agricultural stories in Marathi, use of vitamines in animal feed. | Agrowon

जनावरांच्या आरोग्यासाठी जीवनसत्त्वे
डॉ. गोपाल मंजुळकर
गुरुवार, 28 मार्च 2019

जीवनसत्त्वांची कमतरता असेल तर जनावरांचे स्वास्थ्य बिघडते. जीवनसत्त्वे शरीरातील उतींमध्ये नैसर्गिक चयापचयासाठी अल्प प्रमाणात गरजेची असतात. वाढ, रोगप्रतिकारकशक्ती  आणि प्रजनन क्षमता अबाधित ठेवण्यासाठी जीवनसत्त्वे उपयोगी आहेत.

जीवनसत्त्वांची कमतरता असेल तर जनावरांचे स्वास्थ्य बिघडते. जीवनसत्त्वे शरीरातील उतींमध्ये नैसर्गिक चयापचयासाठी अल्प प्रमाणात गरजेची असतात. वाढ, रोगप्रतिकारकशक्ती  आणि प्रजनन क्षमता अबाधित ठेवण्यासाठी जीवनसत्त्वे उपयोगी आहेत.

जनावरांच्या आहारात प्रथिने, पिष्ठमय पदार्थ, स्निग्ध पदार्थ व खनिज द्रव्ये या अन्नद्रव्याशिवाय इतर काही द्रव्यांची आवश्यकता असते. जनावरांची निकोप वाढ आणि शरीर क्रियेसाठी आहारातून आवश्यक जीवनसत्त्वांची गरज असते. जीवनसत्त्वांची कमतरता असेल तर जनावरांचे स्वास्थ्य बिघडते. जीवनसत्त्व हा सेंद्रिय पदार्थ असून शरीरातील ऊतींमध्ये नैसर्गिक चयापचयासाठी अल्प प्रमाणात गरजेचा आहे.  जनावरांचे आरोग्य टिकवण्यासाठी जीवनसत्त्वे आवश्यक आहेत. काही जीवनसत्त्वे शरीरातच तयार होतात, तर काही आहारातून घ्यावी लागतात.

स्निग्धात विरघळणारी जीवनसत्त्वे
जीवनसत्त्व अ :
फायदे ः
पचनसंस्थेच्या अवयवांचा आतील स्तर चांगला राहतो.
जनावरांच्या वाढीसाठी रोगप्रतिकारक शक्तीसाठी व प्रजनन क्षमता अबाधित ठेवण्यासाठी उपयोगी आहे.
अभाव ः    
अभावाने रातआंधळेपणा होतो. वार न पडणे, जनावर    उशिरा माजावर येणे, स्त्रीबीजांड बाहेर पडण्याची क्रिया लांबते, मुका माज दिसतो. कमतरतेमुळे प्रजोत्पादन  संस्थेतील पेशींची तसेच श्लेमपटलांची वाढ नीट होत     नाही.
जनावर आडणे, वासराचा मृत्यू होणे, कमजोर वासरांना जन्म देणे, वार/झार अडकणे, गर्भाशयाचा दाह तसेच गर्भाच्या सुरुवातीच्या स्थितीतच मृत्यू होणे यासारख्या समस्या आढळून येतात.
 उपलब्धता ः
हिरवा मका, हिरवे गवत, गाजर या माध्यमातून उपलब्ध होते.

जीवनसत्त्व ड :
फायदे ः 
कॅल्शियम, स्फुरदाचे रक्तात रुपांतर करण्यासाठी आवश्यक.
अभाव:  
मुडदुस रोग होतो. रक्तातील कॅल्शियम व स्फुरदाचे शोषण योग्य प्रकारे होते. दातांचा विकार व हाडे ठिसूळ बनतात. गुडघ्यामध्ये पोकळी, सांध्याचा आजार होतात.
उपलब्धता:
कोवळ्या सूर्यकिरणापासून हे जीवनसत्त्व मिळते. यासाठी जनावरे काही वेळ सकाळच्या उन्हात बांधावीत. उन्हात वाळलेले गवत भरपूर प्रमाणात द्यावे.

