agricultural news in marathi,remedies for saline soil , Agrowon, Maharashtra | Agrowon

क्षारयुक्त जमिनीच्या शास्त्रीय सुधारणेमुळे पीक उत्पादनात १० ते ५० टक्के वाढ
टीम अॅग्रोवन
सोमवार, 28 मे 2018

जमिनीमध्ये क्षारांचे प्रमाण वाढत जाऊन त्या खराब होण्याचे प्रमाण जगभरामध्ये सर्वत्र वाढत आहे. त्याचा मोठा फटका दुष्काळी आणि अर्ध दुष्काळी प्रदेशातील कृषी उत्पादकतेला बसणार आहे. भारतामध्येही सुमारे ६.७३ दशलक्ष हेक्टर जमिनी क्षारपड असून, देशाच्या एकूण जमिनीच्या तुलनेमध्ये हे प्रमाण २.१ टक्के होते. त्यातील २.८ दशलक्ष हेक्टर जमिनीमध्ये सोडियमचे प्रमाण अधिक आहे. अशा जमिनी प्रामुख्याने गंगेच्या खोऱ्यातील पट्ट्यात आढळतात. भारतामध्ये अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे प्रमाण अधिक असून, या पट्ट्यातही आपल्या छोट्याशा शेतामध्ये कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवण्याचा प्रयत्न त्यांना करावा लागतो.

जमिनीमध्ये क्षारांचे प्रमाण वाढत जाऊन त्या खराब होण्याचे प्रमाण जगभरामध्ये सर्वत्र वाढत आहे. त्याचा मोठा फटका दुष्काळी आणि अर्ध दुष्काळी प्रदेशातील कृषी उत्पादकतेला बसणार आहे. भारतामध्येही सुमारे ६.७३ दशलक्ष हेक्टर जमिनी क्षारपड असून, देशाच्या एकूण जमिनीच्या तुलनेमध्ये हे प्रमाण २.१ टक्के होते. त्यातील २.८ दशलक्ष हेक्टर जमिनीमध्ये सोडियमचे प्रमाण अधिक आहे. अशा जमिनी प्रामुख्याने गंगेच्या खोऱ्यातील पट्ट्यात आढळतात. भारतामध्ये अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे प्रमाण अधिक असून, या पट्ट्यातही आपल्या छोट्याशा शेतामध्ये कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवण्याचा प्रयत्न त्यांना करावा लागतो.

उत्तर प्रदेश येथील हरदोई जिल्ह्यातील संताराहा हे गाव समुद्रसपाटीपासून १३९ मीटर उंचीवर आहे. येथील जमिनीमध्ये सोडियम क्षारांचे प्रमाण अधिक असून, पिकांची उत्पादकता अत्यंत कमी आहे. प्रतिकुटुंब जमीनधारणा ही ०.६२ हेक्टर इतकी अल्प असून, येथील बहुतांश शेतकरी अल्पभूधारक गटामध्ये मोडतात. त्यातील ६८ टक्के कुटुंबे ही उदरनिर्वाहासाठी पूर्णपणे शेतीवरच अवलंबून आहेत. या गावाची निवड भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या करनाल येथील केंद्रीय मृदा क्षारता संशोधन संस्थेने जमीन सुधारणेच्या प्रकल्पासाठी केली. सातत्यपूर्ण आणि शास्त्रीय उपाययोजना राबवण्यासाठी आवश्यक असलेला  गावकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग त्यांच्याशी चर्चा करून मिळवण्यात आला. येथील कुटुंबाचे व जमिनीचे सर्वेक्षण करण्यात आले. त्यानंतर एप्रिल २०११ मध्ये जमिनीच्या सुधारणा कार्यक्रमाला सुरवात झाली. त्यासाठी संपूर्ण शास्त्रीय पद्धतीचा अवलंब करण्यात आला. त्यात जिप्सम, प्रेसमड घटकांचा वापर करण्यासोबतच सोडियम सहनशील पीक जातींची लागवड यांचा समावेश असतो.

