agricultural stories in Marathi, agrowon, cattle health related advice | Agrowon

पशुसल्ला : काही महत्त्वाच्या उपाययोजना
डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील, डॉ. व्ही. एम. साळुंके
रविवार, 23 सप्टेंबर 2018

जनावरांच्या सुदृढ कळपामध्ये रोगराईचे प्रमाण तुलनात्मकदृष्ट्या कमी असते. जनावरे अाजारी होण्याचे प्रमाण कमी असल्यास अाैषधोपचाराचा खर्च कमी होतो अाणि उत्पादनात वाढ होते. त्यासाठी जनावरांमधील रोगप्रतिबंधासाठी पुढील काही महत्त्वाच्या उपाययोजना अाणि व्यवस्थापनात बदल करणे अावश्यक अाहे.

१) प्रयोगशाळेतील तपासण्या

जनावरांच्या सुदृढ कळपामध्ये रोगराईचे प्रमाण तुलनात्मकदृष्ट्या कमी असते. जनावरे अाजारी होण्याचे प्रमाण कमी असल्यास अाैषधोपचाराचा खर्च कमी होतो अाणि उत्पादनात वाढ होते. त्यासाठी जनावरांमधील रोगप्रतिबंधासाठी पुढील काही महत्त्वाच्या उपाययोजना अाणि व्यवस्थापनात बदल करणे अावश्यक अाहे.

१) प्रयोगशाळेतील तपासण्या

  • बऱ्याच रोगामध्ये रक्तातील, मूत्रातील, रक्तजलातील घटकांचे प्रमाण कमी किंवा जास्त होत असते. त्यामुळे सहा महिने ते एक वर्षातून एकदातरी संसर्गजन्य आजाराची तपासणी, लघवी, रक्त व दूध तपासणी करावी.
  • दूध, लघवी व शेणाला येणारा नेहमीपेक्षा वेगळा वास, दिसणारा रंग इ. बाबी पाहून जनावर रोगी आहे अथवा निरोगी हे ठरवता येते.
  • नियमित रक्त, मूत्र, शेण, दूध तपासणीसाठी नजीकच्या पशुवैद्यकीय दवाखान्यातील किंवा महाविद्यालयातील चाचणी सुविधांचा लाभ घ्यावा. - नवीन जनावर खरेदी करताना योग्य तपासण्या करूनच खरेदी करावी.

२) आंतर व बाह्यपरोपजीवींचे नियंत्रण

  • आंतर व बाह्यपरोपजीवीमुळे जनावरे अशक्त होतात. वासरांची वाढ खुंटते, रक्तक्षय होतो, जनावर वेळेवर माजावर येत नाही. उत्पादनात घट होते, त्यामुळे आंतर व बाह्यपरोपजीवींचा प्रतिबंध करणे गरजेचे असते.
  • आंतर परोपजीवींच्या नियंत्रणासाठी वेळोवेळी शेणाची तपासणी करून जंतनिर्मूलन करावे. तसेच बाह्यपरोपजीवींच्या नियंत्रणासाठी औषधांची शरीरावर व गोठ्यात नियमित ठराविक कालावधीने फवारणी करावी. याचा फायदा आंतर व बाह्य परोपजीवी नियंत्रणासाठी तर होईलच, त्याबरोबरच लसीकरणानंतर रोगप्रतिकारशक्ती वाढण्यास मदत होईल.

३) जनावरांची रोगप्रतीकारक शक्ती वाढविणे

  • जनावरांची रोगप्रतीकारक शक्ती वाढवल्यास येणाऱ्या विविध ताणाचा त्यांच्या शरीरावर परिणाम होणार नाही. वासरे, मोठी जनावरे, प्राणघातक व आर्थिक नुकसान करणाऱ्या आजारांना बळी पडणार नाहीत.
  • जनावरांची रोगप्रतीकारक शक्ती वाढवण्यासाठी परोपजीवींचे नियंत्रण, लसीकरण करणे याबरोबरच वासरांना जन्मल्यानंतर लगेच गरजेप्रमाणे चीक पाजवणे, तसेच गरजेप्रमाणे दूध पाजवणे गरजेचे आहे.
  • मोठ्या जनावरांना रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी संतुलित आहार द्यावा. या आहारामध्ये मुबलक दिव्दल व एकदल चाऱ्यासोबत क्षार व जीवनसत्त्व मिश्रणाचा समावेश करावा.

