agricultural stories in Marathi, agrowon, biodynamic agriculture method | Agrowon

बायोडायनॅमिक शेती पद्धतीचे महत्त्व, मर्यादा
डॉ. आनंद सोळंके, विजय पाटील
गुरुवार, 7 फेब्रुवारी 2019

बायोडायनामीक शेती पद्धतीचे उद्गाते डॉ. रुडॉल्फ स्टेईनर हे जर्मनी येथील तत्त्वज्ञान विषयाचे अभ्यासक होते. त्यांनी हिंदू, बौद्ध आणि वैदिक सिद्धांताच्या अभ्यासातून १९२२ मध्ये बायोडायनॅमिक शेतीचा विचार मांडला. या सिद्धांतानुसार, पृथ्वी ही त्यावरील सर्व जीव आणि जंतूंचा आपल्या शक्तीद्वारे प्रतिपाळ करते. त्या विश्व-शक्तीचा किंवा ऐहिक शक्तीचा (Cosmic Energy) परिणाम पृथ्वी, जमीन, प्राणीमात्र, वनस्पती, जीवजंतू, वातावरण इत्यादी सर्व घटकांवर सारखा होत असतो. ही क्रिया निरंतर स्वरूपाची आहे.

बायोडायनामीक शेती पद्धतीचे उद्गाते डॉ. रुडॉल्फ स्टेईनर हे जर्मनी येथील तत्त्वज्ञान विषयाचे अभ्यासक होते. त्यांनी हिंदू, बौद्ध आणि वैदिक सिद्धांताच्या अभ्यासातून १९२२ मध्ये बायोडायनॅमिक शेतीचा विचार मांडला. या सिद्धांतानुसार, पृथ्वी ही त्यावरील सर्व जीव आणि जंतूंचा आपल्या शक्तीद्वारे प्रतिपाळ करते. त्या विश्व-शक्तीचा किंवा ऐहिक शक्तीचा (Cosmic Energy) परिणाम पृथ्वी, जमीन, प्राणीमात्र, वनस्पती, जीवजंतू, वातावरण इत्यादी सर्व घटकांवर सारखा होत असतो. ही क्रिया निरंतर स्वरूपाची आहे.

डॉ. रुडॉल्फ स्टेइनर यांच्या अनुयायांनी या तत्त्वानुसार अनेक प्रयोग केले. त्यातून कृषी क्षेत्रात चैतन्यमयी जैवपदार्थाच्या (Biodynamic Preparations) उपयोगातून सेंद्रिय पदार्थ, माती व ऐहिक शक्ती यांच्या माध्यमातून अनेक लाभदायक बदल घडवणे शक्य असल्याचे दाखवले. परिणामी उत्तम दर्जाचे कृषी उत्पादन व पर्यावरणाचे संतुलन दोन्हीही सांभाळणे शक्य होते.

 बायोडायनॅमिक कृषी पद्धती मुख्यत:
खालील तत्त्वांवर आधारित आहे.

  • निसर्गातील मूलभूत तत्त्वांना मान्यता
  • जमिनीची सुपीकता व संतुलनाकरिता ऐहिक शक्तीचा उपयोग. अवकाशातील ऐहिक शक्तीचा कालनियोजित परिणाम साधणे.
  • ऐहिक शक्तीचे होणारे परिणाम सेंद्रिय पदार्थ, खनिज पदार्थ, बी-बियाणे, लागवड, पेरणी, जमिनीची मशागत, रोपांचे स्थानांतर, कापणी, छाटणी, बुरशी नियंत्रण, कीटक व रोग नियंत्रण व तण नियंत्रण अशा महत्त्वाच्या कृषी प्रक्रियेत उपयुक्त ठरतात. त्याचा वापर करण्याचे तंत्र विकसित करणे.
  • पेरणी /लागवड तंत्रात चंद्रकला व राशीस्थानाचे महत्त्व लक्षात घेणे.  