जीवनसत्त्व इ :
फायदे :  
जीवनसत्त्व ‘इ’ व सेलेनियमचा संयुक्त पुरवठा केल्यास जनावरे उलटण्याचे प्रमाण कमी होते, शरीर निकोप तसेच कातडी निरोगी ठेवण्यासाठी फायद्याचे आहे. प्रजननासाठी आवश्यक आहे.
अभाव:  
हृदयाच्या स्नायूवर विपरीत परिणाम होतो.
कमतरतेमुळे प्रजनन व वंधत्वाचे रोग होतात, जनावर माजावर येत नाही.
उपलब्धता:
प्रजनन क्षमतेची उणीव दिसून आल्यास पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने जीवनसत्त्व इ चे इंजेक्शन द्यावे.
हिरवे पदार्थ, चारा आणि धान्य पदार्थात रुपांतर करून देणे.
मोड आलेली मटकी आणि गव्हाचे अंकुर यामध्ये ई जीवनसत्त्व मुबलक प्रमाणात आढळते.
गाभण काळाच्या शेवटच्या टप्प्यात ई जीवनसत्त्व जनावरास दिल्यास वार अडकण्यासारख्या समस्या टाळता येतात.

 जीवनसत्त्व के:
फायदे:  
जीवनसत्त्व ‘के’ रक्त गोठविण्यासाठी फायदेशीर.
अभाव:
जखमेतून रक्तस्राव जास्त होतो.
उपलब्धता:
जीवनसत्त्व ‘के’ हे सर्व प्रकारच्या हिरवा चारामध्ये उपलब्ध असते. हे जीवनसत्त्व खाद्यातून द्यावे लागते.

पाण्यात विरघळणारी जीवनसत्त्वे ः
जीवनसत्त्व ब:
फायदे: 
जीवनसत्व ‘ब’ हे मज्जातंतू कार्यान्वित होण्यासाठी आणि चयापचयाच्या क्रियेला चालना देण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. कमतरतेमुळे कुपोषणासारख्या समस्या दिसतात.
अभाव:  
जीवनसत्त्व ‘ब’च्या अभावी मज्जातंतू सुजणे, स्नायूंची हालचाल न होणे ही लक्षणे दिसतात.
उपलब्धता:
 रवंथ करणाऱ्या जनावरांच्या मध्ये कोटीपोटात हे जीवनसत्त्व तयार होत असल्यामुळे त्यांची कमतरता सहसा भासत नाही.  जीवनसत्त्वांची कमतरता भासल्यास कृत्रिमरीत्या जीवनसत्त्वे खाद्यातून किंवा इंजेक्शनद्वारे द्यावीत.

जीवनसत्त्व क  :
फायदे:  
रोगप्रतिकारशक्ती तसेच जखमा भरून येण्यासाठी फायदेशीर आहे.
अभाव:  
अभावामुळे स्कर्व्ही रोग होतो.
उपलब्धता:    
हे जीवनसत्त्व संत्रा, लिंबू, चिंच, तसेच इंजेक्शनद्वारे जीवनसत्त्व ''क'' दिले जाते.

 -  डॉ. गोपाल मंजुळकर, ९८२२२३१९२३
(विषय विशेषज्ञ (पशुविज्ञान),कृषी विज्ञान केंद्र, अकोला)

इतर कृषिपूरक
शेळ्यांची निवडशे ळ्या विकत घेताना पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार...
पशुआहारावरील खर्च कमी करण्याचे उपायउन्हाळ्यात गाई, म्हशी व इतर जनावरांची भूक कमी...
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....
जनावरांच्या आरोग्यासाठी जीवनसत्त्वेजीवनसत्त्वांची कमतरता असेल तर जनावरांचे स्वास्थ्य...
तापमानानुसार कोंबड्यांच्या व्यवस्थापनात...उन्हाळ्यात तापमान ४१ ते ४५ अंश सेल्सिअसपर्यंत...
जनावरांतील उष्माघाताची कारणे, लक्षणे,...वाढते तापमान आणि प्रखर उन्हामुळे जनावरांमध्ये...
जनावराच्या आहारात पाणी महत्त्वाचेजनावरांचे योग्य पोषण होण्यासाठी तसेच दुग्धोत्पादन...
तेजस्विनीच्या साथीने बचतीतून...तेजस्विनी लोकसंचालित साधन केंद्राच्या...
प्रथमोपचाराने बरे होतील जनावरांतील आजारजनावरांमध्ये विविध प्रकारचे विषाणूजन्य व...
वाढत्या तापमानाचा जनावरांवर होणारा...जनावरांमध्ये दिसून येणाऱ्या उष्मा तणावासाठी...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाच्या...जनावरांना विशेषतः शेळ्या-मेंढ्यांना गर्भाशयाचे...
नियोजन स्वच्छ दूध उत्पादनाचे...दुग्ध व्यवसायात आर्थिक परिस्थिती, शास्त्रोक्त...
अॅझोला, हायड्रोपोनिक्स चाऱ्यातून करा...चाराटंचाईवर मात करण्यासाठी उपलब्ध चाऱ्याची...
संवर्धन खिलार गोवंशाचे...जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाचे आजार,...शेळ्या मेंढ्यांना गर्भाशयाचा आजार झालेला आहे हे...