agriculture article in marathi, artificial insemination for Buffalo breeding | Agrowon

म्हैसपालनामध्ये उत्तम वंशावळीसाठी कृत्रिम रेतन
डॉ. एम. व्ही. इंगवले
बुधवार, 28 मार्च 2018

फायदेशीर म्हैसपालनामध्ये उत्तम वंशावळीच्या म्हशींच्या प्रजातीचे संगोपन अाणि दीड वर्षाला एक वेत मिळणे आवश्‍यक आहे. म्हशीपासून जास्तीत जास्त वेत मिळाल्यास जास्त दुग्धोत्पादन होते व उत्तम पिढी तयार होते. म्हशीच्या किमती बाजारामध्ये वाढतच अाहेत, येत्या काळात जातिवंत म्हशीची किंमत जास्तच राहील व जातिवंत म्हैस मिळेल, ही शक्‍यता कमी होईल. कारण बहुतांश म्हैसपालक प्रामुख्याने शहराजवळील म्हैसपालक फक्त दुधासाठी म्हशीचे संगोपन करतात. 

फायदेशीर म्हैसपालनामध्ये उत्तम वंशावळीच्या म्हशींच्या प्रजातीचे संगोपन अाणि दीड वर्षाला एक वेत मिळणे आवश्‍यक आहे. म्हशीपासून जास्तीत जास्त वेत मिळाल्यास जास्त दुग्धोत्पादन होते व उत्तम पिढी तयार होते. म्हशीच्या किमती बाजारामध्ये वाढतच अाहेत, येत्या काळात जातिवंत म्हशीची किंमत जास्तच राहील व जातिवंत म्हैस मिळेल, ही शक्‍यता कमी होईल. कारण बहुतांश म्हैसपालक प्रामुख्याने शहराजवळील म्हैसपालक फक्त दुधासाठी म्हशीचे संगोपन करतात. 

म्हैस अाटल्यानंतर नवीन म्हैस खरेदी करतात. त्यामुळे म्हशी गाभण राहण्याचे प्रमाण कमी होते.व्यायलेल्या म्हशींच्या नवजात रेडकांना सहसा विकले जाते. यामुळे नवीन पारड्या तयार होण्याचे प्रमाण अत्यल्प असून, बाजारामध्ये म्हशीच्या कमी संख्येमुळे तुटवडा निर्माण होत आहे. यामुळे म्हैसपालकांना आर्थिक तोटा सहन करावा लागतो. कारण नवीन म्हैस तयार होण्याकरिता जवळपास साडेतीन ते चार वर्षे लागतात व संगोपन खर्च होतो, असा समज आहे; परंतु नवीन उत्तम पिढीही तयार करणे आवश्‍यक आहे. कारण म्हाताऱ्या, आजारी, प्रजननक्षमता कमी असणाऱ्या म्हशी विकून नवीन म्हशी घ्याव्या लागतात. बाजारातील सरासरी किंमत बघता नवीन म्हैस जवळपास ४० हजार व त्याहून अधिक दराने मिळते.

पैदाशीकरिता कृत्रिम रेतनाचा वापर

  •    म्हैसपालनामध्ये पैदाशीकरिता कृत्रिम रेतनाचा वापर कमी आहे. बहुतांश नर रेडके विकली जातात; कारण त्यांना दूध पाजावे लागते व किंमत मिळत नाही. 
  •    मादी रेडकापासून म्हैस होण्याकरिता अधिक कालावधी व संगोपन खर्चामुळे रेडकांची विक्री केली जाते. 
  •    उत्तम वंशावळीकरिता प्रत्येक वेताला मादी रेडके तयार झाल्यास प्रत्येक म्हशीपासून चार किंवा अधिक म्हशी तयार होऊन जास्त फायदा मिळेल.
  •    प्रत्येक वेताला मादी वासरे तयार होणाऱ्या लिंगवर्गीकृत कृत्रिम रेतनाच्या वीर्यकांड्या उपलब्ध झाल्या असून, यामुळे अधिक मादी वासरे व दुग्धोत्पादन वाढून आर्थिक फायदा होईल. 
  •    पशुवैद्यकीय क्षेत्रातील हे नवीन अद्ययावत तंत्रज्ञान पूर्वी अमेरिका, ब्राझील इत्यादी प्रगत देशांमध्ये उपलब्ध होते. परंतु अाता कृत्रिम रेतनाच्या वीर्यकांड्या महाराष्ट्रामध्येही उपलब्ध आहेत.
  •    म्हशीच्या प्रजातीमध्ये मुऱ्हा या म्हशीच्या लिंगवर्गीकृत वीर्यकांड्या उपलब्ध असून, यांची किंमत १२०० ते १५०० प्रती वीर्यकांडी इतकी आहे. 
  •    मुऱ्हा प्रजातीच्या पैदाशीकरिता व गावठी म्हशीमध्ये वीर्यकांड्याचा वापर चांगली नवीन पिढी व कमी कालावधीमध्ये तयार होईल व दुग्धोत्पादनात वाढ होईल.  

