agricultural stories in marathi, agro vision, Pollinators use multiple cues to identify flowers across continents | Agrowon

कीटकांद्वारे परागीकरणासाठी आवश्यक घटकांचा घेतला शोध
वृत्तसेवा
शनिवार, 2 डिसेंबर 2017

एकूण वनस्पतींपैकी किमान ७५ टक्के वनस्पती या परागीकरणांसाठी कीटक, पक्षी आणि प्राण्यांवर अवलंबून असतात. गेल्या काही दशकांमध्ये कीटकांच्या प्रमाणात घट होत असल्यामुळे त्याचे विपरीत परिणाम पिकांच्या उत्पादनावर दिसून येत आहेत. अशा स्थितीमध्ये जंगली परागवाहकांवर लक्ष केंद्रित करण्यात येत असले, तरी तुलनेने या सजीवांच्या फुलांच्या आवडी व निवडीविषयी फारच कमी माहिती उपलब्ध आहे. आंतरराष्ट्रीय संशोधकांचा एक गट या परागवाहकांच्या फुले ओळखण्याच्या क्षमतेचा अभ्यास करीत आहे.

एकूण वनस्पतींपैकी किमान ७५ टक्के वनस्पती या परागीकरणांसाठी कीटक, पक्षी आणि प्राण्यांवर अवलंबून असतात. गेल्या काही दशकांमध्ये कीटकांच्या प्रमाणात घट होत असल्यामुळे त्याचे विपरीत परिणाम पिकांच्या उत्पादनावर दिसून येत आहेत. अशा स्थितीमध्ये जंगली परागवाहकांवर लक्ष केंद्रित करण्यात येत असले, तरी तुलनेने या सजीवांच्या फुलांच्या आवडी व निवडीविषयी फारच कमी माहिती उपलब्ध आहे. आंतरराष्ट्रीय संशोधकांचा एक गट या परागवाहकांच्या फुले ओळखण्याच्या क्षमतेचा अभ्यास करीत आहे.

प्रत्येक सजीव हा सभोवतालच्या घटकांवर विविध अवयव आणि संवेदनाद्वारे लक्ष ठेवून असतो. (उदा. डोळे- प्रकाश, कर्ण - ध्वनी, त्वचा किंवा स्पर्शिका - स्पर्श आणि जीभ किंवा सोंड - चव) मात्र, कीटकांच्या किंवा माश्यांचा विचार केल्यास त्यांचा मेंदू आकाराने अत्यंत लहान असूनही ते स्वतःसाठी योग्य त्या अन्नाचा शोध घेत असतात. या प्रयत्नांमध्ये नेमक्या वनस्पती किंवा फुलांचा शोध क्रमप्राप्त असतो. स्वीडन येथील उप्पसाला विद्यापीठातील कॅरीन नोर्डस्टॉर्म यांचा गट, ऑस्ट्रेलिया येथील फ्लिंडर्स विद्यापीठ आणि बंगळूर (भारत) येथील राष्ट्रीय जैवशास्त्र केंद्रातील शॅन्नोन ओल्सोन यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधकांचा गट यावर संशोधन करीत होता. हॉव्हर फ्लाय या माश्यांच्या संवेदनात्मक यंत्रणेवर कार्यरत या संशोधकांच्या दोन गटांना त्याचा वेध घेण्यात यश आले आहे. या माश्या आकार, रंग आणि गंध यावरून विविध पर्यावरणातील फुलांची ओळख पटवत असल्याचे दिसून आले आहे. त्यासाठी एकत्रित अशा संवेदना, ओळख प्रणाली विकसित झाली आहे.

राष्ट्रीय जैवशास्त्र केंद्रातील शॅन्नोन ओल्सोन यांनी स्वीडन येथील कॅरीन नोर्डस्टॉर्म यांच्याशी हॉव्हर फ्लायसंदर्भात संपर्क साधला. ही माशी हिमालयात ४००० मीटरपेक्षा अधिक उंचीवर सापडते. अशीच एक माशी (प्रजाती ःEristalis tenax) स्वीडन, जर्मनी, अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलियामध्येही आढळते. आत्तापर्यंत कीटकांसंदर्भात झालेले बहुतांश अभ्यास हे स्थान किंवा प्रदेशनिहाय आहे. मात्र, पहिल्यांदाच हॉव्हर फ्लाय या माश्यांच्या संवेदना ओळखणाऱ्या यंत्रणेचा अभ्यास एकत्रितपणे करण्यात आला. कारण युरोप, आशिया, उत्तर अमेरिका येथील माश्यांच्या फुलांची निवड ही वेगळी आहे. येथील फुलांचे आणि वनस्पतींचे प्रकारही वेगळे आहेत.

