agricultural stories in marathi, agro special, Agrowon smart aword for woman farmer, Vidya Rudraksh, | Agrowon

विद्याताईंनी घेतला एकात्मिक शेतीविकासाचा ध्यास
टीम अॅग्रोवन
गुरुवार, 28 डिसेंबर 2017

ॲग्रोवन स्मार्ट महिला शेतकरी ॲवॉर्ड 
 
विद्या बाबूराव रुद्राक्ष, डिघोळअंबा,  जि. बीड
-----------------------------------

ॲग्रोवन स्मार्ट महिला शेतकरी ॲवॉर्ड 
 
विद्या बाबूराव रुद्राक्ष, डिघोळअंबा,  जि. बीड
-----------------------------------
हिंमत असली की किंमत होते असं म्हणतात. डिघोळअंबा (ता. अंबाजोगाई, जि. बीड) येथील विद्याताई बाबूराव रुद्राक्ष त्यापैकीच एक. सूक्ष्मजीवशास्त्रातील पदवीचा उपयोग त्यांनी शेती सुधारणा आणि मुलांना शिकविण्यासाठी केला. त्याचा परिणाम म्हणजे अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतील शेती शाश्वत करत, प्रक्रियेच्या माध्यमातून उत्पादित शेतमालाला अपेक्षित दरही मिळवून दिला आणि मुलांना आयटीपर्यंतचे शिक्षणही दिले.

सन १९९३ पासून शेतीत उतरलेल्या डिघोळअंबा (ता. अंबाजोगाई, जि. बीड) येथील विद्या रुद्राक्ष यांचे पती कोकण विभागात कृषी खात्यात सेवेत होते. कोकणपट्टीतील हवामान मुले आणि त्यांना न मानवल्यामुळे त्यांनी स्वत:च्या गावी म्हणजेच डिघोळअंबा येथे येऊन शेती करण्याचा निर्णय घेतला. मुलांनी गावातील जिल्हा परिषदेच्या शाळेत प्रवेश घेतला. विद्याताईंनी आपल्या शिक्षणाचा उपयोग शेती आणि मुलांच्या शिक्षणासाठी करणे सुरू केले. पारंपरिक शेती करताना भरपूर पीक उत्पादनासाठी रासायनिक खते, कीटकनाशके यांचा अनियंत्रित वापर केला. परंतु या शेतीत उत्पादन खर्च आणि उत्पन्नाचा ताळमेळ बसत नसल्याचे पाहून त्यांनी शेतीच्या पद्धतीत बदल करण्याचे ठरविले.

रुद्राक्ष यांची पंधरा एकर शेती आहे. पहिल्यांदा शेणखताच्या उपलब्धतेसाठी जनावरे वाढविली. जमीन सुपीक बनविण्यासाठी शेणखताचा जास्तीत जास्त वापर सुरू केला. गांडूळ खत निर्मिती, कीटकनाशक म्हणून गोमूत्र आणि कडुनिंब पाल्याचा वापर सुरू केला. ताग, धैंचा यांसारखी हिरवळीची पिके जमिनीत गाडली. शेतीतील काडीकचरा न जाळता त्याचा फळझाडांना आच्छादन म्हणून उपयोग सुरू केला. शेतशिवारात पडणाऱ्या पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविण्यासाठी बांधबंदिस्ती केली. विहिरीतील पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्यासाठी तुषार आणि ठिबक संचाचा वापर सुरू केला.

जमीन सुधारणा सुरू झाल्यानंतर विद्याताईंनी नव्याने पीक लागवडीचे नियोजन केले. चार एकरावर केसर आंब्याची १० बाय ५ मीटरवर लागवड केली. त्यामध्ये हळद, अाले, सोयाबीन, ज्वारी, गहू, हरभरा, इत्यादी आंतरपिके घेऊन उत्पन्न वाढविण्यास सुरवात केली. जमिनीचे सशक्‍तीकरण, धूप थांबविणे, पाणी व्यवस्थापन, जनावरांचे व्यवस्थापन, बायोगॅसमधून ऊर्जानिर्मिती व ऊर्जा बचत, पीक संरक्षण, अन्न सुरक्षा, शेतीमालाचे मूल्यवर्धन, सामाजिक बांधीलकी, गुंतवणूक, पर्यावरण आदी बाबतीत केलेल्या परिणामकारक कामामुळे विद्याताई  कार्यक्षम महिला शेतकरी म्हणून पुढे आल्या आहेत.

शेती उत्पन्नातून बांधले घर

वाढलेल्या पीक उत्पादनातून बचत करत त्यांनी वडिलोपार्जित शेतीमध्ये छोटेसे घर बांधले. या घराच्या पाठीमागे जनावरांसाठी गोठा, पाण्याचा हौद, बायोगॅस, ट्रॅक्‍टर व शेतातील इतर अवजारे ठेवण्यासाठी शेड बांधली. जनावरांना लागणाऱ्या वैरणीसाठी जागा ठेवली. शेतपरिसरात आंबा, चिक्‍कू, डाळिंब, अंजीर, पेरू, सीताफळ, कागदी लिंबू, बदाम, केळी आदी फळझाडांची लागवड केली. यासोबतच घर परिसर सुशोभित करण्यासाठी गुलाब, मोगरा, रातराणी, शेवंती, पारिजातक, जुई, चाफा, निशीगंध आणि जास्वंद आदी फुलझाडांचीही लागवड केली.

बचत गटातून महिलांना रोजगार

शेती व्यवस्थापनाचे काम करत असताना विद्याताई रुद्राक्ष यांनी १९९७ मध्ये डिघोळअंबा गावामध्ये कल्पना चावला महिला बचत गटाची स्थापना केली. वीस सदस्य असलेल्या महिला सुरवातीला ५० रुपये प्रतिमहिना आणि आता २०० रुपये प्रतिमहिनाप्रमाणे बचत करताहेत.

