agricultural success story in marathi, agrowon, SOIL WATER CONSERVATION | Agrowon

पाणलोट क्षेत्रानुसार जलसंधारण आवश्‍यक
अतुल अत्रे, उज्ज्वला दांडेकर
मंगळवार, 3 एप्रिल 2018

जलसंधारण ही संकल्पना राबविताना प्रत्येक पाणलोट क्षेत्राचा व्यवस्थित अभ्यास करावा. पाणलोट क्षेत्रातील अपधाव, जमिनीची धूप इत्यादी बाबतींतील निरीक्षणांची नोंद ठेवणे आवश्‍यक आहेत. या नोंदीनुसार जलसंधारणाच्या कामात योग्य ते बदल करावेत.  

पाणलोट क्षेत्रावरील जलसंधारणासाठी करावयाच्या ओघळीवरील उपचारात सिमेंट नाला बांध, शेततळे, पुनर्भरण चर, शेततळे, वळण बंधारा या रचनाही उपयुक्त ठरतात. आपली जमीन, तिची रचना, शेतीची विभागणी याबाबींचा विचार करून जलसंधारण रचनांची निर्मिती करावी.

सिमेंट नाला बांध
 जागेची निवड :

जलसंधारण ही संकल्पना राबविताना प्रत्येक पाणलोट क्षेत्राचा व्यवस्थित अभ्यास करावा. पाणलोट क्षेत्रातील अपधाव, जमिनीची धूप इत्यादी बाबतींतील निरीक्षणांची नोंद ठेवणे आवश्‍यक आहेत. या नोंदीनुसार जलसंधारणाच्या कामात योग्य ते बदल करावेत.  

पाणलोट क्षेत्रावरील जलसंधारणासाठी करावयाच्या ओघळीवरील उपचारात सिमेंट नाला बांध, शेततळे, पुनर्भरण चर, शेततळे, वळण बंधारा या रचनाही उपयुक्त ठरतात. आपली जमीन, तिची रचना, शेतीची विभागणी याबाबींचा विचार करून जलसंधारण रचनांची निर्मिती करावी.

सिमेंट नाला बांध
 जागेची निवड :

  •  पाणलोट क्षेत्र ४० ते १००० हेक्‍टरपर्यंत असावे.
  •  नाल्याच्या तळाचा उतार ३ टक्क्यांपेक्षा जास्त असू नये.
  •   नाल्याच्या तळापर्यंत खोली कमीत कमी २ मीटर असावी.
  •  बांधाच्या व पाणीसाठ्याच्या भागामध्ये विजेचे खांब तसेच उच्च दाबाच्या तारा असू नयेत.
  •  सिमेंट नाला बांधामध्ये गाळ भरू नये, यासाठी वरील भागात प्रथम गाळ प्रतिबंधक कामे पूर्ण झालेली असावीत.

शेततळे  
शेततळ्याचा उद्देश भूपृष्ठावरून वाहून जाणारे पाणी साठविणे व त्याचा उपयोग जलसिंचनासाठी करण्यासाठी होतो. ज्या ठिकाणी सहजासहजी विहीर खोदणे शक्‍य नाही, त्या ठिकाणी शेततळे लाभदायक ठरते.

जागेची निवड

  •  काळी व चिकणमातीचे प्रमाण जास्त असणारी जमीन निवडावी. मुरमाड, वालुकामय सच्छिद्र खडक अशी जमीन शेततळ्यास घेऊ नये.
  •  शेततळ्याभोवतालची जमीन दलदल होईल, अशा ठिकाणी शेततळे घेऊ नये.
  •  जमिनीचा उतार ३ टक्केपर्यंत असला तरीही चालू शकेल.

पुनर्भरण चर  
पाणी अडवून जमिनीमध्ये पाणी पुनर्भरणाची प्रक्रिया जलद गतीने व्हावी, यासाठी पुनर्भरण चर वापरण्यात येतात. पुनर्भरण चरामुळे पाण्याचे स्रोत कायम होण्यासाठी मदत होते.

जागेची निवड

  •  पुनर्भरण चर हा पाण्याच्या स्रोतापासून वरील बाजूस जास्तीत जास्त १०० मीटर अंतरावर असावा.
  •  नाल्याची रुंदी कमीत कमी १० मीटर असावी.
  •  पुनर्भरण चर हा नाला पात्रात खोदावयाचा असल्याने नाल्याच्या तळात  ४ ते ५ मीटरपर्यंत कच्चा मुरूम असावा.
  •  पुनर्भरण चराची लांबी आवश्‍यकतेनुसार २० ते ३० मीटरपर्यंत ठेवावी.