४) व्यवस्थापनातील बदल

  • वातावरणात होणाऱ्या अचानक बदलाचा जनावरांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम दिसून येतो. यांपासून जनावरांचे रक्षण करण्यासाठी व्यवस्थापनामध्ये बदल करावा. वेळोवेळी काळजी घेतल्यास जनावरांची प्रजनन क्षमताही चांगली राहते.
  • खाद्य, पाणी, हवा, गोठ्यातील स्वच्छता, कासेची स्वच्छता, जनावर माजावर आल्यास लगेच नैसर्गिक किंवा कृत्रिम रेतन करून घ्यावे. जनावरांतील विविध प्रकारचा ताण घालविण्यासाठी त्यांना वेळोवेळी पाण्यामधून क्षार व जीवनसत्त्व देता येतील.
  • जनावरांतील ताण घालविण्यासाठी सहज करता येणारा उपाय म्हणजे एक बादली स्वच्छ पाण्यामध्ये एक-दोन चिमूट मीठ, एक मूठ गूळ, एक मूठ पीठ मिसळून जनावरांना द्यावे.
  • बाहेर चरण्यास पुरेसा चारा उपलब्ध नसताना जनावरांना फार दूरवर चरण्यास घेऊन जाऊ नये. आपल्याकडील उपलब्ध गोठ्यातील जागा, चारा उत्पादन, व्यवस्थापनासाठी लागणारे आवश्‍यक मनुष्यबळ इ. बाबींचा विचार करूनच जनावरांची संख्या ठरवावी. जनावरांच्या गोठ्यातील अनियंत्रित संख्येमुळे जनावरांची खाद्य व पाणी मिळविण्यासाठी धडपड-स्पर्धा सुरू होते, बसण्यासाठी आरामासाठी जागा नसल्यामुळे सातत्याने उभे राहून येणारा ताण, स्पर्धेमुळे वाढणारी चिडचिड इ. समस्या निर्माण होतात.

५) जनुकीय क्षमता

  • जातिवंत व जास्त जनुकीय क्षमता असणाऱ्या जनावरांपासून मुबलक प्रमाणात उत्पादन मिळते.
  • प्रजोत्पादनातून गोठ्यातच उत्तम जनावरे तयार होतात.
  • जनावरांची खरेदी करताना त्यांच्या अाई-वडिलांची उत्पादन क्षमता पाहावी.
  • आपल्या भागातील वातावरणाशी जुळवून घेणाऱ्या उत्पादक जनावरांची निवड करावी.
  • जनावर खरेदी करताना शक्‍यतो पशुवैद्यकाचा सल्ला घेऊनच खरेदी करावे. पशुपालनातील ७० टक्के यश हे उत्कृष्ट वंशावळीवर अवलंबून असते.

६) रोग उपचार

  • जनावर आजारी पडल्यानंतर जनावराचे उत्पादन तर कमी होतेच, शिवाय एका रोगामुळे दुसऱ्या रोगाला जनावरं बळी पडतात. यासाठी आजारी जनावरांवर वेळीच आवश्‍यक औषधोपचार होणे गरजेचे आहे. त्याकरिता पहिल्यांदा आजारी जनावर व निरोगी जनावर यातील फरक पशुपालकाला ओळखता आला पाहिजे.
  • वेळीच औषधोपचार न झाल्यास उत्पादनावर परिणाम होतो, शिवाय औषधोपचारावर जास्तीचा अतिरिक्त खर्च होतो, तसेच जनावर कायमस्वरूपी निकामी होते किंवा दगावते.
  • एका जनावराला आजार झाल्यास काही वेळा हा आजार गोठ्यातील दुसऱ्या जनावरालाही होण्याची शक्‍यता असते. हे सर्व टाळण्यासाठी आजारी जनावराला वेगळे करून त्यावर वेळेत औषधोपचार करावेत.

