agricultural stories in marathi, agro vision, Civilizations rise and fall on the quality of their soil | Agrowon

मातीच्या ऱ्हासासोबत घडले प्राचीन संस्कृतींचे अस्त
वृत्तसेवा
मंगळवार, 23 जानेवारी 2018

महान मानल्या जाणाऱ्या अनेक प्राचीन संस्कृतींचा ऱ्हास हे कोणत्याही युद्ध किंवा आपत्तीमुळे होण्यापेक्षाही अधिक मातीची सुपीकता घटत गेल्यामुळे झाल्याचे संशोधनातून पुढे आले आहे. मातीची सुपीकता पर्यायाने पिकांचे उत्पादन घटत गेल्याने अनेक प्राचीन संस्कृतीतील बहुसंख्य लोकांना स्थलांतर करावे लागले. भविष्यामध्येही हा धोका लक्षात घेण्याची आवश्यकता जगभरातील मृदा संशोधक व्यक्त करत आहेत.

महान मानल्या जाणाऱ्या अनेक प्राचीन संस्कृतींचा ऱ्हास हे कोणत्याही युद्ध किंवा आपत्तीमुळे होण्यापेक्षाही अधिक मातीची सुपीकता घटत गेल्यामुळे झाल्याचे संशोधनातून पुढे आले आहे. मातीची सुपीकता पर्यायाने पिकांचे उत्पादन घटत गेल्याने अनेक प्राचीन संस्कृतीतील बहुसंख्य लोकांना स्थलांतर करावे लागले. भविष्यामध्येही हा धोका लक्षात घेण्याची आवश्यकता जगभरातील मृदा संशोधक व्यक्त करत आहेत.

विट्स विद्यापीठातील प्रा. मेरी स्कोल्स आणि डॉ. बॉब स्कोल्स यांनी केलेल्या अभ्यासात जमिनीची सुपीकता पर्यायाने उत्पादकता वेगाने घटण्यामागे मातीची धूप, क्षारांचे वाढते प्रमाण आणि अन्नद्रव्यांची कमतरता ही तीन कारणे असल्याचे आढळले आहे. शेतीमध्ये सातत्याने लागवडीखाली असलेल्या जमिनीमध्ये जिवाणूंचे प्रमाण वेगाने कमी होत असून, हे जिवाणू जमिनीतील सेंद्रीय कर्बाचे रूपांतर अन्नद्रव्यामध्ये करण्यामध्ये मोलाची भूमिका बजावतात. याबाबतच संशोधन जर्नल सॉईल सायन्समध्ये प्रकाशित केले होते.

रासायनिक खते, सिंचनाच्या पद्धती आणि नांगरणीसाठी मोठी यंत्रे यांचा वापर वेगाने वाढत गेला आहे. परिणामी, प्रतिवर्ष लागवडीखालील जागतिक क्षेत्राच्या सुमारे एक टक्के जमिनीचा ऱ्हास होत आहे. आफ्रिकेमध्ये जंगलाखालील क्षेत्र कमी होत असून, तिथे जमिनीच्या होणारी धूप होऊन अन्नद्रव्यांचे प्रमाण घटले आहे. उत्पादकतेमध्ये ८ टक्केने घट झाल्याचे नोंदवले गेले आहे. या विषयी माहिती देताना बॉब स्कोल्स यांनी सांगितले, की जमिनीची सुपीकता हा जैवभौतिक आणि सामाजिक गुणधर्म आहे. सामाजिक असण्याचे महत्त्वाचे कारण म्हणजे संपूर्ण मनुष्यजातच नव्हे, तर त्यांचे पाळीव प्राणीही या उपजिविकेसाठी जमिनीवर अवलंबून असतात. प्राचीन काळी जमिनीच्या सुपीकतेसंदर्भात शेतकरी दमलेली, आजारी किंवा थंड पडलेली माती अशा प्रकारे वर्णन करत. या समस्यांवर त्याकाळी उत्तर नव्हते. त्यामुळे हे क्षेत्र सोडून अन्य जंगलाखालील क्षेत्र लागवडीखाली आणले जाई. काही पडीक ठेवल्यानंतर पुन्हा पूर्वीच्या जमिनीमध्ये लागवडीचा प्रयत्न करत. मात्र, विसाव्या शतकाच्या मध्यावर मातीतील कमतरताविषयी माहिती होऊ लागली. त्याची पूर्तता करण्यासाठी कृषी रसायन उद्योग वाढत गेला.
- अन्नद्रव्यांची पूर्तता करून उत्पादकता वाढीसाठी वेगाने प्रयत्न सुरू झाले. मात्र, त्यामध्ये जागतिक तापमान वाढ, जलस्रोत, नद्या, तलाव यांतील नत्र, स्फुरदयुक्त खतांचे प्रदूषण वाढत गेले. आज एकूण हरितगृह वायूंच्या निर्मितीतील अर्ध्यापेक्षा अधिक हिस्सा हा मातीतून झालेल्या उत्सर्जनातून येतो.

