agricultural stories in Marathi, agrowon, biodynamic agriculture method | Agrowon

बायोडायनॅमिक शेती पद्धतीचे महत्त्व, मर्यादा
डॉ. आनंद सोळंके, विजय पाटील
गुरुवार, 7 फेब्रुवारी 2019

बायोडायनामीक शेती पद्धतीचे उद्गाते डॉ. रुडॉल्फ स्टेईनर हे जर्मनी येथील तत्त्वज्ञान विषयाचे अभ्यासक होते. त्यांनी हिंदू, बौद्ध आणि वैदिक सिद्धांताच्या अभ्यासातून १९२२ मध्ये बायोडायनॅमिक शेतीचा विचार मांडला. या सिद्धांतानुसार, पृथ्वी ही त्यावरील सर्व जीव आणि जंतूंचा आपल्या शक्तीद्वारे प्रतिपाळ करते. त्या विश्व-शक्तीचा किंवा ऐहिक शक्तीचा (Cosmic Energy) परिणाम पृथ्वी, जमीन, प्राणीमात्र, वनस्पती, जीवजंतू, वातावरण इत्यादी सर्व घटकांवर सारखा होत असतो. ही क्रिया निरंतर स्वरूपाची आहे.

बायोडायनामीक शेती पद्धतीचे उद्गाते डॉ. रुडॉल्फ स्टेईनर हे जर्मनी येथील तत्त्वज्ञान विषयाचे अभ्यासक होते. त्यांनी हिंदू, बौद्ध आणि वैदिक सिद्धांताच्या अभ्यासातून १९२२ मध्ये बायोडायनॅमिक शेतीचा विचार मांडला. या सिद्धांतानुसार, पृथ्वी ही त्यावरील सर्व जीव आणि जंतूंचा आपल्या शक्तीद्वारे प्रतिपाळ करते. त्या विश्व-शक्तीचा किंवा ऐहिक शक्तीचा (Cosmic Energy) परिणाम पृथ्वी, जमीन, प्राणीमात्र, वनस्पती, जीवजंतू, वातावरण इत्यादी सर्व घटकांवर सारखा होत असतो. ही क्रिया निरंतर स्वरूपाची आहे.

डॉ. रुडॉल्फ स्टेइनर यांच्या अनुयायांनी या तत्त्वानुसार अनेक प्रयोग केले. त्यातून कृषी क्षेत्रात चैतन्यमयी जैवपदार्थाच्या (Biodynamic Preparations) उपयोगातून सेंद्रिय पदार्थ, माती व ऐहिक शक्ती यांच्या माध्यमातून अनेक लाभदायक बदल घडवणे शक्य असल्याचे दाखवले. परिणामी उत्तम दर्जाचे कृषी उत्पादन व पर्यावरणाचे संतुलन दोन्हीही सांभाळणे शक्य होते.

 बायोडायनॅमिक कृषी पद्धती मुख्यत:
खालील तत्त्वांवर आधारित आहे.

  • निसर्गातील मूलभूत तत्त्वांना मान्यता
  • जमिनीची सुपीकता व संतुलनाकरिता ऐहिक शक्तीचा उपयोग. अवकाशातील ऐहिक शक्तीचा कालनियोजित परिणाम साधणे.
  • ऐहिक शक्तीचे होणारे परिणाम सेंद्रिय पदार्थ, खनिज पदार्थ, बी-बियाणे, लागवड, पेरणी, जमिनीची मशागत, रोपांचे स्थानांतर, कापणी, छाटणी, बुरशी नियंत्रण, कीटक व रोग नियंत्रण व तण नियंत्रण अशा महत्त्वाच्या कृषी प्रक्रियेत उपयुक्त ठरतात. त्याचा वापर करण्याचे तंत्र विकसित करणे.
  • पेरणी /लागवड तंत्रात चंद्रकला व राशीस्थानाचे महत्त्व लक्षात घेणे.  