वळण बंधारा  
नाल्यामधून वाहणारे पाणी पाटाद्वारे शेतात वळविण्यासाठी नाला पात्रामध्ये जो सिमेंट बांध घातला जातो, त्यास वळण बंधारा असे म्हणतात. नाला बांधामुळे पिकांना उपलब्ध असलेल्या पाण्यात वाढ झाल्यामुळे भीज क्षेत्रात वाढ होते, पर्यायाने उत्पादनात वाढ होते.

जागेची निवड

  •  ज्या नाल्याला नोव्हेंबर-डिसेंबरपर्यंत किमान १५० लिटर/ सेकंद एवढा पाणी प्रवाह आहे, अशा नाल्याची निवड करावी.
  •  नाल्याची खोली ३ मीटरपेक्षा जास्त नसावी.
  •  नाल्याची रुंदी ३० मीटरपेक्षा जास्त नसावी.
  •  पाणलोट क्षेत्र ५०० हेक्‍टरपेक्षा कमी असावे.

 : अतुल अत्रे, ९८६०५९३८३६
(डॉ. अण्णासाहेब शिंदे कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालय महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी,जि. नगर )

इतर ताज्या घडामोडी
परिषदेत पहिल्याच दिवशी राज्य सरकारची...मुंबई : विधान परिषदेचे पहिले विरोधी पक्षनेते...
जुन्नर तालुक्यात द्राक्ष बागांवर...नारायणगाव, जि. पुणे : जुन्नर तालुक्‍यातील द्राक्ष...
कर्जमुक्तीसह विविध मागण्यांसाठी...परभणी  : मानवत तालुक्यासह जिल्ह्यातील...
नाशिक जिल्ह्यात ३५०० द्राक्षप्लॉटची...नाशिक  : युरोपियन राष्ट्रांसह रशिया आणि अन्य...
शेतकऱ्यांनो, आत्महत्या करू नका ः आदित्य...बुलडाणा   ः तुम्ही संकटात असताना...
काकडी, दोडका, कारल्याच्या दरात सुधारणापुणे : गुलटेकडी येथील कृषी उत्पन्न बाजार...
‘गिरणा‘च्या पाण्यासाठी वाळूचा बंधाराजळगाव : गिरणा नदीतून पिण्यासह शेतीच्या पाण्याचे...
‘समृद्धी’च्या उभारणीसाठी रॉयल्टीत देणार...नाशिक   : मुंबई-नागपूर समृद्धी महामार्गाच्या...
व्याजासह एफआरपी दिल्याशिवाय...पुणे  : राज्यातील साखर कारखान्यांनी थकीत...
कोल्हापुरात पहिल्या टप्प्यात गूळदरात वाढकोल्हापूर  ः यंदाच्या गूळ हंगामाला सुरवात...
सरुड येथील गुऱ्हाळघरमालक उसाला देणार...कोल्हापूर : गुऱ्हाळघर व्यवसायात व्यावसायिकपणा...
नगर जिल्ह्यात १७८ टॅंकरद्वारे पाणीपुरवठानगर   : जिल्ह्यात यंदा गंभीर पाणीटंचाई जाणवत...
पुणे बाजार समितीत हापूस आंब्यांची आवकपुणे  ः कोकणातील हापूस आंब्यांची या...
सातारा जिल्ह्यात पाणीटंचाई वाढलीसातारा   ः जिल्ह्याच्या पूर्व भागात...
नागपूर जिल्ह्यात रब्बीची २१ टक्के पेरणीनागपूर   ः पाणी उपलब्धतेची अडचण, जमिनीत...
राज्यकर्ते दूध भेसळ का थांबवत नाहीत :...पुणे : राज्यात राजरोस दुधात भेसळ सुरू असून, अन्न...
आर. आर. पाटील यांचे स्मारक युवकांना...सांगली   ः आर. आर. पाटील यांनी ग्रामविकास,...
जळगाव जिल्हा परिषद पाणी योजनांचे वीज...जळगाव : पाणी योजनांचे बिल भरण्यात आले नसल्याने...
जमीन सुपीकतेसाठी सेंद्रिय कर्बाचे...जमिनीच्या सुपीकतेमध्ये सेंद्रिय कर्ब हे अत्यंत...
खानदेशात कांदा लागवड निम्म्याने...जळगाव : खानदेशात यंदा उन्हाळ कांद्याची लागवड...