लिंगवर्गीकृत कृत्रिम रेतनाचे फायदे 

  •    तंत्रज्ञानामध्ये रेड्याच्या वीर्यामधील X व Y गुणसूत्रे असणारे शुक्राणू हे वेगळे केले जातात. X गुणसूत्रे असणाऱ्या शुक्राणूच्या वीर्यकांडीद्वारे कृत्रिम रेतन केल्यामुळे फक्त मादी रेडकू जन्माला येते.
  •    कृत्रिम रेतनामध्ये गाभण राहण्याचे प्रमाण ३० ते ४० टक्के असून, प्रथम गाभण राहणाऱ्या पारड्यांमध्ये हे प्रमाण अधिक आहे.
  •    कृत्रिम रेतनाच्या वापरामुळे नर रेडके तयार होत नसल्यामुळे प्रत्येक म्हशीपासून चार व अधिक मादी रेडके तयार होतील. यामुळे कमी कालावधीमध्ये अधिक प्रमाणात उत्तम वंशावळीच्या म्हशी तयार होतील. त्यामुळे पुढील काळात दुग्धोत्पादन वाढीला चालना मिळेल.
  •    सदर वीर्यकांडीचा वापर केल्यास ९९ टक्के मादी रेडकू होण्याचे प्रमाण आहे.
  •    गाभण म्हशींना विकताना जास्तीची किंमत मिळू शकेल.

 ः डॉ. एम. व्ही. इंगवले, ९४०५३७२१४२
(स्नातकोतर पशुवैद्यक व पशुविज्ञान संस्था, अकोला.)

इतर कृषिपूरक
जनावरातील मुतखड्यावर उपचारजनावरात मुतखडा झाल्यावर तो शस्त्रक्रियेने बरा...
निकृष्ट चाऱ्यापासून दर्जेदार पशुखाद्यउन्हाळ्यामध्ये जनावरांना पुरेसा हिरवा चारा देणे...
तुती लागवडतुती हे बहुवर्षीय पीक आहे. हलकी, मध्यम व भारी अशा...
दुग्धोत्पादनात पाण्याचे महत्त्वपाण्याच्या कमतरतेमुळे जनावरांच्या शरीरातील...
ओळखा जनावरांतील परजिवींचा प्रादुर्भाव...सध्याचा उन्हाळा आणि त्यानंतर येणारा पावसाळा...
कोंबड्यांचा ताण करा कमीतापमानवाढीचा सर्वाधिक त्रास हा कोंबड्यांना होतो....
जनावरांच्या आरोग्यासाठी जीवनसत्त्वेजीवनसत्त्वांची कमतरता असेल तर जनावरांचे स्वास्थ्य...
तापमानानुसार कोंबड्यांच्या व्यवस्थापनात...उन्हाळ्यात तापमान ४१ ते ४५ अंश सेल्सिअसपर्यंत...
जनावरांतील उष्माघाताची कारणे, लक्षणे,...वाढते तापमान आणि प्रखर उन्हामुळे जनावरांमध्ये...
जनावराच्या आहारात पाणी महत्त्वाचेजनावरांचे योग्य पोषण होण्यासाठी तसेच दुग्धोत्पादन...
तेजस्विनीच्या साथीने बचतीतून...तेजस्विनी लोकसंचालित साधन केंद्राच्या...
प्रथमोपचाराने बरे होतील जनावरांतील आजारजनावरांमध्ये विविध प्रकारचे विषाणूजन्य व...
वाढत्या तापमानाचा जनावरांवर होणारा...जनावरांमध्ये दिसून येणाऱ्या उष्मा तणावासाठी...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाच्या...जनावरांना विशेषतः शेळ्या-मेंढ्यांना गर्भाशयाचे...
नियोजन स्वच्छ दूध उत्पादनाचे...दुग्ध व्यवसायात आर्थिक परिस्थिती, शास्त्रोक्त...
अॅझोला, हायड्रोपोनिक्स चाऱ्यातून करा...चाराटंचाईवर मात करण्यासाठी उपलब्ध चाऱ्याची...
संवर्धन खिलार गोवंशाचे...जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाचे आजार,...शेळ्या मेंढ्यांना गर्भाशयाचा आजार झालेला आहे हे...
झलक क्रिमोना आंतरराष्ट्रीय पशू...इटली देशात दरवर्षी क्रिमोना आंतरराष्ट्रीय पशू...
जनावरांच्या संतुलित आहार...जनावरांना दिवसभरात किती चारा दिला पाहिजे आणि तो...