agricultural stories in marathi, AGROWON, probiotics for fodder | Agrowon

चाऱ्याची पचनियता, पाैष्टिकता वाढविण्यासाठी प्रोबायोटिक्स
डॉ. पवनकुमार देवकते, डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील
बुधवार, 30 मे 2018

उन्हाळ्यात चाऱ्याची कमतरता असल्यामुळे जवळपास सर्वत्र पौष्टिकता कमी असलेला निकृष्ट दर्जाचा चारा दिला जातो. त्यामुळे जनावरांची शारीरिक वाढ कमी होते, दूध उत्पादन घटते, विविध प्रकारचे कमतरतेचे आजार उद्‌भवतात. हे होऊ नये म्हणून खाद्यामध्ये प्रोबायोटिक्सचा वापर केल्यास निकृष्ट चाऱ्याची पचनियता वाढून पोषणतत्त्वांची उपलब्धता वाढण्यास मदत होते.

उन्हाळ्यात चाऱ्याची कमतरता असल्यामुळे जवळपास सर्वत्र पौष्टिकता कमी असलेला निकृष्ट दर्जाचा चारा दिला जातो. त्यामुळे जनावरांची शारीरिक वाढ कमी होते, दूध उत्पादन घटते, विविध प्रकारचे कमतरतेचे आजार उद्‌भवतात. हे होऊ नये म्हणून खाद्यामध्ये प्रोबायोटिक्सचा वापर केल्यास निकृष्ट चाऱ्याची पचनियता वाढून पोषणतत्त्वांची उपलब्धता वाढण्यास मदत होते.

प्रोबायोटिक्स ः
प्रोबायोटिक्स शरीराला घातक नसणाऱ्या सूक्ष्मजिवांपासून बनवले जाते. त्यामुळे कोठीपोटामध्ये पचनक्रियेसाठी लागणाऱ्या उपयुक्त सूक्ष्मजिवांची संख्या वाढते व शरीराचे कार्य वाढते. प्रोबायोटिक हे चुर्ण किंवा द्रवरूप स्वरूपात जनावरांना पशुखाद्यामध्ये मिसळून द्यावे लागते.
निकृष्ट चाऱ्याची पाैष्टीकता वाढविण्यासाठी चव वाढवणारे घटक जसे गूळ, मीठ, मळी अाणि पचनियता वाढवणारे घटक जसे प्रोबायोटिक, प्रीबायोटिक इ. घटक वापरले जातात. यापैकी प्रोबायोटिक्स हे उपयुक्त सूक्ष्मजिवांपासून बनलेले असते. प्रोबायोटिक्स जनावरांच्या पोटामध्ये पचनासाठी आवश्‍यक वेगवेगळ्या प्रकारच्या सूक्ष्मजिवांची संख्या वाढवण्यासाठी मदत करतात. त्यामुळे जनावरांची चयापचय क्रिया वाढते.

प्रोबायोटिक्समधील जनावरांना पचनक्रियेसाठी उपयुक्त असलेले सुक्ष्मजिव
लॅक्‍टोबॅसीलस, अॅस्परजिलस, स्ट्रेप्टोकोकस, सॅकरोमायसीस इ. प्रकारचे सूक्ष्मजीव प्रोबायोटिकमध्ये उपलब्ध असतात. हे सूक्ष्मजीव जनावरांच्या पचनक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. लॅक्‍टोबॅसीलस हे लॅक्‍टीक आम्ल तयार करण्यास मदत करते तसेच अमायलेज विकर जे कर्बोदकांच्या पचनासाठी आवश्‍यक असते ते तयार होण्यासाठी लॅक्‍टोबॅसीलस मदत करतात. अॅस्परजिलस सूक्ष्मजिव हे सेल्युलोज विकर तयार करतात. त्यामुळे जनावरांच्या चाऱ्यामधील सेल्युलोज हा कठीण घटक पचण्यास मदत होते.

गुणधर्म

  • पोटामध्ये जास्त वेळ जिवंत राहून पचन नलिकेत कार्यशील राहते
  • प्रोबायोटिक्‍समधील सूक्ष्मजीव हे विषारी नसतात.
  • प्रोबायोटिक्‍समधील उपयुक्त जिवाणू पोटामध्ये लगेच चिकटून जास्त गतीने कार्य करतात.
  • प्रोबायोटिक्‍समधील सूक्ष्मजीव हे खूप दिवस सजीव म्हणून टिकून राहू शकतात.

