agricultural stories in Marathi, agrowon, nursary business have much opportunities | Agrowon

रोपवाटिका उद्योगात उत्तम संधी
डॉ. बी. सी. वाळुंजकर, एस. पी. घुले, पी. एस. राऊत
सोमवार, 29 ऑक्टोबर 2018

कोणत्याही पिकाचे किमान दीड ते दोन महिने आधी नियोजन केले असल्यास स्वत:च स्वत:ची रोपे तयार करता येतात. मात्र, अनेक शेतकरी असे नियोजन करत नसल्यामुळे बाहेरून रोपे खरेदी करावी लागतात. त्याचप्रमाणे रोपवाटिकेमध्ये अत्यंत काळजीपूर्वक काम करावे, त्याऐवजी सरळ रोपे खरेदी करण्याकडेही काही शेतकऱ्यांचा कल असतो. ही बाजारपेठ गृहीत धरून काही शेतकऱ्यांना रोपवाटिका व्यवसाय करणे शक्य आहे. त्यातून चांगले अर्थार्जन होऊ शकते.

कोणत्याही पिकाचे किमान दीड ते दोन महिने आधी नियोजन केले असल्यास स्वत:च स्वत:ची रोपे तयार करता येतात. मात्र, अनेक शेतकरी असे नियोजन करत नसल्यामुळे बाहेरून रोपे खरेदी करावी लागतात. त्याचप्रमाणे रोपवाटिकेमध्ये अत्यंत काळजीपूर्वक काम करावे, त्याऐवजी सरळ रोपे खरेदी करण्याकडेही काही शेतकऱ्यांचा कल असतो. ही बाजारपेठ गृहीत धरून काही शेतकऱ्यांना रोपवाटिका व्यवसाय करणे शक्य आहे. त्यातून चांगले अर्थार्जन होऊ शकते.

रोपवाटिका किंवा कोणत्याही झाडाची अभिवृद्धी हे शास्त्र आणि कला यांचा संगम असतो. शेतकरी चांगल्या बियांचा सतत शोध घेऊन त्याद्वारे पीक घेत असतो. काही पिकांची पेरणी केली जाते, तर काही पिके हे रोपे तयार करून त्यांची पुनर्लागवड केली जाते. त्यात फळझाडे, वनशेतीतील काही दीर्घायू झाडे यांच्या निर्मितींचे तंत्र वेगवेगळे असते. या तंत्राचा काळजीपूर्वक वापर करावा लागतो. कारण बियांपासून अभिवृद्धी करताना मूळ झाडातील गुणधर्म जसेच्या तसे येतीलच, याची खात्री राहत नाही. त्यामुल बियांपासून वाढवलेली झाडे एकसारखी वाढत नाहीत, त्यांच्या फळांच्या गुणवत्तेतही फरक जाणवतात. हे टाळण्यासाठी कलम करण्याच्या विविध पद्धती अगदी प्राचीन काळापासून वापरल्या जातात. उदा. चीनमध्ये लिची झाडावर गुटी कलम, तर भारतात कंदमुळापासून अभिवृद्धीचे तंत्र प्राचीन काळापासून अवगत आहे.

रोपवाटिकेची गरज व संधी :
रोपवाटिका व्यवसायमध्ये योग्य जातींचे बी आणून, त्याची रोपे तयार केली जातात. त्यांचा चांगली किंमतही मिळते. मात्र, यासाठी रोप निर्मात्यांची विश्‍वासार्हता महत्त्वाची असते. ही विश्‍वासार्हता सातत्यपूर्ण गुणवत्ता मिळवणे आणि टिकवण्यातून येत असते. उत्तम दर्जाचे रोपातून चांगले पीक आणि उत्तम उत्पादन मिळते, हे माहीत असल्याने विश्‍वासार्हता असलेल्या रोपवाटिकेतून शेतकरी चार पैसे अधिक देऊनही रोपे खरेदी करत असल्याचा अनुभव आहे.
अलीकडे फळबागेखालील क्षेत्रामध्ये वाढ होत आहे. त्यामुळे नवीन फळझाडांची रोपे बनवणे शक्य आहे.
त्याचप्रमाणे फूलझाडांची रोपांनाही चांगली मागणी असते. यात घरगुती सुशोभीकरणासाठी आणि व्यावसायिक लागवडीची असे दोन प्रकार पडतात. या दोन्हीमध्ये चांगली संधी आहे. उलट भाजीपाल्याच्या रोपांपेक्षा फळांची आणि फलांची कलमी रोपे अधिक किमतीने विकली जातात. त्यातून अधिक फायदा होतो.
महाराष्ट्र आणि अन्य राज्यातूनही फळबाग लागवडीच्या विविध योजना राबवल्या जात असतात. अन्य विविध योजनांमध्येही झाडांचा समावेश असतो. उदा. रोजगार हमी योजना, फळबाग लागवड योजना, वृक्ष लागवड योजना, औषधी वनस्पती वृद्धी योजना यासारख्या योजनांची नेमकी माहिती करून घेतल्यास त्याच्या निकषानुसार रोपे बनवणे शक्य आहे. अशा वैशिष्ट्यपूर्ण रोपवाटिकांमध्ये सातत्याने चांगली मागणी असते.

