agricultural stories in marathi, AGROWON, use of green manuaring for frtility of soil | Agrowon

जमिनीच्या सुपीकतेसाठी वापरा हिरवळीची खते
विजय राऊत
सोमवार, 4 जून 2018

शेतीमध्ये रासायनिक घटकांचा वापर वाढत चालला असून, त्याचे अनेक दुष्परिणाम दिसून येत आहेत. रासायनिक खतांच्या बरोबरीने सेंद्रिय खतांचा वापर होण्याची आवश्यकता आहे. जमिनीची सुपीकता वाढविण्यासाठी हिरवळीची खतपिके फायद्याची ठरू शकतात.

हिरवळीची पिके शेतीमध्ये मिश्र, आंतरपीक किंवा मुख्य पीक म्हणून घेता येतात. ही पिके फुलोरा येण्यापूर्वी जमिनीत गाडल्यास त्यापासून मुख्य अन्नद्रव्याचा व सेंद्रिय घटकांचा पुरवठा जमिनीस होतो. हिरवळीचे खत तयार करण्याची पद्धत पारंपरिक आहे. हिरवळीची पिके जमिनीत घेऊन ती योग्य वेळी जमिनीत गाडली जातात. मात्र, अलीकडे त्याकडे दुर्लक्ष होत आहे.

शेतीमध्ये रासायनिक घटकांचा वापर वाढत चालला असून, त्याचे अनेक दुष्परिणाम दिसून येत आहेत. रासायनिक खतांच्या बरोबरीने सेंद्रिय खतांचा वापर होण्याची आवश्यकता आहे. जमिनीची सुपीकता वाढविण्यासाठी हिरवळीची खतपिके फायद्याची ठरू शकतात.

हिरवळीची पिके शेतीमध्ये मिश्र, आंतरपीक किंवा मुख्य पीक म्हणून घेता येतात. ही पिके फुलोरा येण्यापूर्वी जमिनीत गाडल्यास त्यापासून मुख्य अन्नद्रव्याचा व सेंद्रिय घटकांचा पुरवठा जमिनीस होतो. हिरवळीचे खत तयार करण्याची पद्धत पारंपरिक आहे. हिरवळीची पिके जमिनीत घेऊन ती योग्य वेळी जमिनीत गाडली जातात. मात्र, अलीकडे त्याकडे दुर्लक्ष होत आहे.

उत्कृष्ट हिरवळीच्या खतांची लक्षणे

  • हिरवळीचे पीक भिन्न हवामान व जमिनीत चांगले वाढणारे असावे.
  • पीक लवकर वाढणारे एक ते दीड महिन्यात फुलोऱ्यात येणारे असावे. हे पीक गाडून कुजून पुढील पिके घेणे सुलभ होईल.
  • प्रतिकूल परिस्थितीत, उदा. दुष्काळात कमी किंवा जास्त तापमानातही तग धरणारे हवे.
  • मुळांवर गाठी तयार करण्याची किंवा नत्र स्थिर करण्याची क्षमता असावी.
  • त्यावर पाला भरपूर, हिरवागार असावा.
  • मुळे जमिनीत खोलवर जाणारी व खोड कोवळे, लुसलुशीत असावे.
  • जमिनीत गाडल्यास झपाटयाने कुजावे.

हिरवळीच्या खताचे प्रकार

  • शेतात लागवड करण्यायोग्य हिरवळीची खते ः ज्या शेतात हिरवळीचे खत गाडावयाचे आहे, तिथेच या हिरवळीच्या पिकांची लागवड केली जाते. हे पीक फुलोऱ्यावर येण्यापूर्वी नांगरट करून जमिनीत मिसळतात, किंवा मुख्य पिकांसोबत आंतरपिके म्हणूनही यांची वाढ करून ती जमिनीत गाडली जातात. उदा. बोरू (ताग), धैंचा, सनहेम्प क्लस्टर बीन, शेंगवर्गीय वनस्पती - मूग, चवळी, मटकी, शेवरी, लसूणघास, बरसीम या पिकांचा समावेश होतो.
  • हिरव्या कोवळ्या पानांचे खत ः या पद्धतीत वनस्पतीच्या नाजूक हिरव्या फांद्या व पाने लुसलुशीत, कोवळी असतात. अशा झाडांची लागवड बांधावर करून किंवा परिसरातील जंगलातून फांद्या व पाने गोळा करून शेत नांगरणी किंवा चिखलणीच्या वेळी जमिनीत गाडतात.  उदा. गिरीपुष्प, शेवरी, करंज, सुबाभूळ इ.

