agricultural success story in marathi, agrowon, firoz maniyar, kaolpa, latur | Agrowon

शास्त्रीय, नेटक्या पध्दतीने व्यावसायिक शेळीपालन
डॉ. टी. एस. मोटे
शनिवार, 28 ऑक्टोबर 2017

व्यवसायाची सुरवात
शेळीपालनाला सुरवात करण्यापूर्वी फिरोज मणीयार यांनी राज्यातील काही ठिकाणांना भेटी दिल्या. व्यवसायाचे अर्थकारण समजावून घेतले. हा व्यवसाय यशस्वी व अयशस्वी होण्याची कारणेही जाणून घेतली. शेळीपालन आपण करू शकतो हे लक्षात आल्यानंतर डिसेंबर २०११ मध्ये काही उस्मानाबादी शेळ्यांचे संगोपन सुरू केले.

लातूर शहरापासून नजीक असलेल्या कोळपा येथे फिरोज मणियार हा युवक शास्त्रोक्त व बंदिस्त शेळीपालन करीत आहे. सुमारे पाच ते सहा वर्षांच्या या अनुभवसिद्ध व्यवसायातून वर्षाला सुमारे एक हजार शेळ्यांची विक्री करणे या युवकाला शक्य झाले आहे. ज्या शेळ्यांच्या जातींना मागणी अाहे अशांच्याच संगोपनावर भर देत बाजारपेठ हस्तगत करण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे.

 लातूर शहरापासून काही किलोमीटरवर असलेल्या कोळपा येथे मणियार कुटुंबाची सुमारे २१ एकर शेती आहे. या शेतात पूर्वी हंगामी पिके घेतली जायची. मात्र पारंपरिक शेतीपेक्षा काहीतरी जोड व्यवसाय करावा असे या कुटुंबाला वाटत होते. कुक्कुटपालन, शेळी, दुग्ध आदी व्यवसायांवर चर्चा होऊन अखेर शेळीपालन करायचे नक्की झाले. कुटुंबाचा बांगड्या विक्री व कपड्यांच्या होलसेल विक्रीचा वडिलोपार्जित व्यवसाय आहे. कुटुंबातील फिरोज व्यवसाय सांभाळून शेतीही पाहतात.

व्यवसायाची सुरवात
शेळीपालनाला सुरवात करण्यापूर्वी फिरोज यांनी राज्यातील काही ठिकाणांना भेटी दिल्या. व्यवसायाचे अर्थकारण समजावून घेतले. हा व्यवसाय यशस्वी व अयशस्वी होण्याची कारणेही जाणून घेतली. शेळीपालन आपण करू शकतो हे लक्षात आल्यानंतर डिसेंबर २०११ मध्ये काही उस्मानाबादी शेळ्यांचे संगोपन सुरू केले. नवखा अनुभव व काही तांत्रिक कारणांमुळे यातील काही शेळ्या दगावल्या. पण फिरोज खचले नाहीत. व्यवसाय बंद न करता झालेल्या चुका दुरुस्त करण्याचा सल्ला वडिलांनी दिला.

सिरोही, आफ्रिकन बोअरने दिली उभारी
अभ्यासांती अजून दणकट व सक्षम तसेच बाजारपेठेत मागणी असलेल्या शेळ्यांचे संगोपन करण्याचा निर्णय घेतला. राजस्थानातून सुमारे २०० सिरोही शेळ्या आणल्या. त्याचबरोबर आफ्रिकन बोअर जातीच्या पाच मादी व एक नर फलटण येथील एका प्रसिद्ध संस्थेतून खरेदी केल्या. खरेदी करताना शेळ्यांचे वय सुमारे अडीच महिन्यांचे होते.

