मिश्रण भरल्यानंतर त्यावर प्लेट बसविली जाते. ड्रममधील मिश्रणावर दाब देण्यासाठी जॅक आहे. जॅक वर चढताना प्लेटवर दाब पडतो आणि ड्रममधील मिश्रण छिद्राच्या प्लेटमधून ब्रिकेटच्या स्वरूपात खाली पडते. जॅकला लॉक बसविलेले असते. लॉक खोलले की जॅकमधील दाब निघून तो मूळ स्थितीत येतो. त्यानंतर पुन्हा ड्रममध्ये मिश्रण भरता येते.
  • एका तासामध्ये ५० किलो ब्रिकेट. या ब्रिकेट दोन दिवस उन्हात वाळल्यावर २० ते २५ किलो होतात.
  • ब्रिकेट तयार करण्यासाठी वैभव मोडक वाळलेले शेण पावडर ६० किलो, १० किलो लेंडी खत, १० किलो कोंबडी खत, ५ किलो निंबोळी पेंड, ५ किलो वाया जाणारे धान्य (मोड आणून पेस्ट करावी), १० किलो गोठ्यातील शेणमूत्र मिश्रित माती हे मिश्रण वापरतात. पाच दिवस दररोज पाणी मिसळून हे मिश्रण चांगले मळले जाते. ब्रिकेट तयार करण्यापुर्वी हे मिश्रण चांगले मळून थोडे ओलसर असताना ड्रममध्ये भरतात.
  • बियाण्यासोबत ब्रिकेट पेरणीसाठी मोडक यांनी मोठे छिद्रे असलेले चाढे तयार केले. हे चाढे कोणत्याही तिफणीला बसविता येते. ब्रिकेट तिफणीच्या मागील बाजूने पडाव्या लागतात. कारण फणाची छिद्रे मोठी करता येत नाहीत. यासाठी तिफणीच्या मागील बाजूने प्रत्येक फणामागे ‘U` आकाराची लोखंडी क्लिप वेल्डिंग करावी. त्यामुळे ब्रिकेट पेरणीच्या चाढ्याचा मोठा पाइप त्यात बसतो आणि ब्रिकेट बियाण्यासोबत जमिनीत गाडली जाते.

ब्रिकेट वापरण्याचे अनुभव
शेणखत ब्रिकेट वापरण्याच्या अनुभवाबाबत मोडक म्हणाले की, एकरी सरासरी दोन टन शेणखत मिसळले जाते. परंतू १८ इंची तिफणीने पेरणी करताना एकरी १३९ ओळी बसतात. त्या ओळीमध्ये बियाण्यासोबत २०० किलो शेणखत ब्रिकेट पुरेशा ठरतात. १८ इंची तिफणीने पेरणी करताना चार इंच रुंदीचा रूट झोन तयार होतो. ब्रिकेट या रूट झोनमध्ये पडल्याने रोपवाढीस फायदा होतो. शेतकरी एकरी सरासरी पाच हजाराचे शेणखत वापरतो. परंतू शेणखताच्या ब्रिकेट्स तिफणीने पेरल्याने मला शेणखताचा ५०० रुपये खर्च येतो. पेरणीपूर्वी वाळलेल्या ब्रिकेटवर माती परीक्षणाच्या शिफारशीनुसार सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि जिवाणू संवर्धकाच्या द्रावणाची फवारणी केल्यामुळे हे घटक थेट मुळांना उपलब्ध होण्यास मदत होते.  
गेली सात वर्षे मी ब्रिकेट्सचा वापर करत आहे. दरवर्षी ज्वारी, बाजरी, करडई, हरभरा पिकासाठी ब्रिकेट्स वापरतो. ब्रिकेट्समुळे शेणखत खरेदीचा खर्च कमी झाला. पिकाला योग्य अन्नद्रव्ये मिळतात. किमान पाच ते दहा टक्यांपर्यंत उत्पादनात वाढ मिळाली. जमिनीची सुपीकता वाढण्यास मदत होत आहे. ब्रिकेटमुळे ओलावा टिकून रहातो. पावसाच्या ताणाच्या काळात मुळांना ओलावा आणि अन्नद्रव्ये मिळतात. मी आता रासायनिक खतांचा वापर करत नाही. यंत्र बनविण्यासाठी पाच हजाराचा खर्च आला. यंत्रामध्ये अजून सुधारणा करणार आहे. हे यंत्र आयआयटी,मुंबई आणि गुजरातमधील सायन्स ॲन्ड टेक्नॉलॉजी संस्थेच्या तज्ज्ञांना दाखविले आहे.

