agriculture, agrowon, pawni, bahmni, bhandara | Agrowon

अळिंबी उत्पादन, मूल्यवर्धन, विक्रीव्यवस्थेसाठी सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर
विनोद इंगोले
मंगळवार, 21 ऑगस्ट 2018

पूर्व विदर्भातील भंडारा जिल्हा भात उत्पादनासाठी ओळखला जातो. दुर्गम असलेल्या या जिल्ह्यात अनंत व श्रीकांत इखार या भावंडांनी आॅयस्टर​  मशरूम उत्पादनाच्या माध्यमातून वेगळी वाट चोखाळली. पवनी तालुक्‍यातील बाह्मणी (चौरास) या गावात या उच्चशिक्षित भावंडांनी आपला व्यवसाय सुरू केला. मार्केटिंगकरिता सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर त्यांनी केला आहे.

पूर्व विदर्भातील भंडारा जिल्हा भात उत्पादनासाठी ओळखला जातो. दुर्गम असलेल्या या जिल्ह्यात अनंत व श्रीकांत इखार या भावंडांनी आॅयस्टर​  मशरूम उत्पादनाच्या माध्यमातून वेगळी वाट चोखाळली. पवनी तालुक्‍यातील बाह्मणी (चौरास) या गावात या उच्चशिक्षित भावंडांनी आपला व्यवसाय सुरू केला. मार्केटिंगकरिता सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर त्यांनी केला आहे.

स्पर्धा परीक्षेऐवजी सुरू केला उद्योग
एमएससीपर्यंतचे (गणीत) शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर स्पर्धा परीक्षेच्या तयारीसाठी अनंतने पुणे गाठले. तब्बल दोन वर्षे त्याने स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास केला; परंतु अवघ्या दोन गुणांनी पोलिस उपनिरीक्षक पदाची संधी हुकली. निराश न होता अनंतने अभ्यासासोबतच काही तरी उद्योग करता येतील का, याची चाचपणी सुरू केली. त्या माध्यमातून अर्थार्जनाचा उद्देश साध्य होणार होता. यासंदर्भाने त्याने भाऊ श्रीकांतशी चर्चा केली. या दोघांच्या चर्चेत अनेक व्यवसायांवर चर्चा झाली. त्यामध्ये शेळी, कुक्‍कुटपालनापासून रेशीमशेतीपर्यंतचाही विचार झाला; परंतु यातील एकाही व्यवसायावर एकमत होत नव्हते. दरम्यान, मशरूम व्यवसायाचा विचार मी मांडला.

जंगली सात्यांना खूप मागणी
जंगली सात्याला (जंगली मशरूम) पूर्व विदर्भात मोठी मागणी आहे. एक हजार रुपये किलोपर्यंतचा दर त्यासाठी खवय्ये देतात. पावसाळ्याच्या दिवसांतच याची उपलब्ध होते. भंडारा जिल्ह्यात सर्वाधिक मागणी असल्याने लगतच्या काही जिल्ह्यांतून देखील या ठिकाणी सात्या पोचते. जंगली सात्याच्या सेवनातून काही जणांना यापूर्वी विषबाधेचे प्रकारदेखील घडले. ही परिस्थिती, ग्राहक व बाजारपेठ नजरेसमोर ठेवून व्यावसायिक अळिंबी उत्पादनाच्या निर्मितीवर कुटुंबाचे एकमत झाले.

आॅयस्टर मशरूमचे उत्पादन

  • अनंत सांगतात की व्हाइट, पिंक, यलो, ब्ल्यू, किंग असे विविध प्रकार ऑयस्टर मशरूमचे (अळिंबी) आहेत. त्यातील एका प्रकारात पोषणमूल्यांचे अधिक प्रमाण असल्याने त्याचे व पिंक प्रकाराचे उत्पादन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
  • हरभरा, तूर कुटार किंवा धानाचा कोंडा, धान तणीस हे माध्यम वापरले जाते. ते निर्जुंतक करण्यासाठी बॅरेलमध्ये उकळले जाते. साधारण १६ तास ते बॅरेलमध्ये बंद ठेवले जाते.
  • त्यानंतर त्यातील पाणी काढले जाते. यात मशरूम सीड (बियाणे) टाकले जाते. ते १०० ते १५० रुपये प्रतिकिलो दराने मिळते.
  • १६ बाय २० इंच आकाराच्या प्लॅस्टिक बॅगेत कुटार भरले जाते. या आकाराच्या कमीत कमी दहा; तर जास्तीत जास्त १५ बॅगांसाठी एक किलो सीड वापरले जाते.
  • मशरूमचे पहिले पीक सरासरी २५ ते ३० दिवसांत येते. हा कालावधी ठरण्यास बाहेरचे वातावरण प्रभावी ठरते. त्यानंतर सात ते दहा दिवसांनी दुसरे आणि तिसरे सात दहा दिवसांत येते.
  • घरचे सुमारे पाच सदस्य या व्यवसायात राबतात. यात वडील नारायणराव, सोबतच बहीण शुभांगी यांची मोठी मदत होते. आत्यंतिक स्थितीतच मजुरांची गरज घेतली जाते.

