agricultural stories in Marathi, agrowon, agrovision,Plant hormone makes space farming a possibility | Agrowon

वनस्पतीतील संजीवकांमुळे अवकाशातही उत्पादन घेणे होईल शक्य
वृत्तसेवा
शनिवार, 20 ऑक्टोबर 2018

पोषक घटकांची कमतरता आणि गुरुत्वाकर्षण कमी असणे या दोन कारणांमुळे चंद्र किंवा अन्य ग्रहांवर पिकाचे उत्पादन घेणे अत्यंत कठिण किंवा अशक्यच मानले जाते. मात्र, वनस्पतीतील स्ट्रिगोलॅक्टोनसारख्या संजीवकांमुळे हे शक्य होऊ शकेल, अशा विश्वास झुरीच विद्यापीठातील वनस्पतीशास्त्रज्ञांना वाटत आहे. हे संजीवक बुरशी आणि वनस्पतीच्या मुळातील सहजीवी संबंधाना चालना होते. त्यातून पिकाची वाढ अवकाशातील अत्यंत आव्हानात्मक स्थितीतही होऊ शकेल, असे त्यांचे मत आहे.

पोषक घटकांची कमतरता आणि गुरुत्वाकर्षण कमी असणे या दोन कारणांमुळे चंद्र किंवा अन्य ग्रहांवर पिकाचे उत्पादन घेणे अत्यंत कठिण किंवा अशक्यच मानले जाते. मात्र, वनस्पतीतील स्ट्रिगोलॅक्टोनसारख्या संजीवकांमुळे हे शक्य होऊ शकेल, अशा विश्वास झुरीच विद्यापीठातील वनस्पतीशास्त्रज्ञांना वाटत आहे. हे संजीवक बुरशी आणि वनस्पतीच्या मुळातील सहजीवी संबंधाना चालना होते. त्यातून पिकाची वाढ अवकाशातील अत्यंत आव्हानात्मक स्थितीतही होऊ शकेल, असे त्यांचे मत आहे.

केवळ अनेक देशांच्या अवकाश संशोधन संस्थाच नव्हे, तर जेफ बेझोस आणि इलॉन मस्क सारखे खासगी उद्योगपतींही चंद्र किंवा परग्रहावर मानवांच्या वसाहती उभारण्याचे स्वप्न पाहत आहेत. भविष्यामध्ये दीर्घ अवकाश प्रवास आणि रहिवासासाठी शाश्वत अन्न उत्पादनाची आवश्यकता भासणार आहे. त्यामुळे तिथेच पिकांची लागवड आणि उत्पादन घेण्याविषयी विविध प्रयोग होत आहेत. मात्र, परग्रहावरील मातीमध्ये पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक पोषक घटकांची कमतरता आहे. पर्यायी खते किंवा माती अवकाशामध्ये घेऊन जाणे हे आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे ठरणार नाही. त्याच प्रमाणे गुरुत्वाकर्षण नसणे किंवा अत्यंत कमी असणे अशा स्थितीमध्ये पिकांची वाढ करणे आव्हानात्मक मानले जाते.

वनस्पती आणि बुरशी यातील सहजीवी संबंध

  • या समस्यावर मात करण्यासाठी वनस्पती आणि बुरशीतील सहजिवी संबंध महत्त्वाचे ठरू शकतील, असे झुरीच विद्यापीठातील लॉरेन्झो बोर्घी आणि ल्युसर्न विद्यापीठातील मर्केल इग्ली यांचे मत आहे. त्यांनी त्यासाठी या संबंधातील महत्त्वाच्या मायकोरायझा प्रक्रियेवर आपले संशोधन केंद्रित केले आहे.
  • या सहजिवी संबंधामध्ये बुरशी पिकाच्या मुळानी अधिकचे पाणी पाणी, नत्र, स्फुरद आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये पुरवण्यास मदत करतात. या बदल्यामध्ये शर्करा आणि मेद वनस्पतीकडून घेतात. ही प्रक्रिया मुळातील स्त्रवणाऱ्या स्ट्रिकॅक्टोन कुळातील संजीवकांमुळे घडते. मायकोराझन प्रक्रियेमुळे वनस्पतीची वाढ वेगाने होते आणि उत्पादनामध्ये वाढ मिळते. विशेषतः मातीमध्ये पोषक गटकांचे प्रमाण कमी असतानाही हे घडू शकते.

गुरुत्वाकर्षण नसताना...