असे झाले संशोधन

  • संशोधकांनी उष्ण कटिबंधातील बंगळूर, अल्पाईन सिक्कीम आणि थंड हवामान असलेल्या स्वीडन येथील हॉव्हर फ्लाय माश्यांच्या वर्तनाच्या नोंदी घेतल्या. या माश्या भेट देत असलेल्या फुलांचे गुणधर्म तपासण्यात आले. त्यांच्या आवड निवडींचा अंदाज घेण्यात आला. त्यांचे आकर्षकता आणि अनाकर्षकता यावर संख्याशास्त्रीय विश्लेषण करण्यात आले. आकर्षक वाटणाऱ्या फुलांचे कृत्रिम गंध, रंग व आकार तयार करून त्यावर येणाऱ्या कीटकांच्या तीनही संशोधनस्थळी नोंदी घेण्यात आल्या.
  • उदा. लहान निळ्या रंगाच्या विशिष्ठ गंध असलेल्या कृत्रिम फुलांकडेही या माश्या आकर्षित झाल्या. थोडक्यात, या माश्या फुलांकडे फूल म्हणून जात नाहीत, तर त्या गंध आणि रंगाकडे आकर्षित होत असल्याचे दिसून आल्याचे संशोधक व्ही. एस. प्रागदीश यांनी सांगितले.
  • यातील काही गंध कोणत्याही वातावरणामध्ये प्रभावी ठरत असल्याचे दिसून आले. हे संशोधन प्रोसिडिंग्ज ऑफ नॅशनल अॅकेडमी ऑफ सायन्सेसमध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहे.

इतर ताज्या घडामोडी
'पुलवामा'चा सूत्रधार काश्‍मीरमध्येच?नवी दिल्ली : पुलवामामधील दहशतवादी हल्ल्याचा...
उन्हाळी पिकातील खतांचे व्यवस्थापनउन्हाळी हंगामात प्रामुख्याने भुईमूग, सूर्यफूल,...
केम प्रकल्पाला लागली भ्रष्टाचाराची वाळवीअमरावती : अंमलबजावणीपेक्षा गैरव्यवहार व...
‘पेंच’ लाभक्षेत्रातील शेतकऱ्यांना १३...नागपूर : मध्य प्रदेशातील चौराई प्रकल्पामुळे पेंच...
‘एसटी’साठी जागा आठ हजार अन्‌ अर्ज ४१...सोलापूर : राज्य परिवहन महामंडळात चालक व...
दररोजचा दोनशे टन द्राक्षपुरवठा ठप्पपिंपळगाव बसवंत, जि. नाशिक : जम्मू-काश्‍...
'देशात आयात होणाऱ्या सोयाबीनवर बंदी...पुणे : देशांतर्गत दर वाढत असल्याने...
बांबू उत्पादन, गुंतवणूक संधीसाठी...मुंबई : देशातील बांबू लागवडीला चालना देण्याबरोबरच...
व्यवस्थेनेच शेतकऱ्यांना ओरबडले : राजू...कोल्हापूर ः ‘देशात अनेक राजवटी आल्या; पण या...
चारा छावण्या सुरू न केल्यास आंदोलन :...नगर : दुष्काळी परिस्थिती लक्षात घेऊन राज्य सरकाने...
आंबा मोहर सल्ल्यासाठी तज्ज्ञ बांधावर जालना : हवामानाचा बदलता अंदाज पाहता फळ संशोधन...
मापाडींच्या प्रश्नांबाबत सरकार...सोलापूर  : राज्यातील बाजार समित्यातील हमाल-...
तीन वर्षांपूर्वीचा हरभरा बियाणे घोळाचा...अकोला ः २०१६-१७ च्या रब्बी हंगामात शेतकऱ्यांना...
उन्हाळ कांद्याच्या सिंचनाबाबत अडचणी जळगाव  ः उन्हाळ कांदा लागवडीसंबंधी खानदेशात...
पाकमधून होणाऱ्या सर्व आयातीवर जबर शुल्कनवी दिल्लीः पुलवामा येथील हल्ल्याच्या...
हुतात्मा जवानांच्या कुटुंबीयांना ५० लाख...बुलडाणा ः तीन दिवसांपूर्वी काश्‍मीरमधील...
रविवार विशेष : दावणत्या दाव्यानं असे किती जीव ओढत नेले असतील...
केंद्रीय कृषी विद्यापीठे ही काळाची गरज...देशात वातावरणावर आधरित १५ झोन आहेत. या...
श्रीमंत रानातला ‘गरीब’ प्रतिभावंत !ठकाबाबांनी जगण्यावर, कलेवर भरभरून प्रेम केले. कला...
तूर, हरभरा अनुदान मिळण्यासाठी अचूक...मुंबई : शेतकऱ्यांचे आधार क्रमांक बँक खात्यास...