agricultural stories in marathi, soil types depending on texture | Agrowon

मातीच्या पोतानुसार ओळखा जमिनीचा प्रकार
डॉ. मेहराज अ. शेख
रविवार, 15 ऑक्टोबर 2017

गेल्या भागामध्ये जमिनीच्या एकूण १२ प्रकारांविषयी माहिती घेऊन, त्यातील सिंचनाचे प्रमाण कसे काढायचे, याविषयी जाणून घेतले. मात्र, शेतकऱ्यांना जमिनीचा प्रकार किंवा मातीचा पोत कसा ओळखायचा, याविषयी अडचणी असल्याचे समजले. या लेखामध्ये जमिनीच्या प्रकाराविषयी माहिती घेऊ.

गेल्या भागामध्ये जमिनीच्या एकूण १२ प्रकारांविषयी माहिती घेऊन, त्यातील सिंचनाचे प्रमाण कसे काढायचे, याविषयी जाणून घेतले. मात्र, शेतकऱ्यांना जमिनीचा प्रकार किंवा मातीचा पोत कसा ओळखायचा, याविषयी अडचणी असल्याचे समजले. या लेखामध्ये जमिनीच्या प्रकाराविषयी माहिती घेऊ.

जमिनीचा पोत म्हणजे शास्त्रीय भाषेत सॉईल टेक्श्चर. त्यानुसार जमिनीचे वर्गीकरण करण्याचे मापदंड जागतिक पातळीवर देशनिहाय भिन्न आहेत. मात्र, अमेरिकी कृषी विभाग आणि इंग्लंड येथील आंतरराष्ट्रीय मृद विज्ञान संस्था (आयएसएसएस, यूके) यांनी केलेले मातीचे वर्गीकरण जगभरातील बहुतांश देशांमध्ये वापरले जाते. भारतामध्येही या दोन पद्धतींचा वापर होत असला, तरी ब्रिटिशांची पद्धत अधिक प्रचलित आहे.

आंतरराष्ट्रीय मृद विज्ञान संस्था (आयएसएसएस)नुसार जमिनीच्या पोताचे प्रकार

प्रकार आकार

खरबडीत वाळू
(कोरस सॅंड)

२ मिमी ते ०.२ मिमी
मुलायम वाळू (पाइन सॅंड) ०.२ मिमी ते ०.०२ मिमी
पोयटा (सील्ट) ०.०२ मिमी ते ०.००२ मिमी
चिकन माती (क्‍ले) ०.००२ मिमीपेक्षा जास्त

यापेक्षा बारीक कणांना (म्हणजे ०.०००२ मिमीपेक्षा कमी) ‘कोलाईडल कण’ असे म्हणतात. एखाद्या फटीतून येणाऱ्या सूर्यकिरणांत नाचणारे कण, धुळीचे बारीक कण, प्रदूषणांचे कण, मैद्याचे कण इत्यादी या प्रकारात मोडतात.

प्रयोगशाळेतून मातीचे पृथ्थकरण केल्यानंतर, या कणांच्या टक्केवारीनुसार मागील लेखात दिलेल्या त्रिकोणाचा वापर करून आपल्या शेतातील जमीन नक्की कोणत्या भागात येते, पाहावे.
उदा. जमिनीच्या कणाचे प्रमाण २८% चिकन माती, ३४% पोयटा आणि ३८% वाळू असल्यास ही माती ‘लोम’ या प्रकारामध्ये मोडते. महाराष्ट्रातील जमिनी सहसा सील्टी क्‍ले लोम (पोयटायुक्त चिकन मातीचे लोम), क्‍ले लोम (चिकन मातीचे लोम), सील्टी लोम (पोयटायुक्त लोम), क्‍ले (चिकन माती), सील्टी क्‍ले (पोयचायुक्त चिकन माती), लोम आहेत. काही जमिनी सॅंडी लोम (वाळूमिश्रित लोम), सॅंड (फक्त वाळू) जसे नदीचे उघडे पडलेले पात्र यामध्ये येतात.

मातीचा पोत ओळखण्याची सोपी पद्धत ः
बऱ्याच वेळा मातीचे पृथ्थकरण करण्याच्या प्रयोगशाळा दूर जिल्ह्याच्या ठिकाणी असल्याने माती तपासून घेणे शक्य होत नाही. अशा वेळी शेतातच दोन बोटांतील कणांच्या स्पर्शावरून त्यांच्या प्रमाण प्रकाराबाबत अंदाज घेता येतो. ठराविक स्पर्शावरून ठराविक कणांचे ज्ञान होते. त्यावरून एकंदरीत मातीचा पोत ठरवणे शक्य आहे.

२ मिमीपेक्षा कमी व्यासाचे कण असलेली कोणतीही माती चिमूटभर घेऊन किंचित ओली करावी. त्यानंतर ती अंगठा व बोट यामध्ये धरावी. या मातीचा बोटांना होणाऱ्या स्पर्शाकडे लक्ष द्यावे. सरावानंतर हळूहळू अनुमान बरोबर येतात. अनुमान काढण्यासाठी स्वत:ला काही प्रश्न विचारावेत.

  1. माती फारच खरबडीत आहे का?
  2. माती सिल्क पीठ किंवा साबणाप्रमाणे मऊ व घसरट आहे का?
  3. माती चिकट आहे का?

वरील प्रकारच्या कमी अधिक स्पर्शाच्या प्रमाणावरून पुढीलप्रमाणे मातीचा पोत ढोबळमानाने ठरविता येतो. त्यासाठी खालील तक्त्यांचा आधार घ्यावा.

