agricultural stories in Marathi, agrowon, agrovision, Turning marginal farmlands into a win for farmers and ecosystems | Agrowon

क्षारयुक्त जमिनीच्या सुधारणेत गवतवर्गीय पिके महत्त्वाची
वृत्तसेवा
गुरुवार, 8 नोव्हेंबर 2018

अनेक शेतामध्ये पुरस्थितीमुळे पाणी शिरते किंवा काही जमिनीमध्ये जलधारणक्षमता कमी असल्यामुळे किंवा पोषक घटक उपलब्ध नाहीत किंवा अतिरिक्त क्षार आहेत, या कारणांमुळे अशा जमिनीमध्ये पिकांचे उत्पादन घेण्यामध्ये अडचणी येतात. अशा शेतांमध्ये गवतवर्गीय जैवइंधन पिकांचे उत्पादन घेतल्यास अधिक फायदेशीर राहू शकेल, असे मत ‘जिओलॉजिकल सोसायटी ऑफ अमेरिका’च्या वार्षिक बैठकीमध्ये मांडण्यात आलेल्या संशोधनात व्यक्त केले आहे.

अनेक शेतामध्ये पुरस्थितीमुळे पाणी शिरते किंवा काही जमिनीमध्ये जलधारणक्षमता कमी असल्यामुळे किंवा पोषक घटक उपलब्ध नाहीत किंवा अतिरिक्त क्षार आहेत, या कारणांमुळे अशा जमिनीमध्ये पिकांचे उत्पादन घेण्यामध्ये अडचणी येतात. अशा शेतांमध्ये गवतवर्गीय जैवइंधन पिकांचे उत्पादन घेतल्यास अधिक फायदेशीर राहू शकेल, असे मत ‘जिओलॉजिकल सोसायटी ऑफ अमेरिका’च्या वार्षिक बैठकीमध्ये मांडण्यात आलेल्या संशोधनात व्यक्त केले आहे.

२०११ पासून अॅरगॉन राष्ट्रीय प्रयोगशाळेतील संशोधक श्रब विलो आणि स्विचग्रास या गवतवर्गीय वनस्पतींवर संशोधन करत आहेत. वालुकामय जमिनीमध्ये त्यांच्या वाढीच्या प्रयोगामध्ये मातीची केवळ धूपच थांबत नाही, तर मातीतील अतिरिक्त क्षारयुक्त घटक ही पिके शोषून घेत असल्याचे दिसून आले आहे. अतिरिक्त क्षारामुळे खराब झालेल्या जमिनीमध्येही यांची वाढ बऱ्यापैकी होते. पावसाच्या वाहत्या पाण्यासोबत हे क्षार भूजलामध्ये किंवा पाण्याच्या स्रोतामध्ये प्रदूषणाचे कारण ठरतात. मेक्सिकोच्या खाडीमध्ये पाण्यामध्ये प्रदूषण होऊन मोठ्या प्रमाणात शेवाळ वाढल्यामुळे विषारी डेड झोन तयार झालेले आहेत. अशा डेड झोनमध्ये ऑक्सिजनची कमतरता असल्यामुळे जलचर राहू शकत नाहीत.
लेमॉँट (इल्लिनॉइज) येथील अॅरगॉन राष्ट्रीय प्रयोगशाळेतील संशोधक जॉन क्विन यांनी सांगितले, की पाण्याचा दर्जा सुधारण्याच्या दृष्टीने आम्ही झुडूप विलो आणि गवतांवर लक्ष केंद्रित केले होते. मात्र, अभ्यासाअंती आम्हाला या पिकांमध्ये अनेक संभाव्य क्षमता दिसून आल्या. त्यात प्रामुख्याने जैवइंधनासाठी बायोमास, परागीभवन करणाऱ्या कीटकांसाठी, अन्य वन्यजीवांसाठी योग्य रहिवास यांचा समावेश होतो.

प्रयोग

  • मध्य पूर्व इल्लिनॉइज येथील ६.५ हेक्टर प्रक्षेत्रावर क्रिस्टिना नेग्री यांच्या नेतृत्त्वाखाली अभ्यास करण्यात आला. हा भाग सामान्यतः कमी उत्पादकता, नायट्रेटचे उच्च प्रमाण, सातत्याने होणारी धूप यासाठी ओळखली जाते.
  • या जमिनीमध्ये श्रब विलो या गवताची लागवड जैवइंधन पीक म्हणून करण्यात आली. त्याचे माती, त्यातील ओलावा, भूजल आणि एकूण अन्य वनस्पतींवर होणारा परिणाम तपासण्यात आला. त्याचप्रमाणे मका आणि सोयाबीन पिकामध्ये वापरण्यात आलेल्या खतांचा कशाप्रकारे ऱ्हास होतो, याचीही माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न केला.
  • २०१३ मध्ये लावलेल्या विलो गवतामुळे येथील भूजलातील नायट्रेट क्षारांची तीव्रता अन्य मका पिकांच्या शेताच्या तुलनेमध्ये लक्षणीयरीत्या कमी झाल्याचे दिसले.
  • त्याचप्रमाणे त्यातून उत्सर्जित होणाऱ्या हरितगृह वायू, कीटकांची विविध आणि एकूण हिरवळीवर चांगले परिणाम झाल्याचे दिसून आले.
  • जमिनीच्या व्यवस्थापनातून पाण्याचा दर्जा सुधारण्याविषयीच्या या प्रकल्पासाठी अमेरिकी ऊर्जा, जैवऊर्जा विभागामार्फत अर्थसाह्य करण्यात आले आहे.

