agricultural stories in marathi, AGROWON, probiotics for fodder | Agrowon

चाऱ्याची पचनियता, पाैष्टिकता वाढविण्यासाठी प्रोबायोटिक्स
डॉ. पवनकुमार देवकते, डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील
बुधवार, 30 मे 2018

उन्हाळ्यात चाऱ्याची कमतरता असल्यामुळे जवळपास सर्वत्र पौष्टिकता कमी असलेला निकृष्ट दर्जाचा चारा दिला जातो. त्यामुळे जनावरांची शारीरिक वाढ कमी होते, दूध उत्पादन घटते, विविध प्रकारचे कमतरतेचे आजार उद्‌भवतात. हे होऊ नये म्हणून खाद्यामध्ये प्रोबायोटिक्सचा वापर केल्यास निकृष्ट चाऱ्याची पचनियता वाढून पोषणतत्त्वांची उपलब्धता वाढण्यास मदत होते.

उन्हाळ्यात चाऱ्याची कमतरता असल्यामुळे जवळपास सर्वत्र पौष्टिकता कमी असलेला निकृष्ट दर्जाचा चारा दिला जातो. त्यामुळे जनावरांची शारीरिक वाढ कमी होते, दूध उत्पादन घटते, विविध प्रकारचे कमतरतेचे आजार उद्‌भवतात. हे होऊ नये म्हणून खाद्यामध्ये प्रोबायोटिक्सचा वापर केल्यास निकृष्ट चाऱ्याची पचनियता वाढून पोषणतत्त्वांची उपलब्धता वाढण्यास मदत होते.

प्रोबायोटिक्स ः
प्रोबायोटिक्स शरीराला घातक नसणाऱ्या सूक्ष्मजिवांपासून बनवले जाते. त्यामुळे कोठीपोटामध्ये पचनक्रियेसाठी लागणाऱ्या उपयुक्त सूक्ष्मजिवांची संख्या वाढते व शरीराचे कार्य वाढते. प्रोबायोटिक हे चुर्ण किंवा द्रवरूप स्वरूपात जनावरांना पशुखाद्यामध्ये मिसळून द्यावे लागते.
निकृष्ट चाऱ्याची पाैष्टीकता वाढविण्यासाठी चव वाढवणारे घटक जसे गूळ, मीठ, मळी अाणि पचनियता वाढवणारे घटक जसे प्रोबायोटिक, प्रीबायोटिक इ. घटक वापरले जातात. यापैकी प्रोबायोटिक्स हे उपयुक्त सूक्ष्मजिवांपासून बनलेले असते. प्रोबायोटिक्स जनावरांच्या पोटामध्ये पचनासाठी आवश्‍यक वेगवेगळ्या प्रकारच्या सूक्ष्मजिवांची संख्या वाढवण्यासाठी मदत करतात. त्यामुळे जनावरांची चयापचय क्रिया वाढते.

प्रोबायोटिक्समधील जनावरांना पचनक्रियेसाठी उपयुक्त असलेले सुक्ष्मजिव
लॅक्‍टोबॅसीलस, अॅस्परजिलस, स्ट्रेप्टोकोकस, सॅकरोमायसीस इ. प्रकारचे सूक्ष्मजीव प्रोबायोटिकमध्ये उपलब्ध असतात. हे सूक्ष्मजीव जनावरांच्या पचनक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. लॅक्‍टोबॅसीलस हे लॅक्‍टीक आम्ल तयार करण्यास मदत करते तसेच अमायलेज विकर जे कर्बोदकांच्या पचनासाठी आवश्‍यक असते ते तयार होण्यासाठी लॅक्‍टोबॅसीलस मदत करतात. अॅस्परजिलस सूक्ष्मजिव हे सेल्युलोज विकर तयार करतात. त्यामुळे जनावरांच्या चाऱ्यामधील सेल्युलोज हा कठीण घटक पचण्यास मदत होते.

गुणधर्म

  • पोटामध्ये जास्त वेळ जिवंत राहून पचन नलिकेत कार्यशील राहते
  • प्रोबायोटिक्‍समधील सूक्ष्मजीव हे विषारी नसतात.
  • प्रोबायोटिक्‍समधील उपयुक्त जिवाणू पोटामध्ये लगेच चिकटून जास्त गतीने कार्य करतात.
  • प्रोबायोटिक्‍समधील सूक्ष्मजीव हे खूप दिवस सजीव म्हणून टिकून राहू शकतात.