संपर्क : वैभव मोडक : ९४२०९१६८५८

फोटो गॅलरी

इतर अॅग्रो विशेष
शेतकऱ्यांच्या विधवांचे २१ला मुंबईत...मुंबई : देशभरात विविध शेतकऱ्यांचे मोर्चे...
बा सरकार, प्रश्न जगण्याचा आहे!‘‘ज रा कुठे दुष्काळ पडला, गारपीट झाली,  पूर...
विना `सहकार` नाही उद्धारग्रामीण आणि शहरी भागांचा संतुलित विकास साधत...
राज्यातील धरणांमध्ये ५५ टक्के पाणीसाठापुणे   : राज्यात पाणीटंचाईची तीव्रता वाढू...
महाबळेश्र्वरमध्ये ३५०० एकरांवर...सातारा  ः महाबळेश्वरसह वाई, जावली, कोरेगाव...
दुष्काळात तीन श्रेणींत कामांचे नियोजन...पुणे : राज्यात आलेल्या दुष्काळात मदतीचा...
ओडिशात भाडोत्री ट्रॅक्टर योजनेस प्रारंभभुवनेश्‍वर ः राज्यातील शेतकऱ्यांना अद्ययावत...
सोयाबीन वधारण्याची चिन्हेपुणे: राज्यात सध्या सोयाबीनचे दर गडगडले असले...
राज्याच्या दक्षिण भागात पावसाची शक्यतापुणे : राज्यात थंडी वाढण्यास सुरुवात झाली आहे....
कापूस खरेदीला आजपासून प्रारंभनागपूर : पणन महासंघाव्दारे कापूस खरेदीला आजपासून...
चारा लागवडीसाठी शासकीय जमिनी देणारमुंबई : राज्यावरील दुष्काळाचे संकट लक्षात...
दुष्काळात २५ एकरांत शेवगा, रंगबिरंगी...मुंबई येथील ‘कोचिंग क्लास’चा व्यवसाय असलेले तपन...
प्रतिकूलतेतून प्रगती घडवत आले पिकात...वांगी (जि. सांगली) येथील एडके कुटुंबाने अत्यंत...
दूध का दूध... देशातील दूध न दुग्धजन्य पदार्थांमध्ये ६८ टक्के...
पीककर्ज वितरणातील दोष व्हावे दूर पूर्वी जेमतेम तग धरून चालणाऱ्या शेती व्यवसायाने...
पाऊस बरा, मात्र दीर्घ खंड अन् कीडरोगाने...जिल्ह्यात सरासरीच्या जवळपास पाऊस पडला खरा; मात्र...
अन्न प्रक्रिया प्रकल्पांसाठी...औरंगाबाद : शेती उत्पादनात आघाडीवर असलेल्या आपल्या...
मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्रात थंडी वाढलीपुणे ः गेल्या दोन ते तीन दिवसांपासून थंडीने...
साखर कारखान्यांनी सह-उत्पादनांवर सक्षम...मुंबई  ः देशांतर्गत साखर उद्योग संकटात आहे....
राज्यात ९१ कारखान्यांची धुराडी पेटली;...पुणे : राज्यात चालू गाळप हंगामात आतापर्यंत ९१...