‘बांबू’चा भक्कम आधार
विजय सुकळकर
मंगळवार, 26 सप्टेंबर 2017

बांबूची लागवड राज्यात वाढली आणि त्यावरील प्रक्रिया उद्योगांचा मूलस्थानी विकास झाल्यास शेतकऱ्यांचे अर्थशास्त्र सुधारण्याबरोबर ग्रामीण अर्थकारण समृद्ध करण्याची क्षमता या पिकामध्ये आहे.

बहुपयोगी बांबूचे राज्यात अपेक्षित प्रमाणात क्षेत्र वाढताना दिसत नाही. त्यामुळे अधिकाधिक शेतकऱ्यांनी बांबू लागवडीकडे वळून उत्पादन वाढविण्यासाठी ‘महाराष्ट्र बांबू विकास मंडळा’चे प्रयत्न चालू आहेत. दर्जेदार बांबू रोप/कलमांचा अभाव, लागवडीसंदर्भात तांत्रिक माहितीचाही अभाव, तोडणी-उपयोग यांच्या परवान्याबाबत लोकांमध्ये असलेला संभ्रम आणि लागवडीसाठी खर्चाची तजवीज होत नसल्याने बहुसंख्य शेतकरी बांबू लागवडीस धजावत नाहीत. या समस्या हेरूनच बाहेर राज्यांतून उतिसंवर्धित दर्जेदार रोपे आणण्यापासून लागवडीसाठी कर्जपुरवठ्याबाबतचे मंडळाचे प्रयत्न स्वागतार्ह म्हणावे लागतील.

देशात पुरातन काळापासून बांबूचा वापर दिसून येतो. बांबूवने हे पूर्वीपासून ते आजतागायत दुर्गम भागातील आदिवासी कुटुंबांच्या जीवनाचा मुख्य आधार आहेत. अलीकडच्या काळात पारंपरिक हस्तकलेबरोबर फर्निचर, बांधकाम साहित्य, पर्यावरण संवर्धन, ऊर्जानिर्मिती तसेच विविध औद्योगिक कारणांसाठी बांबूचे उपयोग वाढले आहेत. बांबूचे कोवळे कोंब खाद्यान्न म्हणून वापरले जातात. अशा कोंबापासून सूप, लोणचेही तयार केले जाते. बांबूपासून बायोगॅस, इथेनॉलनिर्मितीही केली जाऊ शकते.

चीनमध्ये तर बांबूची पाने, फांद्यांपासून रसायने शोधून त्याचा औषधींमध्ये वापर केला जातो. बांबूचा वाया जाणारा भुसा, तुकड्यांवरही प्रक्रिया करून या देशात कोळसा आदी उत्पादने तयार केली जातात. अशा प्रकाराच्या विविध उपयोगी बांबूची लागवड राज्यात वाढली आणि त्यावरील प्रक्रिया उद्योगांचा मूलस्थानी विकास झाल्यास शेतकऱ्यांचे अर्थशास्त्र सुधारण्याबरोबर ग्रामीण अर्थकारण समृद्ध करण्याची क्षमता या पिकामध्ये आहे.  

आपल्या देशात बांबूचे क्षेत्र पूर्वोत्तर राज्यांमध्ये अधिक आहे. महाराष्‍ट्रात देशाला लागणाऱ्या बांबूपैकी १० टक्के उत्पादन होते. यापैकी ९० टक्के बांबू उत्पादन हे विदर्भ, खानदेशाच्या जंगलांतून मिळते. आजही जंगलातील बांबूकडे औद्योगिक पीक म्हणून पाहिले जात नाही, त्याची फारशी निगाही कोणी ठेवत नाही. जंगलातील बांबूची व्यायसायिक उपयोगासाठी चुकीच्या पद्धतीने तोड होत असल्याने बराचसा बांबू निरुपयोगी ठरून अपेक्षित उत्पादन मिळत नाही. अशा वेळी बांबू हे नगदी पीक म्हणून शेतात यायला पाहिजे.

