agricultural stories in marathi, agro vision, Civilizations rise and fall on the quality of their soil | Agrowon

मातीच्या ऱ्हासासोबत घडले प्राचीन संस्कृतींचे अस्त
वृत्तसेवा
मंगळवार, 23 जानेवारी 2018

महान मानल्या जाणाऱ्या अनेक प्राचीन संस्कृतींचा ऱ्हास हे कोणत्याही युद्ध किंवा आपत्तीमुळे होण्यापेक्षाही अधिक मातीची सुपीकता घटत गेल्यामुळे झाल्याचे संशोधनातून पुढे आले आहे. मातीची सुपीकता पर्यायाने पिकांचे उत्पादन घटत गेल्याने अनेक प्राचीन संस्कृतीतील बहुसंख्य लोकांना स्थलांतर करावे लागले. भविष्यामध्येही हा धोका लक्षात घेण्याची आवश्यकता जगभरातील मृदा संशोधक व्यक्त करत आहेत.

महान मानल्या जाणाऱ्या अनेक प्राचीन संस्कृतींचा ऱ्हास हे कोणत्याही युद्ध किंवा आपत्तीमुळे होण्यापेक्षाही अधिक मातीची सुपीकता घटत गेल्यामुळे झाल्याचे संशोधनातून पुढे आले आहे. मातीची सुपीकता पर्यायाने पिकांचे उत्पादन घटत गेल्याने अनेक प्राचीन संस्कृतीतील बहुसंख्य लोकांना स्थलांतर करावे लागले. भविष्यामध्येही हा धोका लक्षात घेण्याची आवश्यकता जगभरातील मृदा संशोधक व्यक्त करत आहेत.

विट्स विद्यापीठातील प्रा. मेरी स्कोल्स आणि डॉ. बॉब स्कोल्स यांनी केलेल्या अभ्यासात जमिनीची सुपीकता पर्यायाने उत्पादकता वेगाने घटण्यामागे मातीची धूप, क्षारांचे वाढते प्रमाण आणि अन्नद्रव्यांची कमतरता ही तीन कारणे असल्याचे आढळले आहे. शेतीमध्ये सातत्याने लागवडीखाली असलेल्या जमिनीमध्ये जिवाणूंचे प्रमाण वेगाने कमी होत असून, हे जिवाणू जमिनीतील सेंद्रीय कर्बाचे रूपांतर अन्नद्रव्यामध्ये करण्यामध्ये मोलाची भूमिका बजावतात. याबाबतच संशोधन जर्नल सॉईल सायन्समध्ये प्रकाशित केले होते.

रासायनिक खते, सिंचनाच्या पद्धती आणि नांगरणीसाठी मोठी यंत्रे यांचा वापर वेगाने वाढत गेला आहे. परिणामी, प्रतिवर्ष लागवडीखालील जागतिक क्षेत्राच्या सुमारे एक टक्के जमिनीचा ऱ्हास होत आहे. आफ्रिकेमध्ये जंगलाखालील क्षेत्र कमी होत असून, तिथे जमिनीच्या होणारी धूप होऊन अन्नद्रव्यांचे प्रमाण घटले आहे. उत्पादकतेमध्ये ८ टक्केने घट झाल्याचे नोंदवले गेले आहे. या विषयी माहिती देताना बॉब स्कोल्स यांनी सांगितले, की जमिनीची सुपीकता हा जैवभौतिक आणि सामाजिक गुणधर्म आहे. सामाजिक असण्याचे महत्त्वाचे कारण म्हणजे संपूर्ण मनुष्यजातच नव्हे, तर त्यांचे पाळीव प्राणीही या उपजिविकेसाठी जमिनीवर अवलंबून असतात. प्राचीन काळी जमिनीच्या सुपीकतेसंदर्भात शेतकरी दमलेली, आजारी किंवा थंड पडलेली माती अशा प्रकारे वर्णन करत. या समस्यांवर त्याकाळी उत्तर नव्हते. त्यामुळे हे क्षेत्र सोडून अन्य जंगलाखालील क्षेत्र लागवडीखाली आणले जाई. काही पडीक ठेवल्यानंतर पुन्हा पूर्वीच्या जमिनीमध्ये लागवडीचा प्रयत्न करत. मात्र, विसाव्या शतकाच्या मध्यावर मातीतील कमतरताविषयी माहिती होऊ लागली. त्याची पूर्तता करण्यासाठी कृषी रसायन उद्योग वाढत गेला.
- अन्नद्रव्यांची पूर्तता करून उत्पादकता वाढीसाठी वेगाने प्रयत्न सुरू झाले. मात्र, त्यामध्ये जागतिक तापमान वाढ, जलस्रोत, नद्या, तलाव यांतील नत्र, स्फुरदयुक्त खतांचे प्रदूषण वाढत गेले. आज एकूण हरितगृह वायूंच्या निर्मितीतील अर्ध्यापेक्षा अधिक हिस्सा हा मातीतून झालेल्या उत्सर्जनातून येतो.

