agriculture news in marathi, agrowon, aglekh on basic science | Agrowon

मूलभूत अन् शाश्वतही
विजय सुकळकर
बुधवार, 27 सप्टेंबर 2017

मूलभूत विज्ञानाच्या अभ्यास, संशोधनातून नवीन संकल्पना, मूलतत्त्वे, सिद्धांत निर्माण होतात. नवसंकल्पना, सिद्धांतच नसतील तर आधुनिक तंत्र-यंत्र विकसित होणारच नाहीत. 
 

तंत्रज्ञानाचे मूळ हे मूलभूत विज्ञानात असते. त्यामुळे कोणत्याही वैज्ञानिक मोहिमेपेक्षा मूलभूत विज्ञानावर जास्त खर्च झाला पाहिजे, असे मत ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ रघुनाथ माशेलकर यांनी नुकतेच व्यक्त केले. सुमारे चार वर्षांपूर्वी भारतरत्न डॉ. सी. एन. आर. राव यांनीसुद्धा मूलभूत विज्ञानाचा (बेसिक सायन्स) अभ्यास न करता आधुनिक उपयोजित विज्ञानास (अप्लाईड सायन्स) महत्त्व देणाऱ्यांना खडे बोल सुनावले होते.

आज मातीत पाय रोवण्यापासून ते आकाशात झेप घेण्यापर्यंत विविध क्षेत्रांतील समस्यांना मूलभूत विज्ञानाकडे आपले होत असलेले दुर्लक्ष जबाबदार आहे. विद्यार्थी, संशोधन संस्था, संशोधक आणि शासन हे सर्व केवळ उपयोजित विज्ञानाला महत्त्व देत आहेत. त्यामुळेच देशातील ज्येष्ठ शास्त्रज्ञांना वारंवार मूलभूत विज्ञानाकडे लक्ष द्या, असे सांगावे लागत आहे.

मूलभूत विज्ञानाच्या अभ्यास, संशोधनातून नवीन संकल्पना, मूलतत्त्वे, सिद्धांत निर्माण होतात. नवसंकल्पना, सिद्धांतच नसतील तर आधुनिक तंत्र-यंत्र विकसित होणारच नाहीत. म्हणून तर मूलभूत विज्ञानास उपयोजित विज्ञानाचे पूर्वप्रवर्तक मानले जाते. अर्थात कोणत्याही विकसित आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या, यंत्रनिर्मितीच्या अग्रगामी मूलभूत विज्ञान असते. मूलभूत विज्ञानाचे मूळ काम समस्यांवर उपाय शोधणे हे आहे. तर शोधलेल्या उपायाचे रूपांतर लोकोपयोगी करणे, हे काम उपयोजित विज्ञान करते.

तसे पाहिले तर मूलभूत विज्ञानाचे फायदे हे दीर्घकालीन अन् शाश्वत असतात. याउलट उपयोजित विज्ञानातून तत्काळ लाभ मिळत असल्यामुळे बहुतांश लोकांचा कल याकडेच वाढतो आहे. संगणकाचा उपयोग आज प्रत्येक क्षेत्रात आढळून येतो. एका शतकापूर्वी गणित आणि इलेक्ट्रॉनिक या क्षेत्रांत मूलभूत संशोधन झाले नसते, तर आज आपल्याला संगणक दिसले नसते, हेही खरे आहे. 

शेतीमध्येसुद्धा मूलभूत विज्ञानाकडे पाठ फिरविली गेल्यामुळे शेतकऱ्यांना अनेक समस्यांचा सामना करावा लागत आहे. जमिनीची खालावत चाललेली सुपीकता, पिकांचे अयोग्य पोषण, पिकांवर होणारा रोग-किडींचा उद्रेक आणि त्यांचे हाताबाहेर होत चाललेले नियंत्रण, घटती उत्पादकता हे सर्व दुष्परिणाम मूलभूत विज्ञानाकडे दुर्लक्ष करून केवळ आधुनिक विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या मागे लागल्याचे आहेत.

पिकांची मूळसंस्था, जमिनीतील जैवविविधता व त्यांच्यापासून पिकाला उपलब्ध होणारी अन्नद्रव्ये, जमिनीतील ह्युमस, पिकांचे शरीरक्रियाशास्त्र, पीकवाढीसाठीची परिस्थितीकी यांचा अभ्यास हे मूलभूत विज्ञान आहे. शाश्वत शेतीच्या अनुषंगाने आज यावर कितपत संशोधन होते, हाच खरा संशोधनाचा विषय ठरेल.