  • शेतजमिनीमध्ये बांध बंदिस्ती, पाण्याचा निचरा करण्याची व्यवस्था, सिंचनासाठी कालवे, सपाटीकरण आणि निचऱ्यासाठी जोडबांधकाम या कामांना प्राधान्य देण्यात आले. या कामामध्ये शेतकऱ्यांनी श्रमदानासह सक्रिय सहभाग नोंदवला.
  • जमीन मालकांना योग्य ते प्रशिक्षण देऊन त्यांच्या प्रत्येक प्लॉटवरील मातीचे नमुने काढून घेतले. त्यांचे विश्लेषण प्रयोगशाळेतून करून घेतले. त्यातील मातीचा सामू ८५. ते १०.१ च्या दरम्यान असल्याचे आढळले. त्यामुळे जमिनीच्या प्रकारानुसार प्रतिहेक्टरी ८.२ ते १४.८ एमजी जिप्सम आवश्यक होते. प्रत्येक शेतकऱ्यांच्या जिप्सम आवश्यकतेच्या २५ टक्के जिप्सम शेतकऱ्यांना पुरवण्यात आले. कृषी प्रतीच्या जिप्सममध्ये सल्फर(१६.१%), कॅल्शिअम (१८.३%), मॅग्नेशिअम (०.०४%), आणि सोडियम (०.१८%) ही मूलद्रव्ये असतात. याप्रतिचे जिप्सम जून २०१२ मध्ये शेतीतील मातीच्या वरील ० ते १५ सेंमी थरामध्ये चांगल्या पद्धतीने मिसळण्यात आले.
  • क्षारांचा निचरा आणि पुढील पिकांच्या सिंचनासाठी पाण्याची उपलब्धता करण्यासाठी दर चार हेक्टर क्षेत्रामागे एका विंधनविहिरीची सोय केली. ज्या ठिकाणी त्या उपलब्ध नव्हत्या, तिथे त्या नव्याने पाडण्यात आल्या.  
  • जिप्सम मिसळल्यानंतर त्या जमिनीमध्ये १० सेंमी खोलीपर्यंत पाणी देण्यात आले. ही प्रक्रिया सुमारे १० दिवसांपर्यंत केली. त्यामुळे कॅल्शिअम आणि सोडियम मूलद्रव्यांची प्रक्रिया होऊन पाण्यासोबत या क्षारांचा मुळांच्या कक्षेबाहेर निचरा करण्यात आला.
  • क्षार निचऱ्याची प्रक्रिया चांगल्याप्रकारे पार पडल्यानंतर परिसरातील साखर कारखान्याकडून प्रेसमड मिळवण्यात आले. त्यातील मूलद्रव्यांचे प्रमाण सल्फर(०.२३%), कॅल्शिअम (११%), मॅग्नेशिअम (१.६५%), एकूण कर्ब (२६%), नत्र (१.३३%), स्फुरद (१.०८%) आणि पालाश (०.५३%) असे होते.  हे प्रेसमड जमिनीमध्ये प्रति हेक्टरी १० टन या प्रमाणात मिसळण्यात आले. ते मातीच्या वरील थरामध्ये चांगले मिसळून घेतले.
  • या प्रक्रियेसाठी लागणाऱ्या खर्चातील मोठा भाग शेतकऱ्यांनी उचलला.
  • केंद्रीय मृदा क्षारता संशोधन संस्थेच्या लखनौ येथील प्रादेशिक संशोधन केंद्राच्या  वतीने भाताच्या क्षार सहनशील प्रजाती सीएसआर ३६ चे बियाणे शेतकऱ्यांना पुरवण्यात आले. त्याची रोपे बनवण्यात आली. साधारणतः एक महिने वयाची रोपांची जुलै महिन्यामध्ये पुनर्लागवड करण्यात आली.
  • साधारणतः तीन वर्षांमध्ये सुधारणा कार्यक्रम व्यवस्थित राबवल्यानंतर एकेकाळी पडीक असलेल्या या जमिनी लागवडीखाली आल्या.