हिरवळीच्या खतांपासून अधिक लाभ मिळण्यासाठी

  1. पिकांची निवड ः मातीत आर्द्रता, खतासाठी लागणारा वेळ या गोष्टी लक्षात घेऊन शेंगवर्गीय पिकांची निवड करावी.
  2. पेरणीची वेळ ः मृगाचा पहिला पाऊस पडल्यावर हिरवळीच्या पिकांची पेरणी करणे योग्य मानले जाते. मात्र, ही वेळ प्रदेशनिहाय वेगळी असू शकते. पुरशा आर्द्रतेमध्ये बियांची उगवण चांगली होते.
  3. जमिनीमध्ये गाडण्याची योग्य वेळ ः सर्वसाधारणपणे पीक फुलात आल्यावर ती गाडावीत. यासाठी पेरणीनंतर साधारणपणे ६ ते ८ आठवडे लागतात.
  4. हिरवळीची पिके गाडल्यानंतर मुख्य पिकांची पेरणी यातील कालावधी ः मातीत गाडलेल्या पिकांना कुजवण्यासाठी किती वेळ लागतो, यावर मुख्य पिकांची पेरणी करण्याचे नियोजन करावे. जाडसर, रसाळ, देठ व पाने कुजवण्यास कमी वेळ लागतो. मातीचा पोत व आर्द्रता हीसुद्धा महत्त्वाची आहे. हलक्या मातीमध्ये योग्य आर्द्रता असताना हिरवळीचे खत गाडल्यानंतर २ ते ७ दिवसांने मुख्य पिकाची पेरणी करता येते. पाण्याचा निचरा कमी असलेल्या मातीमध्ये ही खत पिके गाडल्यानंतर ७ ते १२ दिवसानंतर पेरणी करावी.

अन्नद्रव्ये कशी उपलब्ध होतात?
पिकांच्या भरघोस वाढीसाठी लागणारे मुख्य अन्नघटक व इतर सूक्ष्म‚ अन्नद्रव्ये हिरवळीच्या पिकांच्या कुजण्यातून मातीत उपलब्ध होतात. ही प्रक्रिया मातीच्या रासायनिक, भौतिक व जैविक पातळीवर अवलंबून असते.

जमिनीत गाडली गेलेली हिरवळ पुढील प्रकारची असते

  • पाणी व पाण्यात विद्राव्य अंश ः पाण्यात विरघळणारे अंश लवकर कुजले जातात. त्यातील अन्न घटक त्वरीत मातीत उपलब्ध होतात. ही क्रिया मुख्य पिकांच्या वाढीच्या पहिल्या टप्प्यात होते. त्यात नत्राचे प्रमाण जास्त असते.
  • पाण्यात न विरघळणारे अंश ः यामध्ये मुख्यतः सेल्युलीन किंवा हेमी सेल्युलेज येतात. यांना कुजण्यास १० ते १६ आठवड्याचा कालावधी लागतो.
  • प्रतिकारक अंश ः प्रतिकारक अंश लवकर कुजत नाही. उदा. लिग्नीन.

हिरवळीच्या खताचे गुणधर्म ः

  • प्रति हेक्टर सुमारे ५० ते १७५ किलो नत्र उपलब्ध होते.
  • जमिनीत सेंद्रिय कर्ब वाढतो.
  • मातीची पाणी व अन्नद्रव्ये धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते. उपयुक्त सूक्ष्मजिवांचे प्रमाण वाढते.
  • मातीची भौतिक स्थिती सुधारते. अन्य मुख्य व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये उपलब्ध होण्यास मदत होते.
  • मर्यादा
  • लागवडीसाठी क्षेत्र, कालावधी व पाण्याची उपलब्धता आवश्यक. बियांचा खर्च वाढतो.
  • आंतरपिके म्हणून घेताना मुख्य पिकांशी स्पर्धा करू शकतात.

हिरवळीच्या खताची कार्यशक्ती
सर्वसाधारणपणे १ टन हिरवळीचे किंवा शेंगवर्गीय पिकांपासून बनलेले खत हे २.८ ते ३ टन शेणखत किंवा ४.५ ते ४.७ किलो नत्र किंवा १० किलो युरियाच्या बरोबर असते. म्हणजेच २४ ते ३० किलो नत्राचा पुरवठा करण्यासाठी ६ टन हिरवळीचे खत प्रति हेक्टर वापरावे लागेल.

