agricultural stories in marathi, agro vision, Diverse tropical forests grow fast despite widespread phosphorus limitation | Agrowon

जंगलातील स्फुरदाच्या कमतरतेवर जैवविविधता ठरते उपकारक
वृत्तसेवा
रविवार, 11 मार्च 2018

उष्ण कटिबंधातील जंगलांची उत्पादकता ही मातीतील पोषक घटकांचे प्रमाण कमतरतेमुळे कमी होत असल्याचे पर्यावरणतज्ज्ञांचे मत आहे. त्यावर मात करण्यासाठी गेल्या काही वर्षांमध्ये कमतरता असलेल्या (प्रामुख्याने स्फुरदयुक्त) खतांची मात्रा जंगलामध्ये हवाईमार्गाने देण्यात आली. अर्थात, या प्रयोगानंतरही जंगलांच्या उत्पादकतेमध्ये अपेक्षेइतकी वाढ न झाल्याचे आढळले आहे. म्हणजेच केवळ स्फुरदाची कमतरता एवढे एकच कारण जंगलाच्या अनुत्पादकता आणि वाढ रोखली जाण्यामागे नसावे, या निष्कर्षाप्रत स्थिथसोनियन ट्रॉपिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूट मधील संशोधक आले आहेत.

उष्ण कटिबंधातील जंगलांची उत्पादकता ही मातीतील पोषक घटकांचे प्रमाण कमतरतेमुळे कमी होत असल्याचे पर्यावरणतज्ज्ञांचे मत आहे. त्यावर मात करण्यासाठी गेल्या काही वर्षांमध्ये कमतरता असलेल्या (प्रामुख्याने स्फुरदयुक्त) खतांची मात्रा जंगलामध्ये हवाईमार्गाने देण्यात आली. अर्थात, या प्रयोगानंतरही जंगलांच्या उत्पादकतेमध्ये अपेक्षेइतकी वाढ न झाल्याचे आढळले आहे. म्हणजेच केवळ स्फुरदाची कमतरता एवढे एकच कारण जंगलाच्या अनुत्पादकता आणि वाढ रोखली जाण्यामागे नसावे, या निष्कर्षाप्रत स्थिथसोनियन ट्रॉपिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूट मधील संशोधक आले आहेत. जंगलातील जैवविविधता यामध्ये मोलाची भूमिका निभावत असल्याचे संशोधनात आढळले आहे. जंगलाच्या वाढीसंदर्भात मूलभूत परिणामांविषयीचे हे संशोधन नेचर या संशोधनपत्रिकेमध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहे.

उष्ण कटीबंधातील जुन्या जंगलामधील उतार असलेल्या मोठ्या क्षेत्रामध्ये वर्षानुवर्षे होत असलेल्या भरपूर पावसामुळे जमिनीतून खनिजे वाहून जाण्याचे प्रमाणही मोठे आहे. या भागातील जमिनीमध्ये प्रामुख्याने स्फुरदाची कमतरता आढळते. त्याच प्रमाणे लाल रंगाच्या जमिनीमध्ये आयर्न ऑक्साईड या घटकांचे प्रमाण अधिक असून, ते स्फुरदाचा बांधून ठेवते. परिणामी ते पिकांना उपलब्ध होत नाही. आफ्रिका, आग्नेय आशिया आणि अमेरिकेतील अशा प्रकारच्या जंगलामध्ये हवाई मार्गाने खते देण्याचे काही प्रयोग करण्यात आले होते. मात्र, अशा प्रयोगानंतरही झाडांची अपेक्षित वाढ झालेली आढळली नाही. केवळ हवाई बेटांवरील जंगलामध्ये खतांच्या वापराने झाडांची वाढ चांगली झाल्याचे दिसले. हवाई येथील जंगले ही प्रामुख्याने एकाच प्रजातींच्या झाडांची आहेत.

असा आहे अभ्यास
स्फुरदाचे झाडांच्या वाढीवर होणारे नेमके प्रमाण तपासण्यासाठी संशोधकांनी सुमारे १९ हजार झाडांचे ( ५४१ विविध प्रजाती) मोजमाप घेतले. दीर्घकालीन नोंदीनंतर झाडांच्या वाढीचा दर मिळवण्यात आला. या अभ्यासामध्ये खते दिलेल्या जंगलातील वाढीची तुलना नैसर्गिक जंगलाच्या बरोबर करण्यात आली होती. त्यासाठी प्रामुख्याने पनामा येथील लहान व उत्तम जैवविविधता असलेल्या जंगलामध्ये अभ्यास करण्यात आला. या जंगलामध्ये उपलब्ध स्फुरदाचे प्रमाणातील फरक हा ३०० पटीने बदलता आहे. कारण या जमिनीमध्ये आर्द्रतेचे प्रमाण आणि अन्य पोषक घटक उदा. नायट्रोजन, कॅल्शियम, पोटॅशियम यामध्येही मोठी विविधता आहे.