निष्कर्ष

  • अल्प व मध्यम सोडिअम क्षार असणाऱ्या जमिनीतून भातांचे उत्पादन अनुक्रमे ३९.४३ टक्के व ७४.९५ टक्के कमी येत असे, तर सोडिअम क्षारांचे प्रमाण अधिक असलेल्या जमिनीमध्ये पिकाचे उत्पादनही मिळू शकत नव्हते. अशा जमिनींची सुधारणा केल्यानंतर उत्पादनातील घट कमी करण्यात यश आले.
  • सुधारणेनंतर गव्हाच्या उत्पादनामध्ये अल्प आणि मध्यम सोडिअम क्षार असलेल्या जमिनीमध्ये २२.७४ टक्के आणि ६१.०९ टक्क्यांनी वाढल्याचे आढळले. संपूर्ण जमीन सुधारणेनंतर पूर्वी अल्प, मध्यम, अधिक आणि तीव्र सोडिअम क्षार असणाऱ्या मातीमध्ये सामान्य जमिनीच्या तुलनेमध्ये १०.८७, २१.८४, ३४.२१ आणि ५०.९२% उत्पादनामध्ये वाढ झाली.

जमिनीच्या सुधारणेपूर्वी आणि नंतर मिळालेले
भात आणि गहू पिकाचे सरासरी उत्पादन (टन प्रतिहेक्टर)

वर्ष   मातीतील सोडिअमचे प्रमाण (क्लास) - - - -
-     सामान्य     अल्प सोडिअम    मध्यम सोडिअम      अधिक सोडिअम     तीव्र सोडिअम
भात (जमीन सुधारणापूर्व) - - - - -
२००९-२०१०    ४.८१    २.९२    १.२१    ०     ०
२०११-२०१२    ४.८६    २.९५    १.२०    ०    ०
२०११-२०१२    ४.८६    २.९५    १.२०    ०   ०
सरासरी     ४.८७    २.९५    १.२२    ०    ०
उत्पादन घट (टक्के)  - ३९.४३ ७४.९५ १०० १००
भात (जमीन सुधारणेनंतर) - - - - -
२०११-२०१२    ५.१०    ४.८३    ४.३८    ३.८७    २.७९
२०१२-२०१३    ५.२३    ५.१२    ४.७३    ४.५४    ३.१०
२०१३-२०१४    ५.३२    ५.०४    ४.८६    ४.८६    ३.२३
सरासरी    ५.२१    ४.९९    ४.६५    ४.४२    ३.०४
उत्पादन घट (टक्के)        - ४.३५    १०.७४    १५.१६    ४१.६५
गहू (जमीन सुधारणापूर्व) - - - - -
२००९-२०१०    ३.५७    २.७६    १.२३    ०   
२०१०-२०११    ३.७०    २.८५    १.४१    ०    ०   
२०११-२०१२    ३.६७    २.८४    १.६२    ०   
सरासरी    ३.६५    २.८२    १.४२    ०   
उत्पादन घट (टक्के)        - २२.७४    ६१.०९    १००    १००
गहू (जमीन सुधारणेनंतर)- - - - - -
२०११-२०१२    ३.६७    ३.१३    २.७६    २.१०    १.६३
२०१२-२०१३    ३.८१    ३.४३    ३.०२    २.६३    १.८२
२०१३-२०१४    ३.८४    ३.५३    ३.१२    २.७२    २.१०
सरासरी    ३.७७    ३.३६    २.९६    २.४८    १.८५
उत्पादन घट (टक्के)       -  १०.८७    २१.४८    ३४.२१    ५०.९२