क्र   पिकाचे नाव लागवडीचा हंगाम  हरित वनस्पतीचे उत्पादन (टन/हे.)  नत्राचे प्रमाण(टक्के) जमिनीत विरघळणारे नत्र (किलो प्रति एकरी)
१    बोरू खरीप  ८.५० ०.४३  ३६.५५
धैंचा खरीप, रब्बी ७.५० ०.४२ ३१.५०
चवळी खरीप, रब्बी ६.०० ०.४९ ४४. १०
 मूग  खरीप, उन्हाळी ३.०० ०.५३   १५.९०
उडीद खरीप ३.५० ०.८५ २९.७५
 मटकी  खरीप, रब्बी ३.५० ०.८५  २९.७५
गवार  खरीप, रब्बी  ६.०० ०.३४ २७.२०
८   बरसीम  रब्बी  ४.००  ०.४३  १७.२०
९   शेवरी बारमाही  ७.५० २.४३ १८२.२५
१०  गिरीपुष्प बारमाही २५ कि/झाड  २.५३ ६३० ग्रॅम/झाड
११  सुबाभुळ बारमाही २० कि/झाड ३.२०  ६४० ग्रॅम/झाड

 संपर्क : विजय राऊत, ९४०३३२६३६९
(लेखक महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी येथे पी.एचडी. (कृषिविद्या) करत आहेत.)

फोटो गॅलरी

इतर ताज्या घडामोडी
काकडी, दोडका, कारल्याच्या दरात सुधारणापुणे : गुलटेकडी येथील कृषी उत्पन्न बाजार...
‘गिरणा‘च्या पाण्यासाठी वाळूचा बंधाराजळगाव : गिरणा नदीतून पिण्यासह शेतीच्या पाण्याचे...
‘समृद्धी’च्या उभारणीसाठी रॉयल्टीत देणार...नाशिक   : मुंबई-नागपूर समृद्धी महामार्गाच्या...
व्याजासह एफआरपी दिल्याशिवाय...पुणे  : राज्यातील साखर कारखान्यांनी थकीत...
कोल्हापुरात पहिल्या टप्प्यात गूळदरात वाढकोल्हापूर  ः यंदाच्या गूळ हंगामाला सुरवात...
सरुड येथील गुऱ्हाळघरमालक उसाला देणार...कोल्हापूर : गुऱ्हाळघर व्यवसायात व्यावसायिकपणा...
नगर जिल्ह्यात १७८ टॅंकरद्वारे पाणीपुरवठानगर   : जिल्ह्यात यंदा गंभीर पाणीटंचाई जाणवत...
पुणे बाजार समितीत हापूस आंब्यांची आवकपुणे  ः कोकणातील हापूस आंब्यांची या...
सातारा जिल्ह्यात पाणीटंचाई वाढलीसातारा   ः जिल्ह्याच्या पूर्व भागात...
नागपूर जिल्ह्यात रब्बीची २१ टक्के पेरणीनागपूर   ः पाणी उपलब्धतेची अडचण, जमिनीत...
राज्यकर्ते दूध भेसळ का थांबवत नाहीत :...पुणे : राज्यात राजरोस दुधात भेसळ सुरू असून, अन्न...
आर. आर. पाटील यांचे स्मारक युवकांना...सांगली   ः आर. आर. पाटील यांनी ग्रामविकास,...
जळगाव जिल्हा परिषद पाणी योजनांचे वीज...जळगाव : पाणी योजनांचे बिल भरण्यात आले नसल्याने...
जमीन सुपीकतेसाठी सेंद्रिय कर्बाचे...जमिनीच्या सुपीकतेमध्ये सेंद्रिय कर्ब हे अत्यंत...
खानदेशात कांदा लागवड निम्म्याने...जळगाव : खानदेशात यंदा उन्हाळ कांद्याची लागवड...
सटाणा, मालेगावसाठी सोडणार चणकापूर...नाशिक : सटाणा व मालेगावला भेडसावणाऱ्या...
पुणे विभागात ४८ हजार हेक्टरवर कांदा...पुणे   ः पुणे विभागात आत्तापर्यंत ४८ हजार...
वीजदरवाढीचा शॉक, अनुदानाची फक्त घोषणाचजळगाव ः वस्त्रोद्योगाला चालना मिळावी, उद्योजकांचा...
महिलांनी नाचणीपासून बनवले सत्तरहून अधिक...कोल्हापूर   : नाचणीची आंबील, नाचणीच्या...
बुलडाणा जिल्ह्यात रब्बीची ५६ हजार...बुलडाणा  ः कमी व अनियमित पावसामुळे संपूर्ण...