विक्रीचे नियोजन
जून २०१७ पासून या व्यवसायाची सुरवात झाली. अनंत यांना पायलट नावाने परिसरात ओळखले जाते. त्यामुळे पायलट मशरूम असा ब्रॅण्ड तयार केला आहे. ताज्या मशरूमची विक्री ४०० रुपये प्रतिकिलो दराने; तर सुक्या मशरूमची विक्री २००० रुपये प्रतिकिलो दराने होते. घाऊक ग्राहकांसाठी वेगळे दर आहेत.
-मशरूम पावडरला देखील मागणी असून त्याची विक्री किलोला अडीच हजार ते तीन हजार रुपये दराने होते.
-सर्व विक्री थेट ग्राहकांना होते. काही ‘रिटेल शॉप’ व्यावसायिकांनाही माल दिला जातो.

मूल्यवर्धन
अंबाडीच्या फुलांपासून जॅम, जेली तयार करण्याचे प्रशिक्षण अनंत यांच्या आई सौ. नमीता यांनी घेतले होते. त्यानुसार जॅमनिर्मिती केली जायची. आता त्यात मशरूम पावडरचा देखील समावेश केला जातो.
या माध्यमातून जॅम उत्पादनाचा पौष्टीकपणा वाढविण्याचा उद्देश आहे. जॅमची विक्री देखील घरूनच केली जाते. पाव किलोचा डबा १०० रुपये दराने विकला जातो. गेल्या वर्षी ३५० डबे जॅम बनविण्यात आला. त्याकरिता लागणारी अंबाडी घरालगतच्या जागेतच पिकवण्यात आली.

समाधानकारक उत्पन्न
या व्यवसायातून महिन्याला ४० ते ५० हजार रुपयांचे उत्पन्न मिळते, असे अनंत यांनी सांगितले.
अजून तरी या भागात या व्यवसायात स्पर्धा नाही. मशरूमला मागणीही चांगली अाहे.
सुक्या मशरूमची विक्री जास्त होते. या व्यवसायात सुरवातीला किमान १० हजार ते १५ हजार रुपये भांडवल गुंतवावे लागते. साधारण ३० ते५० टक्क्यांपर्यंत नफ्याचे प्रमाण असते, असे अनंत यांनी सांगितले.

‘सोशल मीडिया’चा प्रभावी वापर
अनंत व बंधू श्रीकांत हे दोघेही गणित विषयातील ‘एमएस्सी’ आहेत. दोघांचाही तांत्रिक पाया चांगला अाहे. त्याधारे त्यांनी स्वतःचे यू ट्यूब चॅनेल सुरू केले आहे. आजवर या व्यवसायाशी संबंधित ५० हून अधिक ‘व्हिडिओ’ ‘अपलोड’ केले आहेत. हजारो लोकांनी ते पाहिले असल्याचे अनंत यांनी सांगितले. ‘फेसबुक’चाही त्याच पद्धतीने वापर केला आहे. सुमारे ८०० जणांनी ‘पेज’ला लाइक केले आहे. सुमारे ८०० जण फेसबुकचे फॉलोअर्स; तर ४००० पर्यंत ‘फ्रेंडस’ आहेत. सुमारे आठ हजार जणांची संपर्क यादी तयार केली आहे. अशा रितीने ‘सोशल मीडिया’ पर्यायांचा वापर व्यवसाय विस्तारासाठी केल्याचे अनंत सांगतात.

भाजीपाला उत्पादन
पवनी-भंडारा रोडवर इखार यांचे घर आहे. सुमारे पंधराशे चौरस फुटांचे दोन प्लॉटस आहेत. यातील एका जागेवर घर आहे. एक प्लॉट रिकामा असल्याने त्या ठिकाणी कारली, चवळी, अंबाडी, मका, काकडी, दूधी भोपळा, दोडका, वाल, हळद यासारख्या पिकांची लागवड केली आहे.