जमीन सुधारणेच्या पहिल्या वर्षी केवळ अल्प सोडिअम असलेल्या जमिनीमध्ये चांगले परिणाम दिसते. सोडिअमचे प्रमाण अधिक असलेल्या जमिनीमध्ये निव्वळ उत्पन्न अद्यापही ऋण होते. कारण, जमीन सुधारणेसाठी झालेला खर्च २०११-१२ या आर्थिक वर्षात धरण्यात आला.  
२०१२-१३ मध्ये उत्पन्नामध्ये लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळले.
२०१३-१४ मध्ये निव्वळ उत्पन्नामध्ये वाढ नोंदविण्यात आली.

 

इतर टेक्नोवन
कमी खर्चिक, बंदिस्त पद्धतीचे शेतमाल...कोल्हापूर येथील निसर्ग मित्र परिवार संस्थेने...
दूध संकलन केंद्रासाठी आवश्यक उपकरणेदूध व्यवसायाच्या संकलन, प्रक्रिया व विक्री या तीन...
लसणाच्या साठवणीसाठी कमी खर्चाची साठवण...राजस्थानातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये लसूण हे पीक...
मधुमक्यावरील प्रक्रियामधुमक्याच्या काढणीनंतर पुढील प्रक्रिया या त्वरीत...
सुधारित पेरणी यंत्रांमुळे वाचतील कष्टखरीप हंगामातील ज्वारी, कापूस, सोयाबीन, तूर, मूग,...
मलमूत्र प्रक्रियेतून विद्युतनिर्मितीचे...बायोइलेक्ट्रिक शौचालय हे मायक्रोबिअल इंधन सेल...
यंत्राने काढा जांभळाचा गरकृषी प्रक्रिया अभियांत्रिकी विभागाने जांभूळ गर...
शेती नियोजनामध्ये हवामान सल्‍ला उपयुक्‍तकृषी हवामान सल्‍ल्‍याचा उपयोग...
यंत्रावर तयार करा हातसडीचा तांदूळहातसडी तांदळाविषयी वाढणारी जागरूकता आणि मागणीचा...
पीक लागवडीसाठी इन्कलाइंड प्लेट प्लांटरपारंपरिक पद्धतीच्या पेरणीमुळे रोपांच्या विरळणीचा...
हायड्रोपोनिक्स चारानिर्मिती यंत्रणादुष्काळी परिस्थिती दुभत्या जनावरांना पुरेसा हिरवा...
जैवइंधनावर चालणाऱ्या यंत्राची निर्मिती...सध्या पडिक आणि लागवडीखाली नसलेल्या जमिनीमध्ये...
धुरळणी यंत्र फायदेशीरधुरळणी यंत्राद्वारे पावडर स्वरूपातील रासायनिक...
देखभाल ठिबक, तुषार सिंचन संचाची...सध्याच्या काळात पाण्याच्या काटेकोर वापरासाठी ठिबक...
असे करा ट्रॅक्‍टरचे व्यवस्थापन ट्रॅक्‍टरचा कोणता भाग कधी बदलावयाचा यासाठी काही...
आंतरमशागतीसाठी अवजारेमकृवि चाकाचे हात कोळपे ः या अवजाराने आपण खुरपणी,...
खाद्य मिश्रण यंत्र, डाटा फ्लो तंत्राचा...सिन्नर (जि. नाशिक) येथील जनक कुंदे या अभियंता...
कडवंची : ब्लोअरनिर्मिती उद्योगाची सुरवातकडवंची गावातील कृष्णा क्षीरसागर, सुनील जोशी या...
सिरकॉटने तयार केले दहन सयंत्र, जिनिंग...नागपूर येथील इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च ऑन कॉटन टेक्‍...
फुलांचा ताजेपणा टिकविण्यासाठी...घर किंवा कार्यालयामध्ये सजावटीसाठी फुलांचा वापर...