  • सातत्याने बाह्य रसायनांवर अवलंबून राहावे लागल्याने शेती ही कृषी रसायन उद्योगांचा आहारी गेली. फायद्याचे प्रमाण कमी झाले.
  • केवळ सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादनावर जागतिक लोकसंख्येसाठी अन्नसुरक्षितता मिळवणे शक्य नसल्याचे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे. सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादनासाठी अधिक क्षेत्र लागवडीखाली आणण्याची आवश्यकता निर्माण होईल. वास्तविक पाहता तेवढे क्षेत्र उपलब्ध नाही.
     

इतर ताज्या घडामोडी
हरभरा चुकाऱ्यासाठी शेतकऱ्यांचा पोलिस...बुलडाणा : गेल्या वर्षात हमीभावाने विक्री केलेल्या...
कमाल, किमान तापमानात चढउतारमहाराष्ट्रावर १०१२ हेप्टापास्कल इतका हवेचा दाब...
सोलापुरात गाजर, काकडीला उठावसोलापूर ः सोलापूर कृषी उत्पन्न बाजार समितीच्या...
हवामान बदलाशी सुसंगत उपाययोजनांचा शोध...सध्या हवामान बदलाचा परिणाम शेतीवर दुष्काळ, गारपीट...
सोलापूर जिल्ह्यात आठ ग्रामपंचायतींची...सोलापूर : लोकसभेच्या आधी जिल्ह्यातील आठ...
पीकविम्याचा योग्य मोबदला द्यावा : ‘...अकोला : संग्रामपूर तालुक्यात भीषण दुष्काळी...
नांदेड जिल्ह्यात पिकांना गारपिटीचा तडाखाकिनवट, जि. नांदेड : नांदेड जिल्ह्यातील बोधडी बु (...
शिवसेनेच्या २१ उमेदवारांची घोषणा,...मुंबई : आगामी लोकसभा निवडणुकीसाठी...
आनंदी देशांच्या यादीत भारताचे स्थान...न्यूयॉर्क : देशातील आनंदाला ओहोटी लागल्याचे...
केळी पीक सल्लाउन्हाळ्यात अधिक तापमान, तीव्र सूर्य प्रकाश, वादळी...
बॅंक कर्मचाऱ्याच्या दक्षतेमुळे मोदी...लंडन : पंजाब नॅशनल बॅंकेची हजारो कोटींची फसवणूक...
गुलाबी बोंड अळी नियंत्रणासाठी फरदड;...केंद्रीय कापूस संशोधन संस्था, नागपूरद्वारे तयार...
नाशिक जिल्हा बँकेने रेणुकादेवी संस्थेचा...नाशिक : जिल्हा सहकारी बँकेच्या संचालक मंडळासमोर...
शेतकऱ्यांचा 'वसाका' प्रशासनाला घेरावनाशिक  : देवळा तालुक्यातील वसंतदादा सहकारी...
मीटर रीडिंगची पूर्वसूचना संदेशाद्वारे...सोलापूर  : ग्राहकांची गैरसोय होऊ नये, मीटर...
दिव्यांग मतदारांना सुविधा द्या :डॉ....सोलापूर : दिव्यांग मतदारांना मतदान करण्यासाठी...
कोल्हापुरात २३०० हेक्टरवर उन्हाळी पेरणीकोल्हापूर  : जिल्ह्यात उन्हाळी हंगामाची...
जळगावात गवारीला प्रतिक्विंटल ७५०० रुपयेजळगाव : कृषी उत्पन्न बाजार समितीमध्ये गुरुवारी (...
नंदुरबार जिल्ह्यात पाणीटंचाई गंभीरनंदुरबार  : जिल्ह्यातील पाणीटंचाई वाढत आहे....
पुणे विभागात ४१५ टॅंकरने पाणीपुरवठापुणे : विभागात पाणीटंचाईच्या झळा दिवसेंदिवस तीव्र...