बायोडायनॅमिक कृषी पद्धतीचे फायदे

  • पिके अधिक प्रथिने व जीवनसत्व असलेली उत्पादीत होत असल्याचा दावा केला जातो.
  • पिकांचे उत्पादन सरसरी उत्पादनापेक्षा जास्त मिळते.
  • या पद्धतीत कीटक व रोगाच्या नियंत्रणाविषयी संपूर्ण नसले तरी त्यांचा प्रादुर्भाव अत्यंत अल्प असल्याचे ही पद्धती वापरणाऱ्या शेतकऱ्यांचे मत आहे.
  • या मर्यादांमुळे पद्धतीचा होतो कमी वापर ः
  • बायोडायनॅमिक पद्धती मनुष्य स्वभावाशी संबंधित असून, शेती विषयक प्रश्नांशी स्पष्टपणे निगडित नाही.
  • मनुष्य स्वभाव व जुन्या कल्पना बदलणे अवघड ठरते.
  • या पद्धतीत केवळ नत्र, स्फुरद, पालाश याचा विचार केलेला नसून, जैविक संतुलनाचा विचार केला जातो.
  • या शेती पद्धतीविषयीची माहिती शेतकऱ्यांपर्यत पोचण्यामध्ये अडचणी व अडथळे आहेत.

संपर्क :  विजय पाटील, ९१५८९८९८५८
( डॉ. आनंद सोळंके हे महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी येथील कृषी विद्या विभागाचे प्रमुख असून, विजय पाटील हे आचार्य पदवीचे विद्यार्थी आहेत.)

इतर सेंद्रिय शेती
बायोडायनॅमिक शेती पद्धतीचे महत्त्व,...बायोडायनामीक शेती पद्धतीचे उद्गाते डॉ. रुडॉल्फ...
बायोडायनॅमिक पद्धतीने कमी काळात कंपोस्ट...बायोडायनॅमिक तंत्रज्ञान हे मूलत: भारतीय वेदांवर...
सेंद्रिय खत व्यवस्थापनासाठी...माझ्याप्रमाणे हरितक्रांतीमध्येही पहिली १५-२०...
शून्य मशागत... नव्हे, निरंतर मशागतीची...कोणत्याही पिकापूर्वी मशागत झालीच पाहिजे, हा...
अन्नद्रव्यांचा समतोल वापर आवश्यक...जमिनीतील अन्नद्रव्यांचा मोठ्या प्रमाणावर होत...
आच्छादनासह गांडूळखत वापरातून वाढवा...सेंद्रिय शेतीमध्ये जमिनीवर आच्छादन, गांडूळखताची...
जमिनीत वाढवा सेंद्रिय घटकसेंद्रिय कर्बामुळे जमिनीत योग्य प्रमाणात हवा आणि...
जमीन सुपीकतेसाठी सेंद्रिय कर्बाचे...जमिनीच्या सुपीकतेमध्ये सेंद्रिय कर्ब हे अत्यंत...
स्फुरद विरघळविणाऱ्या जिवाणू संवर्धकांचा...फळभाज्या तसेच फळांच्या वाढीसाठी स्फुरद हे...
मुंबईसह शेजारील शहरांत सेंद्रिय...मुंबईसह शेजारील शहरांमध्ये सेंद्रिय उत्पादनांना...
नाशिक जिल्ह्यात सेंद्रिय शेतीची वाटचाल...नाशिक जिल्ह्यात सेंद्रिय शेतीचे तीन वर्षांपूर्वी...
सांगली जिल्ह्यात सेंद्रिय शेतमालाला हवी...सांगली जिल्ह्यामध्ये सेंद्रिय शेतीमाल विक्री...
सेंद्रिय शेतीसाठी शासनाच्या विविध योजनासेंद्रिय शेती आणि पीक उत्पादनवाढीसाठी राज्य आणि...
जमिनीचा पोत वाढवण्यासाठी हिरवळीची खतेहिरवळीच्या खताचा अधिक फायदा मिळण्यासाठी या पिकाचे...
जमिनीच्या सुपीकतेसाठी वापरा हिरवळीची खतेशेतीमध्ये रासायनिक घटकांचा वापर वाढत चालला असून,...
पुण्यातील भिडे यांनी केले मातीला ‘कर्ब... पुणे : पुणे येथील सुनील भिडे यांनी दक्षिण...
मानवी आरोग्यासाठी मातीच्या आरोग्याकडे...मे महिन्याचा दुसरा रविवार हा जागतिक मातृदिन...
टिकवून ठेवा जमिनीची सुपीकताजमीन हा निसर्गाकडून मिळालेला अनमोल ठेवा आहे....
पीक फेरपालट, सेंद्रिय खतांचा केला वापरप्रभाकर चौधरी हे १९७६ पासून शेती करतात. त्यांची...
खडकाळ, हलक्या जमिनीतही आणली सुपीकताकोणतेही पीक येईल की नाही, अशा खडकाळ जमिनीचे संजय...