  • अवकाशामध्ये अत्यंत कमी गुरुत्वाकर्षण किंवा शुन्य गुरुत्त्वाकर्षणाचाही वनस्पतींना सामना करावा लागणार आहे. अशा वातावरणाचा वनस्पती व मायकोरायझा बुरशीवरील परिणामांचा अभ्यास करण्यात आला. संशोधकांनी त्यासाठी पिट्यूनिया ही सावलीमध्ये वाढणारी, सोलॅन्सीई कुळातील वनस्पती निवडली. कारण ही वनस्पती टोमॅटो, बटाटे आणि वांगी यांच्या कुळातील असून आदर्श मॉडेल ठरू शकते.
  • प्रयोगामध्ये कमी गुरुत्वाकर्षणामध्ये मायकोरायझाचे प्रमाण कमी असल्याने पिट्यूनियाचा मातीतून शोषणाचे प्रमाण कमी होत असल्याचे दिसून आले. मात्र, वनस्पतीतील स्ट्रिगोलॅक्टोन हे संजीवक हा परिणाम कमी करू शकते. कृत्रिम स्ट्रिगोलॅक्टोन संजीवकांची प्रक्रिया केलेल्या वनस्पती कमी पोषकता असलेल्या मातीमध्ये, कमी गुरुत्वाकर्षणामध्ये वाढत असल्याचे दिसून आले.

अवकाशामध्ये अन्न उत्पादनासाठी...
अवकाशातील आव्हानात्मक परिस्थितीमध्ये टोमॅटो आणि बटाट्यासारख्या पिकांचे उत्पादन घेण्यासाठी मायकोरायझा फॉर्म्युलेशन महत्त्वाचे ठरणार नाही. मायकोरायझाच्या वाढीसाठी वनस्पतींनी अधिक प्रमाणात स्ट्रिगोलॅक्टोन संजीवक तयार केले पाहिजे. त्यासाठी अधिक प्रयत्न केल्यास भविष्यात नक्कीच आपल्याला पृथ्वीप्रमाणेच अवकाशातही पीक उत्पादन घेणे शक्य होईल.
- लोरेन्झो बोर्घी, वनस्पतीशास्त्रज्ञ, झुरीच विद्यापीठ.

 

इतर बातम्या
सरकारबी मदत करंना अन्‌ बॅंका कर्ज देईनातनांदेड ः गेल्या वर्षीबी अन्‌ औंदाबी पावसानं मारलं...
पाण्याअभावी संत्राबागा होताहेत सरपणपरभणी ः जिल्ह्यातील प्रमुख संत्रा उत्पादक गाव...
जळगावात दीड हजारांवर शेततळ्यांची कामे...जळगाव ः जिल्ह्यात "मागेल त्याला शेततळे''...
संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठ साधणार...अमरावती ः दुष्काळ, पाणीटंचाईच्या पार्श्‍वभूमीवर...
दोन्ही शिंदेंना आत्मविश्वास नडला सोलापूर : सोलापूर आणि माढा लोकसभा मतदारसंघाच्या...
नांदगाव तालुक्यात फळबागा वाचविण्यासाठी...नाशिक : नांदगाव तालुक्यातील फळबागा वाचविण्यासाठी...
सांगोला साखर कारखाना राज्य बँकेच्या...सोलापूर : सांगोला सहकारी साखर कारखाना राज्य...
‘कृष्णे’च्या पाणीपातळीत घटसांगली : म्हैसाळ उपसा सिंचन योजनेला पाणीपुरवठा...
अरुणाग्रस्तांचा गाव न सोडण्याचा निर्धारसिंधुदुर्ग : अरुणा प्रकल्पात पाणीसाठा केला, तरी...
बुलडाण्यात मागणी आल्यास तत्काळ टँकर...बुलडाणा  : जिल्ह्यात पाणीटंचाईचे संकट भीषण...
नांदेड : साडेतेरा हजार हेक्टरवर उन्हाळी...नांदेड : जिल्ह्यात २०१९ च्या उन्हाळी हंगामात १३...
वऱ्हाडात विद्यमान खासदारांनाच पुन्हा...अकोला ः लोकसभा निवडणुकीच्या निकालात गुरुवारी (ता....
पुणे जिल्ह्यातील चौदा कारखान्यांकडे...पुणे   ः जिल्ह्यात गळीत हंगाम संपवून...
नाशिकला हेमंत गोडसे रिपीट, तर डॉ. भारती...नाशिक : नाशिक जिल्ह्यात नाशिक व दिंडोरी लोकसभा...
जळगावात कांदा विक्रीत शेतकऱ्यांची लूटजळगाव ः कांद्याचे दर दबावात असतानाच त्याची विपणन...
जळगावात किसान सन्मान निधीचे वितरण...जळगाव ः खानदेशात सुमारे सव्वादोन लाख शेतकऱ्यांना...
पुणे जिल्ह्यात फळबाग लागवडीसाठी एक...पुणे  ः यंदा खरीप हंगामात फळबाग लागवड करू...
निविष्ठांची तस्करी रोखण्यासाठी...यवतमाळ ः गेल्या वर्षीच्या अनुभवातून बोध घेत...
नगर, शिर्डीत ‘काँटे की टक्कर’ मतात...नगर ः भारतीय जनता पक्ष आणि शिवसेनेच्या कामावर...
अकरापैकी सहा आमदारांचा लोकसभेत प्रवेशमुंबई ः सतराव्या लोकसभा निवडणुकीच्या रिंगणात...