फायदे

  • खाद्य व चाऱ्याची प्रत सुधारते तसेच खाद्यास रूचकर बनवते.
  • जनावरांची उत्पादकता वाढवण्यास तसेच जनावरांचे वजन वाढवण्यास मदत करते, शरीरावरील ताण कमी करते.
  • दुधाचे प्रमाण, मासांचे प्रमाण (शेळी, मेंढीमध्ये) इ. वाढण्यास मदत करते.
  • कमी किमतीमध्ये पोषक प्रथिनांचा पुरवठा होतो, त्यामुळे पशुपालकांचा उत्पादन खर्च कमी होतो.
  • प्रोबायोटिक्‍सचा उन्हाळ्यामध्ये पशू आहारात वापर केल्यास जनावरांच्या शरीरावरील ताण कमी होऊन निकृष्ट चाऱ्यामधून पोषक घटकांची उपलब्धता वाढण्यास मदत होते.
  • कोटीपोटामध्ये पचनक्रिया जलद करण्यासाठी लागणारे सूक्ष्मजीव हे प्रोबायोटिक्‍सपासून मिळतात व जनावरांची पचनक्रिया वाढून दूध उत्पादन वाढते.
  • जनावरे चारा आवडीने खातात. त्यामुळे चारा वाया न जाता चाऱ्याची पचनियताही वाढते.

प्रोबायोटिक्‍सचा वापर पशुआहारात कधी करावा

  • जनावरांची पचनक्षमता कमी असल्यास.
  • पोटाचे आजार उद्‌भवल्यास. पोटाची शस्रक्रिया केल्यास.
  • जनावरांच्या आहारात कमी प्रतीच्या चाऱ्याचा वापर असल्यास.
  • जनावरांवर शारीरिक ताण असल्यास.
  • उन्हाळ्यामध्ये आणि उष्ण तापमानात.
  • केवळ चारा जास्त प्रमाणात असेल तर, किंवा जनावरांना पुरेशा प्रमाणात पशुखाद्य, खुराक, चंदी मिळतनसेल तर.
  • वासरांची वाढ कमी असेल तर.
  • रवंथ प्रक्रिया बंद असल्यास, पशू आहारात प्रोबोयोटिक्‍सचा वापर करावा. यामुळे निश्‍चितच पचनियता वाढून उत्पादकता वाढण्यास मदत होते.

संपर्क : डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील, ८३२९७३५३१४
(पशुविज्ञान महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)

इतर कृषिपूरक
निवड दुधाळ गाई, म्हशींची...दुग्ध व्यवसायासाठी गाई, म्हशींची निवड करताना...
कोवळ्या ज्वारीच्या विषबाधेपासून जनावरे...कोवळ्या ज्वारीची पाने अधिक प्रमाणात खाल्ल्याने...
कोंबड्यांच्या आरोग्याकडे द्या लक्षपावसाळ्यात मुख्यतः शेड, खाद्य,पाणी आणि लिटरचे...
पशुआहारात वापरा शतावरीजनावरांच्या स्वास्थासाठी वनौषधींचा उपयोग फायदेशीर...
जनावरांना द्या पुरेसा आहार, पाणीजनावरांना आपण गरजेनुसार पाणी देण्याऐवजी आपल्या...
दूध गुणवत्तावाढीसाठी सुप्त कासदाह टाळादुधाळ जनावरांमध्ये साधारणपणे १० ते १२ टक्के या...
सक्षम करा दुग्धव्यवसाय डेअरी हा व्यवसाय म्हणून पाहावा. त्याचे अर्थकारणही...
वाढत्या तापमानात गाई, म्हशींचे आरोग्य...सध्या काही भागांत प्रमाणापेक्षा उष्ण तापमान व...
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...
लेप्टोस्पिरोसिसपासून जनावरांची काळजी...निरोगी जनावरांचा बाधित जनावरांशी संबंध, गोठ्यातील...
योग्य वेळी लसीकरण करा, आजार टाळाजनावरांतील आजारांच्या नियंत्रणासाठी मार्गदर्शक...
नर रेडकांच्या संगोपनातून वाढवा नफा नर रेडकांचा व्यवस्थित सांभाळ करून, त्यांना योग्य...
पशू उपचारासाठी औषधी वनस्पती ठरताहेत...भारतात पुरातन काळापासून मानवी तसेच पशू उपचारासाठी...
जनावरांचे लसीकरण महत्त्वाचेपशुधन, पाळीव प्राणी व वन्यजीवांपासून अनेक रोग...