फायदे

  • खाद्य व चाऱ्याची प्रत सुधारते तसेच खाद्यास रूचकर बनवते.
  • जनावरांची उत्पादकता वाढवण्यास तसेच जनावरांचे वजन वाढवण्यास मदत करते, शरीरावरील ताण कमी करते.
  • दुधाचे प्रमाण, मासांचे प्रमाण (शेळी, मेंढीमध्ये) इ. वाढण्यास मदत करते.
  • कमी किमतीमध्ये पोषक प्रथिनांचा पुरवठा होतो, त्यामुळे पशुपालकांचा उत्पादन खर्च कमी होतो.
  • प्रोबायोटिक्‍सचा उन्हाळ्यामध्ये पशू आहारात वापर केल्यास जनावरांच्या शरीरावरील ताण कमी होऊन निकृष्ट चाऱ्यामधून पोषक घटकांची उपलब्धता वाढण्यास मदत होते.
  • कोटीपोटामध्ये पचनक्रिया जलद करण्यासाठी लागणारे सूक्ष्मजीव हे प्रोबायोटिक्‍सपासून मिळतात व जनावरांची पचनक्रिया वाढून दूध उत्पादन वाढते.
  • जनावरे चारा आवडीने खातात. त्यामुळे चारा वाया न जाता चाऱ्याची पचनियताही वाढते.

प्रोबायोटिक्‍सचा वापर पशुआहारात कधी करावा

  • जनावरांची पचनक्षमता कमी असल्यास.
  • पोटाचे आजार उद्‌भवल्यास. पोटाची शस्रक्रिया केल्यास.
  • जनावरांच्या आहारात कमी प्रतीच्या चाऱ्याचा वापर असल्यास.
  • जनावरांवर शारीरिक ताण असल्यास.
  • उन्हाळ्यामध्ये आणि उष्ण तापमानात.
  • केवळ चारा जास्त प्रमाणात असेल तर, किंवा जनावरांना पुरेशा प्रमाणात पशुखाद्य, खुराक, चंदी मिळतनसेल तर.
  • वासरांची वाढ कमी असेल तर.
  • रवंथ प्रक्रिया बंद असल्यास, पशू आहारात प्रोबोयोटिक्‍सचा वापर करावा. यामुळे निश्‍चितच पचनियता वाढून उत्पादकता वाढण्यास मदत होते.

संपर्क : डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील, ८३२९७३५३१४
(पशुविज्ञान महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)

इतर कृषिपूरक
जनावरांच्या कोठीपोटातील आम्लीय अपचनबऱ्याचदा जनावरांमध्ये अन्नपचनाच्या समस्या आढळून...
पशुसल्ला : काही महत्त्वाच्या उपाययोजनाजनावरांच्या सुदृढ कळपामध्ये रोगराईचे प्रमाण...
योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वाढवा...दुधाळ जनावरांची योग्य देखभाल व योग्य नियोजन...
दुधातील घटकांवर परिणाम करणारे घटक दुधातील स्निग्ध पदार्थ व एसएनएफ यांच्या...
दुग्धोत्पादन, प्रजननासाठी खनिज मिश्रणेजनावरांना हिरवा अाणि वाळलेला चारा पुरेशा प्रमाणात...
टंचाई टाळण्यासाठी चाऱ्याचे नियोजन अावश्...भविष्यातील चाराटंचाईवर मात करण्यासाठी उपलब्ध...
योग्य उपचाराने दूर करा मायांग बाहेर...दुधाळ जनावरांतील गायी व म्हशींमध्ये विण्यापूर्वी...
पोळ्याला घ्या बैलांची काळजीबैलपोळ्यादिवशी बैलांना अंघोळ घातली जाते व त्यांना...
शेळ्यांच्या अाहारातील झाडपाल्याचे...शेळ्या झाडपाला खूप आवडीनं खातात. त्यामुळे शेतातील...
कुक्कुटपालन सल्ला कोंबड्यांना पावसाळ्यातील वातावरणामुळे विविध...
बाह्य परजीवींच्या नियंत्रणासाठी गोठ्यात...जनावरांच्या शरीरावर, केसांमध्ये अाढळणाऱ्या बाह्य...
योग्य व्यवस्थापनातून कमी होते मिथेन...जनावरे खाल्लेला चारा रवंथ करतात. खाद्य खाताना...
गुणवत्तापूर्ण दूध उत्पादनाची सूत्रेजास्त दूध व फॅट मिळवण्यासाठी तसेच त्यापासून विविध...
खाद्य व्यवस्थापनात साधली प्रति किलो १८...निरा (जि. पुणे) येथील पंडित चव्हाण यांच्याकडे...
शेततळ्यातील मत्स्यपालन यशस्वी करण्याची...अगदी जिरायती क्षेत्रातही २ ते १० गुंठ्यांपर्यंत...
शेळ्यांना आहे वर्षभर मार्केटसांगली जिल्ह्यातील बामणी (ता. खानापूर, सांगली)...
रेशीम उद्योगाने आणली कौटुंबिक स्थिरता पूर्वी पूरक म्हणून सुरू केलेला रेशीम उद्योग आता...
वेळीच करा जनावरांमधील आंत्र परोपजीवींचे...आंत्रपरोपजीवीच्या प्रादुर्भावामुळे जनावरांची भूक...
योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वंधत्व...जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन...
स्वच्छता, लसीकरणातून कमी करा शेळ्यांतील...शेळ्यांची सर्वात जास्त काळजी पावसाळ्यामध्ये...