बायोडायनॅमिक कृषी पद्धतीचे फायदे

  • पिके अधिक प्रथिने व जीवनसत्व असलेली उत्पादीत होत असल्याचा दावा केला जातो.
  • पिकांचे उत्पादन सरसरी उत्पादनापेक्षा जास्त मिळते.
  • या पद्धतीत कीटक व रोगाच्या नियंत्रणाविषयी संपूर्ण नसले तरी त्यांचा प्रादुर्भाव अत्यंत अल्प असल्याचे ही पद्धती वापरणाऱ्या शेतकऱ्यांचे मत आहे.
  • या मर्यादांमुळे पद्धतीचा होतो कमी वापर ः
  • बायोडायनॅमिक पद्धती मनुष्य स्वभावाशी संबंधित असून, शेती विषयक प्रश्नांशी स्पष्टपणे निगडित नाही.
  • मनुष्य स्वभाव व जुन्या कल्पना बदलणे अवघड ठरते.
  • या पद्धतीत केवळ नत्र, स्फुरद, पालाश याचा विचार केलेला नसून, जैविक संतुलनाचा विचार केला जातो.
  • या शेती पद्धतीविषयीची माहिती शेतकऱ्यांपर्यत पोचण्यामध्ये अडचणी व अडथळे आहेत.

संपर्क :  विजय पाटील, ९१५८९८९८५८
( डॉ. आनंद सोळंके हे महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी येथील कृषी विद्या विभागाचे प्रमुख असून, विजय पाटील हे आचार्य पदवीचे विद्यार्थी आहेत.)

इतर ताज्या घडामोडी
कृषी विभाग म्हणते, पॉलिहाउस, शेडनेट...जळगाव ः खानदेशात १ ते ११ जून यादरम्यान झालेल्या...
केळी पीकविमाधारकांना परताव्यांची...जळगाव  ः हवामानावर आधारित फळ पीकविमा योजनेत...
कांदा निर्यात, प्रक्रियेवर भर गरजेचा ः...राजगुरुनगर, जि. पुणे : कांदा बाजारभावातील अनिश्‍...
सात महिन्यांपूर्वी विकलेल्या मुगाचे...अकोला ः नाफेडने खरेदी केलेल्या मुगाचे पैसे सात...
महावितरण’द्वारे देखभाल, दुरुस्तीची ९०३३...‘सातारा : थेट गावात जाऊन वीजयंत्रणेच्या देखभाल व...
रत्नागिरीत खतनिर्मिती कारखान्यावर छापारत्नागिरी : येथील एमआयडीसी परिसरात मच्छीच्या...
आषाढी पालखी सोहळ्यासाठी आरोग्य विभाग...पुणे : आषाढी वारीसाठी संतश्रेष्ठ ज्ञानेश्वर...
गोंदिया जिल्ह्यात २ लाख हेक्‍टरवर...गोंदिया ः राइससिटी असा लौकिक असलेल्या गोंदिया...
औरंगाबाद जिल्ह्यात पाण्यासाठी भटकंती औरंगाबाद : जिल्ह्यातील ७७८ गाव व २७२...
नांदेड, परभणी, हिंगोली जिल्ह्यांत कापूस...नांदेड : नांदेड, परभणी, हिंगोली जिल्ह्यांत २०१८-...
जतला कर्नाटकातून पाणी मिळणे धूसरसांगली : कर्नाटकातून कृष्णेचे पाणी जत तालुक्याला...
आषाढी वारीत ३५ हजार विद्यार्थी करणार...सोलापूर : आषाढी वारीत पाच विद्यापीठांतील ३५ हजार...
कात्रजकडून गायीच्या दूध खरेदीदरात वाढपुणे  : दुष्काळी स्थितीत दूध उत्पादक...
विधीमंडळ अधिवेशन ः सलग तिसऱ्या दिवशीही...मुंबई : पावसाळी अधिवेशनाच्या तिसऱ्या दिवशीही...
हायब्रीड बियाणे किमतीवर सरकारी नियंत्रण...पुणे  : महाराष्ट्रात दुष्काळी परिस्थिती...
सरकारला शेतकऱ्यांचे काहीच पडलेले नाही ः...मुंबई  : ''किडनी घ्या; पण बियाणे द्या...
‘सर्जा-राजा’ला माउलींच्या रथाचा मानमाळीनगर, जि. सोलापूर  : संत ज्ञानेश्‍वर...
पूर्णवेळ संचालकानेच लावले  `केम`...अमरावती  ः कृषी समृद्धी समन्वयित प्रकल्पातील...
तत्कालीन प्रकल्प अधिकारी ‘केम’...मुंबई : विदर्भातील सहा जिल्ह्यांतील कृषी...
कृषी सल्ला : पानवेल, गुलाब, ऊस, मका,...हवामान ः पुढील पाचही दिवस आकाश अंशतः ढगाळ राहील...