शेतकऱ्यांना दर्जेदार रोपे आणि लागवडीस अर्थसाह्य मिळाल्यास राज्यात बांबूचे क्षेत्र वाढू शकते. परंतु सध्याची बॅंकेद्वारे अर्थसाह्याची योजना विदर्भापुरती मर्यादित असल्याचे कळते. ही योजना राज्यभर लागू करण्यात यावी. बांबूची पीक म्हणून लागवड जेव्हा शेतकरी करू लागतील, त्या वेळी बांबूच्या शास्त्रीय लागवडीबरोबर प्रगत व्यवस्थापन तंत्रसुद्धा मिळायला हवे. राज्यातील बांबूचा प्रामुख्याने उपयोग तोडल्यानंतर थेट बांधकाम व्यावसायिकांकडून होतो. क्षेत्र आणि उत्पादन वाढवायचे म्हटले तर बांबूवरील विविध प्रक्रियांबाबतच्या प्रशिक्षणाचा व्यापक कार्यक्रम शासनाला हाती घ्यावा लागेल.

ग्रामीण भागातील तरुण, महिला बचत गट यांना प्रशिक्षण मिळाल्यास ते मागणीनुसार बांबूची विविध उत्पादने बाजारात आणतील. बांबू हस्तकला कारागीरांनाही प्रशिक्षण, सुविधा दिल्यास विविध वस्तूनिर्मितीला चालना मिळेल. चीन, व्हिएतनाम, इंडोनेशिया या देशांनी बांबूवर आधारित विविध उद्योग उभे केले. बांबूची विविध उत्पादने जगाच्या बाजारपेठेत पाठवून देशाचे अर्थकारण बदलून टाकले आहे. असे काम आपल्या देशात, राज्यात व्हायला पाहिजे. असे झाले तरच गरिबाचे लाकूड म्हणून देशात ओळखल्या जाणाऱ्या बांबूला हिरवे सोने म्हणून सर्वत्र संबोधले जाईल.

इतर संपादकीय
ज्ञानाचा प्रकाशदिवाळी... प्रकाशाचा, उत्साहाचा सण! सारी दुखं...
बीटी कापूस : गरज आत्मपरीक्षणाचीआपल्या राज्यात २००२ पासून बीटी कापसाच्या वाणांना...
‘जीवनसंगिनी’ची प्रकाशवाटनैसर्गिक आपत्तींचा कहर आणि अनिश्चित बाजार अशा...
नेताओं की दिवाली, किसानों का दिवालादोन दिवसांपूर्वी मला अमरावती जिल्ह्यातील शेतकरी...
मुहूर्तालाच खोडाकर्जमाफी शेतकऱ्यांच्या पदरात टाकण्यासाठीचा...
आधुनिक बळी जागा झालायदीपावली हा सण भारत वर्षात वेगवेगळ्या रूपात साजरा...
कीटकनाशकांचा वापर हवा नियंत्रितचदोनवर्षांपूर्वी पंजाबमधील ‘तरनतारन’ जिल्ह्यामध्ये...
भुकेचे भय संपणार कधी?देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा आपण अन्नधान्यात...
सामूहिक प्रयत्न हीच संस्कृतीनक्षलप्रवण गडचिरोली जिल्ह्यातील ग्रामस्थांनी...
व्यावसायिकांच्या मूलभूत स्वातंत्र्यावरच...वर्ष २०१० च्या शासनाच्या आदेशाविरुद्ध स्टे ऑर्डर...
जिरायती भागात यंदा चांगला मॉन्सूनयावर्षीच्या मॉन्सूनचे वैशिष्ट्य म्हणजे जिरायती...
गाभ्रीचा पाऊसयावर्षी पावसाबाबत आलेल्या हवामान विभागाच्या...
बिगर नोंदणीकृत उत्पादनांवर अन्यायआपल्या देशात कृषी निविष्ठा उत्पादन, साठवण व...
माझे गुरू : प्रा. रिचर्ड थॅलरवर्तनवादी वित्त विषयातील योगदानाबद्दल प्रा....
न्यायाच्या प्रतीक्षेत समन्यायी पाणीवाटपमागील एका दशकापासून अनिश्चित आणि असमान   ...
आता सत्याग्रह हाच पर्याय!महाराष्ट्रासह अन्य काही राज्यांतील शेतकरी...
फिटो अंधाराचे जाळेऑक्टोबर हीटने राज्य पोळून निघत असताना शहरी आणि...
शेतीपूरक व्यवसायातून साधेल आर्थिक...सध्या महाराष्ट्रातील शेतकरी सर्व बाजूने संकटात...
वर्ल्ड फूड इंडिया ः प्रक्रिया...तंत्रज्ञान व विपणनाबाबत उद्योन्मुख मार्केट...
बफर स्टॉक विक्री ठरेल आगीत तेल‘बफर स्टॉक’मधील (राखीव साठा) सात लाख टन...