७) लसीकरण
जनावरांमध्ये बरेच संसर्गजन्य प्राणघातक व आर्थिक नुकसान करणारे रोग आढळतात. यापैकी बऱ्याच रोगांवर परिणामकारक लसी बाजारपेठेत उपलब्ध आहेत. त्यामुळे या प्राणघातक रोगापासून बचावासाठी ठरवून दिलेल्या तक्‍त्यानुसार ठराविक वेळी सर्व जनावरांना लसीकरण करून घ्यावे.

संपर्क : डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील, ९४२३८७०८६३
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर.)

इतर कृषिपूरक
मुरघास : चाराटंचाईवर उत्तम पर्यायउन्हाळ्यामध्ये किंवा चारा तुटीच्या काळात...
उष्ण वातावरणात सांभाळा जनावरांनाअचानक वाढणाऱ्या उष्णतेमुळे जनावरांची अधिक काळजी...
आरोग्यदायी कडधान्य चिप्सतेलकट बटाटा चिप्सचे प्रमाण बाजारपेठेमध्ये वेगाने...
रेशीम कीटकांवर दिसतोय उझी माशीचा...सध्याच्या काळात पुणे, सातारा, लातूर, सोलापूर,...
दुधाळ जनावरांतील खुरांच्या आजाराचे...खुरांची योग्य काळजी व अचूक व्यवस्थापन यांमुळे...
कृषी व्यवसाय, उद्योगाकरिता व्यवहार्यता...कृषी व्यवसाय किंवा उद्योगामध्ये अपेक्षित उत्पन्न...
जनावरांसाठी पशुखाद्यापासून पोषक फीड...उत्पादन, उत्पादनकाळ, गाभणकाळ या बाबींचा विचार...
पोटफुगीपासून वाचवा जनावरांनाहिरव्या चाऱ्याचे अतिप्रमाणात सेवन केल्यामुळे...
वासरांमधील संसर्गजन्य अतिसारवासरांमधील अतिसार हा अनेक रोगांशी संबंधित आजाराची...
रेबीज रोगाकडे गांभीर्याने लक्ष देण्याची...पिसाळलेला कुत्रा चावल्यामुळे होणारा रेबीज या...
दूध गुणवत्ता वाढीसाठी उपाययोजनादुधातील फॅट (स्निग्धांश) व एसएनएफ (स्निग्धेतर...
जनावरांच्या कोठीपोटातील आम्लीय अपचनबऱ्याचदा जनावरांमध्ये अन्नपचनाच्या समस्या आढळून...
पशुसल्ला : काही महत्त्वाच्या उपाययोजनाजनावरांच्या सुदृढ कळपामध्ये रोगराईचे प्रमाण...
योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वाढवा...दुधाळ जनावरांची योग्य देखभाल व योग्य नियोजन...
दुधातील घटकांवर परिणाम करणारे घटक दुधातील स्निग्ध पदार्थ व एसएनएफ यांच्या...
दुग्धोत्पादन, प्रजननासाठी खनिज मिश्रणेजनावरांना हिरवा अाणि वाळलेला चारा पुरेशा प्रमाणात...
टंचाई टाळण्यासाठी चाऱ्याचे नियोजन अावश्...भविष्यातील चाराटंचाईवर मात करण्यासाठी उपलब्ध...
योग्य उपचाराने दूर करा मायांग बाहेर...दुधाळ जनावरांतील गायी व म्हशींमध्ये विण्यापूर्वी...
पोळ्याला घ्या बैलांची काळजीबैलपोळ्यादिवशी बैलांना अंघोळ घातली जाते व त्यांना...
शेळ्यांच्या अाहारातील झाडपाल्याचे...शेळ्या झाडपाला खूप आवडीनं खातात. त्यामुळे शेतातील...