  • सातत्याने बाह्य रसायनांवर अवलंबून राहावे लागल्याने शेती ही कृषी रसायन उद्योगांचा आहारी गेली. फायद्याचे प्रमाण कमी झाले.
  • केवळ सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादनावर जागतिक लोकसंख्येसाठी अन्नसुरक्षितता मिळवणे शक्य नसल्याचे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे. सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादनासाठी अधिक क्षेत्र लागवडीखाली आणण्याची आवश्यकता निर्माण होईल. वास्तविक पाहता तेवढे क्षेत्र उपलब्ध नाही.
     

इतर ताज्या घडामोडी
पावसाच्या आगमनानुसार पीक नियोजनपावसाने ओढ दिल्याने पेरणीचे नियोजन चुकते. उपलब्ध...
ज्वारी उत्पादनवाढीची प्रमुख सूत्रेज्वारीची पेरणी जूनचा दुसरा आठवडा ते जुलैच्या...
पावसाने ओढ दिल्यास योग्य नियोजन करावेपुणे  ः यंदा पावसाचा चांगला अंदाज व्यक्त...
'यंदाच साल बरं राहिलं' या आशेवर खरिपाची...औरंगाबाद : जिल्ह्यातील शेतकरी खरिपाच्या अंतिम...
बुलडाण्यात यंदाही सोयाबीनवरच जोर राहणारअकोला : गेल्या हंगामात पाऊस व कीड रोगांनी...
नामपूर बाजार समिती निवडणुकीचा प्रचार...नामपूर, जि. नाशिक : येथील नामपूर कृषी उत्पन्न...
कर्जमाफी अर्जातील दुरुस्तीच होईना...पुणे : कर्जमाफीसाठीच्या मुदतवाढीची संधी...
उष्ण वातावरणामुळे केळीबागा संकटातअकोला  ः सतत ४५ अंशांपेक्षा अधिक तापमान राहत...
द्राक्षाला वर्षभरासाठी विमा सुरू...सांगली ः एप्रिल छाटणी म्हणजेच खरड छाटणीनंतर...
राज्यात तूर खरेदी पुन्हा सुरू होण्याची...नवी दिल्ली : राज्यात १५ मे पासून बंद झालेली तूर...
पीकविम्याचे निकष बदला; सांगलीत आज...सांगली : अवकाळी पाऊस आणि गारपीट पावसाने द्राक्ष...
भाजपमध्ये येण्यासाठी रांग; निरंजन यांचे...मुंबई : राष्ट्रवादी काँग्रेसमधून भाजपमध्ये प्रवेश...
कृषिपंपांना भारनियमनाची समस्याजळगाव  ः जिल्ह्यात कृषिपंपांना भारनियमनाचा...
शेतीच्या प्रश्‍नांबाबत...जळगाव : कर्जमाफीचा घोळ, पीककर्ज वितरणाची...
पीकबदल, आंतरपिकामुळे हवामान बदलाचा सामना वाकोडीचे पद्माकर कोरडे यांची सहा एकर शेती....
सेंद्रिय शेती, वाणबदल, यांत्रिकीकरणाचा...आनंद पाटील अनेक वर्षे रासायनिक शेती करीत होते....
तंत्रज्ञानाच्या नियोजनबद्ध वापराने...कैलास, विलास, ईश्वर व किशोर ही निर्मळ कुटुंबातील...
पाण्याचा नियंत्रित वापर, जमिनीच्या...कठोरा (ता. जि. जळगाव) येथील अल्पभूधारक शेतकरी...
भविष्याचा वेध घेत शेतीत करतोय बदलअकोला जिल्ह्यातील चितलवाडी येथील प्रयोगशील शेतकरी...
विधान परिषदेत शिवसेनेला 'लॉटरी'; कोकणात...मुंबई : विधान परिषदेच्या सहा जागांसाठी झालेल्या...