गवतवर्गीय पिकांचे फायदे ः
गवतवर्गीय पिकांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची खोलवर जाणारी मुळे. ती मका पिकामध्ये अतिरिक्त होणाऱ्या नायट्रेट खतामध्येही तग धरू शकतात. त्यामुळे जैवइंधन पीक म्हणून त्यांची उपयुक्तता मोठी आहे. या पिकांच्या लागवडीचा खर्च अत्यंत कमी असून, जमिनीतील क्षारांचे अतिरिक्त प्रमाण कमी करणे आणि त्यातून उपलब्ध होणाऱ्या बायोमासमधून जैवइंधनाची निर्मिती शक्य आहे. त्याचप्रमाणे मका पिकांमध्ये वाढताना ते मका पिकाची स्पर्धा करत नाही. त्यामुळे शेतीखालील कोणतीही जमीन कमी न करता या पिकांखालील क्षेत्र वाढवता येते. त्याच प्रमाणे ज्या जमिनीमध्ये सामान्य पिकांचे उत्पादन घेण्यात अडचणी येतात, तिथे ही पिके चांगल्या प्रकारे वाढू शकतात. तुमची खते वाया जाऊ देत नाही. पाण्याचे प्रदूषण रोखण्यामध्ये मदत करतात, असेही अनेक फायदे असल्याचे संशोधक नेग्री यांनी सांगितले.

फोटो गॅलरी

इतर बातम्या
पाऊस बरा, मात्र दीर्घ खंड अन् कीडरोगाने...जिल्ह्यात सरासरीच्या जवळपास पाऊस पडला खरा; मात्र...
नाशिक जिल्ह्यातील दुष्काळी तालुक्यात...नाशिक : नाशिक जिल्ह्यातील पंधरापैकी आठ तालुके...
दुष्काळप्रश्‍नी सरकारला धारेवर धरणार...हिंगोली : दुष्काळ जाहीर करण्याच्या जाचक...
‘निम्न दुधना’तून पाणी देण्याचे...परभणी : निम्म दुधना प्रकल्पातून पिण्यासाठी पाणी...
सर्वसाधारण सभेचा सत्ताधाऱ्यांना धसकाजळगाव : जिल्हा परिषदेची सर्वसाधारण सभा येत्या २८...
मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्रात थंडी वाढलीपुणे ः गेल्या दोन ते तीन दिवसांपासून थंडीने...
अन्न प्रक्रिया प्रकल्पांसाठी...औरंगाबाद : शेती उत्पादनात आघाडीवर असलेल्या आपल्या...
पालखेड आवर्तनाबाबत शेतकऱ्यांमध्ये संभ्रमयेवला, जि. नाशिक : येवला तालुक्यात दुष्काळाची...
मराठा आरक्षणासाठी आता लढा नाही, जल्लोष...नगर : मराठा समाजाने आरक्षणासाठी अनेक वर्षांपासून...
राज्यात ९१ कारखान्यांची धुराडी पेटली;...पुणे : राज्यात चालू गाळप हंगामात आतापर्यंत ९१...
साखर कारखान्यांनी सह-उत्पादनांवर सक्षम...मुंबई  ः देशांतर्गत साखर उद्योग संकटात आहे....
कापूसटंचाईने कारखानदारांसमोर अडचणी जळगाव ः तत्कालीन राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी...
शेतकऱ्यांनी चारा पिकांवर भर द्यावा ः...पुणे  : नव्या वर्षाच्या सुरवातीलाच कृषी...
‘वनामकृवि’ तयार करणार दुष्काळी...परभणी  ः मराठवाड्यात उद्भलेल्या दुष्काळी...
कापूस लागवड न करणाऱ्यांना मिळाली मदत;...जळगाव  ः जिल्ह्यात मागील हंगामात बोंड...
पुणे विभागात रब्बीची १८ टक्क्यांवर पेरणीपुणे  ः परतीचा पाऊस न झाल्याने जमिनीत पुरेशी...
अकोला जिल्ह्यात १७०० शेततळी पूर्णअकोला   ः शासनाच्या मागेल त्याला शेततळे...
अमरावती जिल्ह्यात रब्बीची २८ टक्के पेरणीअमरावती  ः खरीप हंगाम हातून गेला आहे. शेतकरी...
वन्यप्राणी संरक्षण कायदा रद्द करा ः...यवतमाळ  ः वन्यप्राण्यांचा जिव्हाळा...
बोंड अळीचे जीवनचक्र खंडित करण्यासाठी...परभणी : सद्यःस्थितीत पाणी दिलेल्या कपाशीच्या...