agriculture news in marathi, agrowon, aglekh on basic science | Agrowon

मूलभूत अन् शाश्वतही
विजय सुकळकर
बुधवार, 27 सप्टेंबर 2017

मूलभूत विज्ञानाच्या अभ्यास, संशोधनातून नवीन संकल्पना, मूलतत्त्वे, सिद्धांत निर्माण होतात. नवसंकल्पना, सिद्धांतच नसतील तर आधुनिक तंत्र-यंत्र विकसित होणारच नाहीत. 
 

तंत्रज्ञानाचे मूळ हे मूलभूत विज्ञानात असते. त्यामुळे कोणत्याही वैज्ञानिक मोहिमेपेक्षा मूलभूत विज्ञानावर जास्त खर्च झाला पाहिजे, असे मत ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ रघुनाथ माशेलकर यांनी नुकतेच व्यक्त केले. सुमारे चार वर्षांपूर्वी भारतरत्न डॉ. सी. एन. आर. राव यांनीसुद्धा मूलभूत विज्ञानाचा (बेसिक सायन्स) अभ्यास न करता आधुनिक उपयोजित विज्ञानास (अप्लाईड सायन्स) महत्त्व देणाऱ्यांना खडे बोल सुनावले होते.

आज मातीत पाय रोवण्यापासून ते आकाशात झेप घेण्यापर्यंत विविध क्षेत्रांतील समस्यांना मूलभूत विज्ञानाकडे आपले होत असलेले दुर्लक्ष जबाबदार आहे. विद्यार्थी, संशोधन संस्था, संशोधक आणि शासन हे सर्व केवळ उपयोजित विज्ञानाला महत्त्व देत आहेत. त्यामुळेच देशातील ज्येष्ठ शास्त्रज्ञांना वारंवार मूलभूत विज्ञानाकडे लक्ष द्या, असे सांगावे लागत आहे.

मूलभूत विज्ञानाच्या अभ्यास, संशोधनातून नवीन संकल्पना, मूलतत्त्वे, सिद्धांत निर्माण होतात. नवसंकल्पना, सिद्धांतच नसतील तर आधुनिक तंत्र-यंत्र विकसित होणारच नाहीत. म्हणून तर मूलभूत विज्ञानास उपयोजित विज्ञानाचे पूर्वप्रवर्तक मानले जाते. अर्थात कोणत्याही विकसित आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या, यंत्रनिर्मितीच्या अग्रगामी मूलभूत विज्ञान असते. मूलभूत विज्ञानाचे मूळ काम समस्यांवर उपाय शोधणे हे आहे. तर शोधलेल्या उपायाचे रूपांतर लोकोपयोगी करणे, हे काम उपयोजित विज्ञान करते.

तसे पाहिले तर मूलभूत विज्ञानाचे फायदे हे दीर्घकालीन अन् शाश्वत असतात. याउलट उपयोजित विज्ञानातून तत्काळ लाभ मिळत असल्यामुळे बहुतांश लोकांचा कल याकडेच वाढतो आहे. संगणकाचा उपयोग आज प्रत्येक क्षेत्रात आढळून येतो. एका शतकापूर्वी गणित आणि इलेक्ट्रॉनिक या क्षेत्रांत मूलभूत संशोधन झाले नसते, तर आज आपल्याला संगणक दिसले नसते, हेही खरे आहे. 

शेतीमध्येसुद्धा मूलभूत विज्ञानाकडे पाठ फिरविली गेल्यामुळे शेतकऱ्यांना अनेक समस्यांचा सामना करावा लागत आहे. जमिनीची खालावत चाललेली सुपीकता, पिकांचे अयोग्य पोषण, पिकांवर होणारा रोग-किडींचा उद्रेक आणि त्यांचे हाताबाहेर होत चाललेले नियंत्रण, घटती उत्पादकता हे सर्व दुष्परिणाम मूलभूत विज्ञानाकडे दुर्लक्ष करून केवळ आधुनिक विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या मागे लागल्याचे आहेत.

पिकांची मूळसंस्था, जमिनीतील जैवविविधता व त्यांच्यापासून पिकाला उपलब्ध होणारी अन्नद्रव्ये, जमिनीतील ह्युमस, पिकांचे शरीरक्रियाशास्त्र, पीकवाढीसाठीची परिस्थितीकी यांचा अभ्यास हे मूलभूत विज्ञान आहे. शाश्वत शेतीच्या अनुषंगाने आज यावर कितपत संशोधन होते, हाच खरा संशोधनाचा विषय ठरेल.