शेळीपालन व्यवस्थापन

  • सध्याची संख्या- सिरोही- ५०० पर्यंत तर बोअर- १५० - एकूण सुमारे ६५०
  • (संख्येत बदल होत राहतो.)
  • सुरवातीपासूनच बंदिस्त पद्धतीने संगोपनावर भर
  • दोन एकरांत फार्मची उभारणी. सुमारे साडेपाचशे फूट लांब तर १८० फूट रुंदीचे शेड
  • त्यात जमिनीपासून सहा फूट उंचीवर कंपार्टमेंटस (प्रत्येक सुमारे २८ बाय ११ फुटीचे)
  • व्यवसायात वृद्धी होत गेली त्यानुसार कंपार्टमेंटसची संख्या वाढवण्यात आली.
  • यात ‘बेसमेंट’ला लाकडी फळ्या. दोन फळ्यांमध्ये थोडे अंतर ठेवले आहे. त्यातून शेळीचे मलमूत्र खाली पडते.
  • एका कंपार्टमेंटमधून दुसऱ्या कंपार्टमेंटमध्ये जाण्यासाठी सलग पॅसेज ठेवला आहे.
  • प्रत्येक कंपार्टमेंटला गेट.
  • वयानुसार शेळ्यांचे वर्गीकरण व त्यानुसार कंपार्टमेंटस. (उदा. माजावर झालेल्या, गाभण शेळ्या तसेच नरांसाठी स्वतंत्र)
  • सुरवातीच्या अडीच महिन्यांपर्यंत करडांना दूध पाजले जाते. शेळीचे दूध काढले जात नाही. पिलांसाठीच त्याचा उपयोग होत असल्याने त्यांची वाढ झपाट्याने होते.
  • फार्म शेडच्या पुढे मोकळी जागा. त्यापुढे कुटारखाना बांधला आहे.

खुराकाचे काटेकोर नियोजन

  • खुराकाचा प्रकार व वेळ यांचे काटेकोर नियोजन. त्यामुळेच शेळ्यांचे वजन झपाट्याने वाढते आणि शरीरावर विशिष्ट तेजही दिसते.
  • कोणता खुराक किती प्रमाणात द्यायचा याचा ताळेबंद तयार केला आहे.
  • सुमारे दहा एकरांत मका, कडवळ, मेथी घास यांची लागवड
  • वजन वाढत नसलेल्या शेळ्यांना टॉनिक अधिक कॅल्शिअम दिले जाते.
  • वेळच्या वेळी पीपीआर, एफएमडी आदी रोगांसाठी लसीकरण

विक्री व्यवस्थापन

  • विक्री उद्देश- पैदासीसाठी, बकरी ईदसाठी
  • चांगल्या संगोपनातून
  • एक वर्षे वयाचा
  • सिरोही नर- वजन ५० किलोपर्यंत, आफ्रिकन बोअर नर- वजन ७० किलोपर्यंत

विक्री वजनावर (प्रति किलो)

  • मादी- ३२५ रुपये
  • नर- ४०० रुपये
  • -वर्षभरात होणारी विक्री- सुमारे १००० ते १२०० पर्यंत (नर व मादी मिळून)
  • -यंदाच्या बकरी ईद सणावेळी १७० नरांची विक्री झाली. विक्री केलेल्या शेळ्या ४५ ते ७० किलो वजनाच्या होत्या.

लेंडी खतातून उत्पन्न
शेळी विक्रीव्यतिरिक्त लेंडीखताच्या विक्रीतूनही अतिरिक्त उत्पन्न मिळू लागले आहे. सुरवातीच्या काळात लेंडीखताचा वापर ते आपल्या शेतीसाठीच करायचे. परंतु त्यात वाढ झाल्याने उत्पन्नाचा नवा मार्ग मिळाला. गेल्या वर्षी तीन हजार तर या वर्षी साडेचार हजार बॅग्ज एवढ्या लेंडीखताची विक्री साध्य झाली. प्रति २० किलो खताची बॅगेचा ४०० रुपये दर आहे. शेळी संगोपनगृहात लेंड्या जमा करून त्या वर्षभर खड्ड्यात कुजवल्या जातात. त्यानंतर ग्राईडिंग मशिनमधून पावडर तयार करून ती बॅगेत भरली जाते.

पाण्याचा पुनर्वापर
‘गोट फार्म’मध्ये प्रवेश केला की एरवी शेळ्यांचा व त्यांच्या मलमूत्राचा विशिष्ट पसरलेला गंध येतो. तो कमी करण्यासाठी व शेळ्यांचे आरोग्य उत्तम ठेवण्यासाठी फिरोज फार्मच्या स्वच्छतेकडे अधिक लक्ष देतात. शेळ्यांसाठीचा प्लॅटफॉर्म पाण्याने नियमित स्वच्छ केला जातो. हे पाणी हौदात जमा होईल अशी व्यवस्था केली आहे.

कुटारखाना

  • सुक्‍या, अोल्या चाऱ्याच्या साठवणुकीसाठी पत्र्याचे वेगवेगळे शेड
  • सुक्या चाऱ्याची वर्षभर साठवण करावी लागते. त्यासाठी जास्त जागा लागते. सोयाबीन, तूर, हरभरा, भुसकट विकत घेऊन तसेच खरीप व रब्बीतील ज्वारीचा कडबाही साठवण्यात येतो.
  • चाऱ्याची बचत व्हावी म्हणून यंत्राद्वारे कुटी तयार केली जाते.