प्रक्रिया उद्योग आणि थेट विक्रीतून मूल्यवर्धन  

शेतामध्ये सेंद्रिय धान्य, कडधान्य व हळद उत्पादन होते. शेतमाल मूल्यवर्धनावर भर दिला. या माध्यमातून इतरांना रोजगार देण्याची तयारी केली. विद्याताईंनी हळद प्रक्रिया उद्योग सुरू केला. गहू, ज्वारीची थेट विक्री सुरू केली. कडधान्यापासून डाळी करून त्यांची वर्षभर विक्री सुरू झाली आहे. त्यामुळे चार महिलांना रोजगार मिळाला आहे.

विशेष बाबी

  • नोकरीमध्ये सात वर्षे शिल्लक असतानाही शेतीचे काम वाढल्याने २०१० मध्ये पतींना  विद्याताईंनी स्वेच्छानिवृत्ती घेण्यास सांगितले.  त्यानंतर शेतीविकासाचा आराखडा तयार करत पीक लागवड व्यवस्थापनाचे नियोजन राबवले.
  • शिलकीतून ट्रॅक्‍टर घेतला. ट्रॅक्टरच्या उपलब्धतेमुळे त्यांनी गावाजवळील तळ्यातील सुमारे १००० ट्रॉली गाळ स्वतःच्या शेतीत मिसळला. त्यातून जमीन सुपिकता वाढविण्याचा प्रयत्न.
  • जमिनीच्या उपलब्धतेनुसार हंगामी पिके आणि फळपिकांचे नियोजन.
  • हळदीतील कुरकुमीन प्रमाण वाढविण्यासाठी प्रयत्न, प्रक्रिया उद्योगाला सुरवात.
  • गावातील २० महिला बचत गटाची सुरवात. त्यातून प्रक्रिया उद्योगाला गती. शेती व शेतीपूरक उपक्रमामध्ये महिलांचा सहभाग वाढविण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न.
  • खळद (जि. पुणे) येथील सेंद्रिय शेती अभ्यास गटाच्या सदस्या.
  • २०१५ मध्ये पंजाबमधील चंडीगड येथील पाचव्या राष्ट्रीय सेंद्रिय शेती संमेलनाचे विशेष आमंत्रण.
  • २०१५ मध्ये सेंद्रिय शेतीतील कार्यासाठी अंबाजोगाई कृषी विज्ञान केंद्राकडून सन्मानीत.
  • २०१७ मध्ये राज्य शासनाकडून जिजामाता कृषिभूषण पुरस्कार.

फोटो गॅलरी

इतर अॅग्रो विशेष
वीज पडून जाणारे जीव वाचवामागील जूनपासून सुरू झालेला नैसर्गिक आपत्तींचा कहर...
जल व्यवस्थापनाच्या रम्य आठवणीजलव्यवस्थापनाचे धडे घेण्यासाठी कुठलेही पुस्तक...
कापूस उत्पादकतेत भारताची पीछेहाटजळगाव ः जगात कापूस लागवडीत पहिल्या क्रमांकावर...
अडीच कोटींचे अनुदान ‘हरवले’पुणे : राज्यातील शेतकऱ्यांना वाटण्यासाठी केंद्र...
उन्हाचा चटका काहीसा कमी पुणे ः गेल्या दोन दिवसांपासून उन्हाच्या चटक्यात...
ऊस पट्ट्यात द्राक्ष शेतीतून साधली...लातूर जिल्ह्यातील आनंदवाडी (ता. चाकूर) हे गाव ऊस...
खारपाणपट्ट्यात कृषी विद्यापीठाने दिला...खारपाणपट्ट्यात विविध हंगामात पिके घेण्यावर...
शेतीमाल दरवाढीचे लाभार्थी सधन शेतकरीचमिलिंद मुरुगकर यांनी अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या...
व्यवस्था परिवर्तन कधी?सतराव्या लोकसभेची निवडणूक सध्या सुरू आहे. एक...
राज्यातील दहा मतदारसंघांत आज मतदानपुणे ः लोकसभा निवडणुकीच्या दुसऱ्या टप्प्यात...
मराठवाड्यात सव्वाचार लाख जनावरे चारा...औरंगाबाद : गत आठवड्याच्या तुलनेत औरंगाबाद, बीड व...
नुकसानीचे पंचनामे होणार केव्हा?जळगाव  ः खानदेशात सलग तिसऱ्या दिवशी म्हणजेच...
जीपीएसद्वारे टँकर्सचे नियंत्रण करा ः...मुंबई : राज्यातील धरण व तलावांमध्ये उपलब्ध...
राज्यात कोरड्या हवामानाचा अंदाजपुणे : पूर्वमोसमी पावसाच्या सर्वच भागात हजेरी...
चीनची दारे भारतीय केळीसाठी बंदच जळगाव ः अतिथंडी व फी जारियम विल्ट या रोगामुळे...
वादळी पावसाने दाणादाणपुणे  : सोसाट्याचा वारा, मेघगर्जना, विजा,...
उत्पादन वाढले; पण उठाव ठप्पशेतकऱ्यांच्या दृष्टीने चालू ऊस हंगाम फारसा ठीक...
शुभवार्तांकनावर शिक्कामोर्तबअर्धा देश दुष्काळाने आपल्या कवेत घेतला आहे....
'कोरडवाहू'साठी एक तरी शाश्‍वत पीक...माझ्याकडे उत्तम बागायतीची सुविधा असून, गेल्या २०-...
खानदेशात चाराटंचाईचे संकटजळगाव : खानदेशातील पशुधनाच्या रोजच्या गरजेपेक्षा...