आजच्या हवामान बदलाच्या काळात पिकांची उत्पादकता घटत चालली आहे. लोकसंख्या झपाट्याने वाढते आहे. अशा वेळी वाढत्या लोकसंख्येची भूक भागविण्यासाठी शेतीमध्ये मूलभूत आणि उपयोजित विज्ञान यांचा संगम घडवून आणावा लागेल. शेतात ठिबकचा वापर जरूर व्हायला हवा; परंतु त्याअगोदर माती, पाणी आणि त्यात घेतल्या जाणाऱ्या पिकांचा अभ्यास व्हायला हवा.

शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचे धडे देण्याअगोदर जमीन,  वातावरण, पीकपद्धती यातील मूलभूत विज्ञानाची ओळखही करून द्यावी लागेल. रासायनिक खतांच्या वापराबरोबर जैविक-सेंद्रिय खतांद्वारे जमिनीचे उत्तम पोषण कसे होते, हेही शिकवावे लागेल. पिकांवर कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव झल्याबरोबर फवारणीसाठी पंप उचलणाऱ्या शेतकऱ्यांना मशागतीय, जैविक, यांत्रिक नियंत्रण पद्धतीद्वारे कमी खर्चात प्रभावी नियंत्रण होते, हेही सांगावे लागेल.

भौतिक, रसायन आणि जीवशास्त्र हे मूलभूत विज्ञानात मोडत असून, यांच्या सखोल अभ्यासाशिवाय शाश्वत विकास शक्य नाही. मूलभूत विज्ञानाच्या दुर्लक्षाचे भविष्यातील दुष्परिणाम समोर येण्याअगोदर संशोधन संस्थांनी याचे गांभीर्य लक्षात घ्यायला हवे. मूलभूत विज्ञानातील संशोधनासाठी निधीची कमतरता भासणार नाही, ही काळजी शासनाला घ्यावी लागेल.

इतर संपादकीय
आज मराठवाडा मुक्तीदिन ! संग्रामाला झाली...15 ऑगस्ट 1947 रोजी आपला भारत देश स्वातंत्र्य झाला...
‘आयपीएम’चा विसर नकोआयपीएम अर्थात एकात्मिक कीड नियंत्रण तंत्राचा वापर...
खाडी से नही, अब तेल आयेगा बाडी सेभारतीय जनता पार्टीचे छत्तीसगड राज्याचे ...
पीककर्ज द्याऽऽऽ पीककर्जखरे तर हंगामाच्या सुरवातीस पेरणीकरिता शेतकऱ्यांना...
शास्त्राशी सुसंगत असावीत शेतीची कामेआपल्या देशातील शेतीचा तीन हजार वर्षांचा ज्ञात...
इंडिया-भारतातील दरी करा कमी हरितक्रांतीमुळे उत्पादनात लक्षणीय प्रमाणात वाढ...
स्थलांतर थांबविणारा विकास हवारवांडा येथील किगॅली येथे आंतरराष्ट्रीय युवा परिषद...
पांढरे सोने झळकेल!या वर्षी बोंड अळीच्या भीतीपोटी राज्यात आणि देश...
न परवडणाऱ्या क्षेत्रात थांबणार कोण?अलीकडे उद्योग व सेवाक्षेत्रातील रोबोच्या (यंत्र...
‘सिल्क रूट’ व्हावा प्रशस्तरेशीम कोष असो अथवा इतर शेती आणि शेतीपूरक...
अव्यवहार्य नियंत्रणाची अंमलबजावणी अशक्यप्रस्तावातील एका नियमानुसार, अधिसूचित...
सहकारी बॅंकांनी असावे सजग सहकारी क्षेत्रात बॅंक स्थापनेसाठी निकष...
पशुधनालाही हवे दर्जेदार खाद्य दुग्धोत्पादनाला चालना देण्यासाठी पंजाब सरकारने...
प्रत्येक डोळ्यातील अश्रू मिटवू या...३० जानेवारी १९४८ रोजी महात्मा गांधी यांच्या...
अनियंत्रित कीड नियंत्रणराज्यात मागील १५ ते २० दिवसांपासून सतत ढगाळ...
हमला लष्करी अळीचाआफ्रिका खंडात कहर केल्यानंतर लष्करी अळीने (आर्मी...
विनाशकारी विकास नकोचइस्त्रोचे माजी अध्यक्ष डॉ. माधवन नायर सुद्धा...
‘मिशन’ फत्ते करासेंद्रिय शेती-विषमुक्त शेतीच्या राज्य पुरस्कृत...
ताळेबंदातील हेराफेरी ः एक वित्तीय संकटसहकारी संस्था/ बॅंकांमध्ये ताळेबंदाला फार महत्त्व...
उपसाबंदीपेक्षा नैसर्गिक पुनर्भरण करा!महाराष्ट्र भूजल (विकास व व्यवस्थापन) नियम, २०१८...