खरबडीत सिल्क, साबण, पीठ याप्रमाणे मऊ व घसरट चिकट
स्पर्श/ पोतानुसार असे ठरवता येतात मातीचे प्रकार
वाळू (Sand) : अत्यंत खरबडीत चिकटपणा बिलकुल नाही. गाळवट माती (Loam) : सिल्क साबण पीठ याप्रमाणे मऊ व घसरट चिकन माती (Clay) : माती अत्यंत चिकट मऊपणा व खरखडीतपणा क्वचितच जाणवतो.
वाळुयुक्त पोयटा ( Sandy Loam) : जास्त खरबडीत व थोडी मऊ आणि चिकट पोयटा (Silt) : खरबडीत मऊ व चिकट असे सर्व स्पर्श प्रमाणात जाणवतात. चिकन मातीयुक्त पोयटा ( Silty Clay ) : पोयट्यासारखी, परंतु मातीत चिकटपणाचे प्रमाण जास्त.
पोयटायुक्त वाळू (Loamy Sand) : भयंकर खरबडीत, परंतु अत्यंत कमी प्रमाणात चिकन मातीचे प्रमाण गाळवट पोयटा (Silty Loam) : वरील सर्व स्पर्श जाणवतात, परंतु मऊ व घसरटपणाचा स्पर्श सर्वाधिक प्रमाणात. गाळवट चिकन माती (Clay Loam) : मातीचा मऊपणा व चिकटपणा यांचे समप्रमाण, परंतु खरबडीतपणा अजिबात नाही.
०० गाळवट चिकन मातीयुक्त पोयटा (Silty Clay Loam) : गाळवट पोयट्यासारखी, परंतु माती चकचकीत व चिकट वाटते. ००
वाळुयुक्त चिकन मातीयुक्त पोयटा (Sandy Clay Loam) : पोयट्यात वाळू व चिकन मातीच्या अधिक प्रमाण, त्यामुळे खरबडीत व चिकट स्पर्शाचे प्रमाण जास्त असून, परंतु थोडी मऊसर. गाळवट चिकन माती (Clay Loam) : मातीचा मऊपणा व चिकटपणा यांचे समप्रमाण, परंतु खरबडीतपणा अजिबात नाही. ००

संपर्क ः डॉ. मेहराज अ. शेख, ९९७०३८७२०४
(मृदशास्त्रज्ञ, मृदशास्त्रज्ञ पथक, परभणी.)

फोटो गॅलरी

इतर कृषी सल्ला
डाळिंबबागेतील मररोगाची लक्षणे कसे ओळखाल...डाळिंबबागेमध्ये मररोगाचा प्रादुर्भाव आणि प्रसार...
आले लागवडीचे पूर्वनियोजनआ ले लागवड करताना जमिनीची निवड, पूर्वमशागत,...
जमीन अन् सूक्ष्मजीवपूर्वीच्या रासायनिक शेतीमध्ये...
योग्य पद्धतीने करा कूपनलिका पुनर्भरणमागच्या भागात आपण विहीर आणि कूपनलिका यांमधील फरक...
गटशेतीच्या सुलभ व्यवस्थापनासाठीशेतकरी गट स्थापन होऊन गटशेतीस सुरवात करताना पुढील...
महाराष्ट्रात मॉन्सून आगमनासाठी अनुकूल...महाराष्ट्रातील हवेचा दाब १००४ हेप्टापास्कल इतका...
खरीप कांदा लागवड तंत्रज्ञानविशेषतः विदर्भात रब्बी हंगामातील कांद्याचे...
गोष्ट तलावांचा श्वास मोकळा करण्याची...तलावांमध्ये बेशरम वनस्पतीचा पसारा वाढला तर आवश्यक...
द्राक्षवेल अचानक सुकण्याच्या समस्येवर...सध्याच्या परिस्थितीत द्राक्षबागेतील सर्व भागात...
द्राक्षबागेतील स्ट्रोमॅशियम बारबॅटम...द्राक्षाच्या जुन्या बागांमध्ये खोडकिडीच्या...
कोरडवाहूमध्ये कमी खर्चात उत्पादनासह...अवर्षण स्थितीमध्ये सर्वांत अधिक फटका हा कोरडवाहू...
गटशेतीचे ध्येय, उद्दिष्ट, वेळापत्रक ठरवाशेती शाश्वत व किफायतशीर होण्यासाठी एकट्याने शेती...
विहीर अन्‌ कूपनलिका नेमकी कोठे खोदावी?आपल्या जागेमध्ये विहीर करायची की कूपनलिका करायची...
गटशेतीतील जबाबदाऱ्यांचे वाटपशेती शाश्वत व किफायतशीर होण्यासाठी एकट्याने शेती...
जमिनी सुपीकता, उत्पादकता वाढीसाठी शेणखत...कृषी विद्यापीठ किंवा संशोधन केंद्रांद्वारे सर्व...
भुरी नियंत्रणासह अन्नद्रव्य...सध्या बऱ्याच ठिकाणी तापमानामध्ये वाढ होताना दिसत...
भाजीपाला रोपवाटिका नियोजनभाजीपाल्यामध्ये मिरची, टोमॅटो आणि वांगी अशा...
रानडुकरांना रोखण्यासाठी पर्यावरणपूरक...वनविभाग किंवा जंगलाच्या आसपास असलेल्या...
आरोग्यकार्डानुसार शेतात, व्यवस्थापनात...केवळ आरोग्यकार्डाचे वाटप झाले म्हणून...
भूमिगत बंधारा वाढवेल विहिरींची पाणी...सध्या अनेक गावांमध्ये विहिरीचे पाणी लवकर...