रोपवाटिकेचे फायदे :
१. रोपवाटिकेमध्ये काळजी घेत बसण्याऐवजी दर्जेदार रोपे उपलब्ध होऊ शकतात.
२. कलमे किंवा रोपे न करता त्वरित फळबाग लावता येते.
३. रोप-कलमे निर्मितीचा वेळ, पैसा व श्रम वाचतात.
४. रोपांच्या गुणवत्तेची खात्री घेता येते.
५. दुर्मीळ कलमे सहजासहजी उपलब्ध होतात.

रोपवाटिका प्रस्थापित करताना हे पाहा...
१. कोणत्या प्रकारची रोपवाटिका प्रस्थापित करावयाची आहे?
२. रोपवाटिकेचा कालावधी
३. उत्पादित करणाऱ्या कलमे-रोपांची संख्या
४. आवश्‍यक जमीन उपलब्धता
५. सिंचनासाठी पाणी
६. कुशल मजुरांची उपलब्धता
७. मातृवृक्ष - स्वतःकडे लागवड की बाहेरून घेणार, त्याची गुणवत्ता
८. कलमे-रोपे करण्यासाठी आवश्‍यक निवारा
९. खुंट-रोपे वाढविण्यास जागा.
१०. कलम-रोपांना हार्डनिंग करणे.

रोपवाटिकेचे प्रकार :
१) कोरडवाहू रोपवाटिका : पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेली रोपवाटिका, त्यावरच रोपाचे उत्पादन व संगोपन करण्यात येते.
२) ओलिताखालची रोपवाटिका : या ठिकाणी बारमाही पाणी उपलब्ध असते, त्यावर रोपाचे व कलमाचे उत्पादन व संगोपन केले जाते.

कालावधीनुसार रोपवाटिका
१) तात्पुरती रोपवाटिका : कमी जागेत व कमी कालावधीमध्ये रोपे तयार केली जातात. विक्री करतात.
२) कायम रोपवाटिका : या रोपवाटिकेमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कलमे व रोपे तयार करतात. अशा रोपवाटिका रेल्वे व रोडपासून अगदी जवळ हव्यात. त्यामुळे रोपांची व कलमांची विक्री सोयीची होते.

रोपवाटिकेशी संबंधित अनुदान माहिती :
राष्ट्रीय बागवानी मंडळ : प्रकल्प किमतीच्या २०% अनुदान -कर्जाशी संलग्न अनुदान- रु.२५,००,०००/- पर्यंत ४ हे. क्षेत्रासाठी.

एकात्मिक बागवानी विकास अभियान :

  • ४ हेक्टर क्षेत्राची हाय-टेक नर्सरी
    प्रतिहेक्टर अपेक्षित खर्च रु. २५ लाख याप्रमाणे एक कोटी रु.
  • प्रकल्प किमतीच्या ४०% अनुदान उपलब्ध आहे. प्रतिरोपवाटिका कमाल रु. ४० लाख अनुदान मिळू शकते.
  • मुख्य अट : कमीत कमी ५० हजार कलमे प्रतिवर्ष प्रतिहेक्टर तयार करणे आवश्यक.

लघुरोपवाटिका :

  • १ हेक्टर क्षेत्रासाठी. रु. १५ लाख अपेक्षित खर्चाप्रमाणे कमीत कमी रु. ७.५ लाख प्रतिरोपवाटिका अनुदान मिळू शकते.
  • मुख्य अट : कमीत कमी २५ हजार कलमे प्रतिवर्ष हेक्टर तयार करणे आवश्यक.

रोपवाटिकेच्या प्रमाणिकरणाच्या अनुषंगाने आधुनिकीकरणासाठीचे अनुदान :
४ हेक्टर क्षेत्रासाठी रु. १० लाखांपर्यंत अनुदान दिले जाते.
खासगी रोपवाटिका धारकांसाठी ५०% म्हणजेच ४ हे. क्षेत्रासाठी रु.५ लाखांपर्यंत अनुदान दिले जाते.

एस. पी. घुले, ९५६११६०८३३
(उद्यानविद्या विभाग, श्रमशक्ती कृषी महाविद्यालय, मालदाड, संगमनेर.)

इतर कृषिपूरक
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....