शेळीची वैशिष्ट्ये
सिरोही
प्रामुख्याने राजस्थानात आढळते. दूध व मांसासाठी सांभाळली जाते. दणकट, काटक असून रंगाने बदामी किंवा करड्या ठिपक्याची. एक वर्षे वयाच्या मादीचे वजन ३० ते ४० किलो तर नराचे वजन ४० ते ५० किलोपर्यंत. शेळीची उंची सरासरी ६० ते ७० सेंमी.

बोअर शेळी
मूळ दक्षिण आफ्रिकेतील. जगभर प्रसार. शरीराने धिप्पाड व काटक, वजनदार, दिसायला आकर्षक, चांगली दूध उत्पादनक्षमता. यामुळे अधिक लोकप्रिय. कोणत्याही प्रतिकूल हवामानात टिकण्याची क्षमता. त्यामुळे तिचा झपाट्याने प्रसार होतो. रंग पांढरा, डोक्‍यावर, मानेवर तांबडा, चॉकलेटी रंग, आखुड केस. एक वर्ष वयाच्या मादीचे वजन ४० ते ५० किलो तर नराचे वजन ७० किलोपर्यंत असते.

संपर्क- फिरोज मणियार- ९१७५८६०७८६
(लेखक नांदेड येथे जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी आहेत.)

 

फोटो गॅलरी

इतर ताज्या घडामोडी
तंत्र हळद लागवडीचे...आंगठे आणि हळकुंड बियाण्यापेक्षा जेठे गड्डे...
ग्रामीण भागात समिश्र चलन तुटवडा अकोला  : गेल्या काही दिवसांपासून चलन तुटवडा...
जमीन सुपीकतेसाठी प्रो-साॅईल प्रकल्पपरभणी  ः नाबार्ड आणि जर्मनीतील जीआयझेड या...
नाशिकमधील ड्रायपोर्टचा मार्ग मोकळानाशिक  : नाशिक जिल्हा बँकेकडे तारण असलेली...
मोहफुलावरील बंदी उठलीनागपूर (सकाळ वृत्तसेवा) : आदिवासींसाठी मोहफुलाचे...
संत्रा पिकाचे ४० टक्‍के नुकसान जलालखेडा, जि. नागपूर : जगप्रसिद्ध असलेल्या...
पावसाळी अधिवेशन नागपूरमध्ये होणारमुंबई : येत्या ४ जुलैपासून सुरू होणारे...
पुणे जिल्ह्यात भाताचे क्षेत्र वाढण्याचा... पुणे: जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांची खरीप हंगामाची...
साताऱ्यातील दोन हजार सत्तावीस... सातारा : कृषी यांत्रिकीकरणास मोठ्या प्रमाणात...
साखर जप्त करता येणार नाही ः मुश्रीफ कोल्हापूर  : एफआरपीची थकीत रक्कम ऊस...
नगर जिल्ह्यात ‘जलयुक्त’ची ३७१ कामे पूर्ण नगर : जिल्ह्यात जलयुक्त शिवार अभियानातून मागील...
मिरज पूर्व भागात पाण्यासाठी भटकंती सुरूच सांगली : म्हैसाळ योजनेचा उपसा सुरू होऊन महिना...
धुळ्यात हरभरा खरेदी केंद्रांची संख्या... धुळे  ः धुळे जिल्ह्यातही हरभरा व तुरीला...
येवल्यातून यंदा २८७३ टन द्राक्ष निर्यात येवला, जि. नाशिक : उन्हाळा आला की ५० वर गावांची...
फळबाग लागवडीकडे नाशिकमधील शेतकऱ्यांची... नाशिक : अस्मानी व सुल्तानी संकटात सापडलेल्या...
अकोला जिल्ह्यातील कृषी विभागात १०६ पदे...अकोला : जिल्ह्यात कृषी विभागात शंभरावर विविध पदे...
यंदा पीक आणि पाऊस साधारण : भेंडवळच्या...भेंडवळ जि. बुलडाणा : या हंगामात पीक आणि पाऊस...
मराठवाड्यासाठी २० सौरऊर्जा प्रकल्पांना... लातूर ः मराठवाड्यातील विजेची गरज लक्षात घेऊन...
तयारी हळद लागवडीची...हळद लागवडीसाठी चांगले उत्पादन देणाऱ्या जातींची...
सांगली जिल्ह्यात खंडित वीजपुरवठ्याने... सांगली  : कृष्णा आणि वारणा नदीचे पाणी...