प्रयोगशाळेत चाचणी
उत्पादित मशरूमधील प्रथिनांची माहिती व्हावी याकरिता नागपूर येथील शासकीय प्रयोगशाळेत पृथ्थकरण करण्यात आले आहे. त्यानुसार पॅकिंगवर ही माहिती नोंदविण्यात आली आहे.

अभ्यास दौरे
जिल्हा कृषी अधीक्षक यांच्यासह लगतच्या काही जिल्ह्यांतील मिळून सुमारे ४० अधिकाऱ्यांनी
इखार यांच्या प्रकल्पाला भेट दिली. त्यासोबतच महिला आर्थिक विकास मंडळाद्वारे महिला स्वयंसहाय्यता समूहातील सदस्यांच्या प्रकल्प भेटींचेही आयोजन केले जाते. जिल्ह्यात अशा प्रकारचा पहिलाच यशस्वी प्रकल्प असल्याने इतरांना प्रोत्साहन मिळावे, हा त्यामागील हेतू आहे.
 

संपर्क- अनंत इखार- ८६६८४६०९३५ 

फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
दुष्काळाचे चटके सोसलेले साखरा झाले ‘...लोकसहभाग मिळाला तर कोणत्याही योजना यशस्वी होऊ...
संत्रा बागेतील उत्कृष्ठ व्यवस्थापनाचा...किडी-रोग, पाण्याचे अयोग्य व्यवस्थापन आदी...
चिकाटी, प्रयत्नवादातून शून्यातून...उस्मानाबाद जिल्ह्यातील देवसिंगे (तूळ) येथील रमेश...
अंडी उबवण केंद्राद्वारे बचत गट होताहेत...पश्चिम बंगालमध्ये महिलांच्या सबलीकरणासाठी...
दुष्काळातही माळरानावर हिरवाई फुलवण्याचे...लातूर जिल्ह्यातील वाघोली येथील सोनवणे कुटुंब...
सेंद्रिय पद्धतीने ऊस लागवड ते...लातूर येथील विलास सहकारी साखर कारखान्याने...
शेंगा लाडू, चटणी उद्योगातून तयार केली...शेंगा लाडूसारख्या छोट्या व्यवसायापासून सुरवात...
ग्रामीण आरोग्यासोबत जपला शेतकरी...देशात सशक्‍त आणि आरोग्यसंपन्न पिढी घडावी, या...
दुष्काळात दोनशे टन मूरघास निर्मितीतीन भावांत मिळून शेती फक्त वीस गुंठे. पण...
योग्य व्यवस्थापन ठेवले केळीशेतीत सातत्य...परसोडी (ता. कारंजा घाडगे, जि. वर्धा) हे पाण्याची...
प्रयोगशीलतेचा वसा जपुनी दुष्काळाला...नाशिक जिल्ह्यातील पेठ हा आदिवासी, दुर्गम तालुका....
शून्य मशागत तंत्रातून जोपासली द्राक्ष...गव्हाण (ता. तासगाव, जि. सांगली) येथील सुरेश...
उत्तम नियोजनामुळेच दुष्काळातही तरलो काही काळ दुष्काळाचा येणारच याचा अंदाज बांधून आडूळ...
काटेकोर पाणी नियोजनातून सांभाळली फळबाग नगर जिल्ह्यातील पालवेवाडी (ता. पाथर्डी) हा...
शेवग्याच्या नैसर्गिक शेतीने दुष्काळातही...जळगाव जिल्ह्यातील पहूर (ता. जामनेर) येथील वयाची...
वसुंधरा करताहेत स्वच्छता अन्..."क्‍लीन टू ग्रीन" हा उद्देश डोळ्यासमोर ठेवून...
जिद्दीतून उभा केला गीर दूध व्यवसायएकसळ (जि. सातारा) येथील विनोद शेलार या तरुणाने...
दुष्काळात रेशीम ‘चॉकी’ सेंटरने दिली...सततची दुष्काळी परिस्थिती, गारपीट, बाजारभाव यांची...
फायदेशीर ठरला जैव कोळसानिर्मिती उद्योग शेतातील काडीकचरा, भुस्सा आदींच्या प्रक्रियेतून...
तंजावूरच्या अन्नप्रक्रिया तंत्रज्ञान...शेतीमाल दरांतील सातत्याच्या चढ-उतारांमुळे...