  • ज्या जमिनीमध्ये वनस्पतींना उपलब्ध स्वरुपामध्ये स्फुरद उपलब्ध होता, तिथे झाडांची वाढ चांगली झाली.
  • आश्चर्याची बाब म्हणजे काही वनस्पतींची वाढ कमी स्फुरद असूनही अधिक स्फुरद असलेल्या वनस्पतींच्या सरासरीपेक्षा अधिक झाली. अर्थात, सरासरी विचार केला असता एकंदरीत वाढीच्या दरामध्ये स्फुरदामुळे फारसा फरक पडला नसल्याचे स्पष्ट झाले. याविषयी माहिती देताना संशोधक बेन टर्नल यांनी सांगितले, की कमी स्फुरदाच्या स्थितीमध्ये वाढण्याशी जुळवून घेतलेल्या वनस्पती प्रजातींची वाढ आश्चर्यजनक होती. हे नेमके कसे घडले, याविषयी फारसे कळू शकले नाही. मात्र, अधिक स्फुरदाला प्रतिसाद देणाऱ्या प्रजातींची वाढ तुलनेने तितकी वेगवान दिसली नाही. थोडक्यात, झाडांची अतिरीक्त मिळालेला स्फुरद वाढीऐवजी पुनरुत्पादनाच्या प्रक्रियेसाठी वापरला. परिणामी बिया, फळे आणि पराग यामध्ये फॉस्फरसचे प्रमाणे अधिक आढळले. जंगलाची जैवविविधतेचे जमिनीच्या सुपीकतेवरील चांगले परिणामही मोठे आहेत.
  • इल्लिनॉईज अर्बाना विद्यापीठातील वनस्पती जीवशास्त्र विभाग प्रमुख प्रा. जीम डॅल्लिंग यांनी सांगितले, की उष्ण कटिबंधीय प्रदेशातील शेतकऱ्यांना स्फुरदाच्या कमतरतेचा सामना करावा लागतो. स्फुरदाचे प्रमाण कमी असतानाही वनस्पती कशा प्रकारे जुळवून घेतात, याविषयी आपल्याला फारच कमी माहिती आहे. या संशोधनातून त्यावर प्रकाश पडला आहे. कमी किंवा अधिक स्फुरद असलेल्या स्थितीमध्ये वाढीच्या दरांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून अनेक बाबी पुढे आल्या आहेत. त्याचा भविष्यामध्ये अधिक उत्पादन आणि खतांच्या कार्यक्षम वापरासंदर्भातील संशोधनासाठी फायदा होणार आहे.

इतर ताज्या घडामोडी
पुण्यात कांदा, लसूण, फ्लॉवरच्या दरात वाढपुणे  ः गुलटेकडी येथील कृषी उत्पन्न बाजार...
'आणखी साखर तयार कराल, तर खड्ड्यात जाल'विटा, जि सांगली : पाणी आले म्हणून साखरेचे...
शिपायाने घातला शेतकऱ्यांना २२ लाखांला...वर्धा : पशुसंवर्धन विभागाच्या अनुदानावरील...
धान्य पट्ट्यात २०१८मध्ये ४३ शेतकरी...भंडारा : सिंचन, पर्यायी आणि व्यवसायिक पद्धतीविषयी...
पुणे जिल्ह्यात चाराटंचाईचा प्रश्‍न गंभीरपुणे  : जिल्ह्यात पाणीटंचाईबरोबरच...
नांदेड जिल्ह्याला एक लाख क्विंटल...नांदेड : नांदेड जिल्ह्यात २०१९-२० मधील खरीप...
नांदेड जिल्ह्यात हमीभावाने ३८५७ क्विंटल...नांदेड : केंद्र शासनाच्या किंमत समर्थन मूल्य...
खानदेशात मे महिनाअखेरीस कापूस बियाणे...जळगाव  ः खानदेशात पूर्वहंगामी कापूस लागवड...
नांदेड विभागात ७८ लाख टन ऊस गाळपनांदेड : प्रादेशिक सहसंचालक (साखर) नांदेड...
गडहिंग्लज, चंदगड तालुक्यात दहा गावांत...गडहिंग्लज, जि. कोल्हापूर  : गडहिंग्लज आणि...
अनुकूल हवामानामुळे यंदा दर्जेदार...सांगली : यंदा बेदाणा निर्मितीसाठी अनुकूल हवामान...
एकतीस वर्षांतही संपले नाही गोसेखुर्द...भंडारा : राज्यकर्त्यांच्या निष्क्रीयतेमुळे...
शेती, शेतकऱ्यांचे हित जपणारे सरकार...फलटण, सातारा : ‘‘लोकसभा निवडणुकीकडे जगाचे...
बागायती कोल्हापूरचा दुष्काळग्रस्तांना...कोल्हापूर : पाणीटंचाईमुळे दूरवरून पाणी आणण्यासाठी...
नागपूर विभागातील प्रकल्पात  उरला १० टक्...नागपूर  : विभागातील मोठ्या प्रकल्पांमध्ये...
यवतमाळ जिल्ह्यात नाफेडची तूर खरेदी बंदयवतमाळ  : गेल्या दोन वर्षांपासून जिल्ह्यात...
माझे लक्ष्य विधानसभा निवडणूक : राज ठाकरेमुंबई : लोकसभेची निवडणूक लढविणार नाही, हे मी...
शेतकरी संघटनांच्या कार्यकर्त्यांवर...नाशिक : शेतकरी आंदोलनाचा केंद्रबिंदू राहिलेल्या...
जळगाव जिल्ह्यातील ६७ शाळांना सौर प्रकल्पजळगाव  ः  जिल्हा परिषद शाळांमधील...
नगर मतदारसंघात अठरा लाख मतदार बजावणार...नगर  : नगर मतदारसंघात १८ लाख ५४ हजार २४८...