आजच्या हवामान बदलाच्या काळात पिकांची उत्पादकता घटत चालली आहे. लोकसंख्या झपाट्याने वाढते आहे. अशा वेळी वाढत्या लोकसंख्येची भूक भागविण्यासाठी शेतीमध्ये मूलभूत आणि उपयोजित विज्ञान यांचा संगम घडवून आणावा लागेल. शेतात ठिबकचा वापर जरूर व्हायला हवा; परंतु त्याअगोदर माती, पाणी आणि त्यात घेतल्या जाणाऱ्या पिकांचा अभ्यास व्हायला हवा.

शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचे धडे देण्याअगोदर जमीन,  वातावरण, पीकपद्धती यातील मूलभूत विज्ञानाची ओळखही करून द्यावी लागेल. रासायनिक खतांच्या वापराबरोबर जैविक-सेंद्रिय खतांद्वारे जमिनीचे उत्तम पोषण कसे होते, हेही शिकवावे लागेल. पिकांवर कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव झल्याबरोबर फवारणीसाठी पंप उचलणाऱ्या शेतकऱ्यांना मशागतीय, जैविक, यांत्रिक नियंत्रण पद्धतीद्वारे कमी खर्चात प्रभावी नियंत्रण होते, हेही सांगावे लागेल.

भौतिक, रसायन आणि जीवशास्त्र हे मूलभूत विज्ञानात मोडत असून, यांच्या सखोल अभ्यासाशिवाय शाश्वत विकास शक्य नाही. मूलभूत विज्ञानाच्या दुर्लक्षाचे भविष्यातील दुष्परिणाम समोर येण्याअगोदर संशोधन संस्थांनी याचे गांभीर्य लक्षात घ्यायला हवे. मूलभूत विज्ञानातील संशोधनासाठी निधीची कमतरता भासणार नाही, ही काळजी शासनाला घ्यावी लागेल.

इतर संपादकीय
मातीची हाक मातीचा कस घटल्यामुळे मरणपंथाला लागलेल्या जमिनी...
मातीच्या घनीकरणाने घटते उत्पादनजमीन खराब होण्याचे एक महत्त्वाचे कारण   ...
प्रगतीच्या दिशेने पाऊलराज्यात कृषी विद्यापीठांच्या स्थापनेपासून ते १९९०...
सहकारी बॅंका डिजिटाइज केव्हा होणार?डिजिटल बॅंकिंग याचा अर्थ आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या...
अडचणीत आठवते शेतीआर्थिक महासत्ता, सर्वसमावेशक विकास अशा गप्पा...
रास्त दर मिळू न देणे हे षड्‌यंत्रच इसेन्शियल कमोडिटी ॲक्‍टचे भाषांतर करताना आवश्‍यक...
मैत्रीचा नवा अध्यायपंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांची जुलै २०१७ मधील...
महागाई आणि ग्राहकांची मानसिकताअन्नधान्याचे दूध-फळे/भाजीपाल्याचे भाव थोडे वाढले...
सल्ला हवा अचूकचभारतीय हवामानशास्त्र विभाग अद्ययावत झाले, असे...
शेती परिवाराची कामे हवी शेतकऱ्यांशी...आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वी प्रगत...
उद्दिष्टालाच ग्रहणएकदा लागवड केली की पुढे अनेक वर्षे फळबागा कमी...
फायद्याच्या शेतीसाठी करा अर्थसाह्यफार दिवसांपूर्वी आपल्या देशातील शेतकरी घरचे निवडक...
संपत्ती दुपटीचे सूत्रपंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे सरकार केंद्रात...
रोजगारवृद्धीला अनुकूल वातावरण हाच उपाय वाढत्या श्रमशक्तीचे शिक्षण, आरोग्य सेवेच्या...
लोकसंख्यात्मक लाभ ः वास्तव की भ्रमसाधारण साठ-सत्तरच्या दशकात वेगाने वाढणारी...
निर्णयास उशीर म्हणजे झळा अधिकमराठवाड्यातील ८५२५ गावांपैकी ३५७७ म्हणजे ४२ टक्के...
बॅंकांतील ठेवी कितपत सुरक्षित?सन १९६० च्या सुमारास दि पलाई सेंट्रल बॅंक व दि...
भाकड माफसूराज्यात कौतुकाने सुरू करण्यात आलेल्या ‘महाराष्ट्र...
देशी गोसंवर्धनास सुगीचे दिवसराज्यामध्ये दूधदराचा प्रश्‍न दिवसेंदिवस चिघळत...
मातीच्या आरोग्याची-सतावते चिंतामुळात मातीची निर्मितीच खडकापासून झालेली आहे. ऊन,...