agriculture news in marathi, agrowon, aglekh on basic science | Agrowon

मूलभूत अन् शाश्वतही
विजय सुकळकर
बुधवार, 27 सप्टेंबर 2017

मूलभूत विज्ञानाच्या अभ्यास, संशोधनातून नवीन संकल्पना, मूलतत्त्वे, सिद्धांत निर्माण होतात. नवसंकल्पना, सिद्धांतच नसतील तर आधुनिक तंत्र-यंत्र विकसित होणारच नाहीत. 
 

तंत्रज्ञानाचे मूळ हे मूलभूत विज्ञानात असते. त्यामुळे कोणत्याही वैज्ञानिक मोहिमेपेक्षा मूलभूत विज्ञानावर जास्त खर्च झाला पाहिजे, असे मत ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ रघुनाथ माशेलकर यांनी नुकतेच व्यक्त केले. सुमारे चार वर्षांपूर्वी भारतरत्न डॉ. सी. एन. आर. राव यांनीसुद्धा मूलभूत विज्ञानाचा (बेसिक सायन्स) अभ्यास न करता आधुनिक उपयोजित विज्ञानास (अप्लाईड सायन्स) महत्त्व देणाऱ्यांना खडे बोल सुनावले होते.

आज मातीत पाय रोवण्यापासून ते आकाशात झेप घेण्यापर्यंत विविध क्षेत्रांतील समस्यांना मूलभूत विज्ञानाकडे आपले होत असलेले दुर्लक्ष जबाबदार आहे. विद्यार्थी, संशोधन संस्था, संशोधक आणि शासन हे सर्व केवळ उपयोजित विज्ञानाला महत्त्व देत आहेत. त्यामुळेच देशातील ज्येष्ठ शास्त्रज्ञांना वारंवार मूलभूत विज्ञानाकडे लक्ष द्या, असे सांगावे लागत आहे.

मूलभूत विज्ञानाच्या अभ्यास, संशोधनातून नवीन संकल्पना, मूलतत्त्वे, सिद्धांत निर्माण होतात. नवसंकल्पना, सिद्धांतच नसतील तर आधुनिक तंत्र-यंत्र विकसित होणारच नाहीत. म्हणून तर मूलभूत विज्ञानास उपयोजित विज्ञानाचे पूर्वप्रवर्तक मानले जाते. अर्थात कोणत्याही विकसित आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या, यंत्रनिर्मितीच्या अग्रगामी मूलभूत विज्ञान असते. मूलभूत विज्ञानाचे मूळ काम समस्यांवर उपाय शोधणे हे आहे. तर शोधलेल्या उपायाचे रूपांतर लोकोपयोगी करणे, हे काम उपयोजित विज्ञान करते.

तसे पाहिले तर मूलभूत विज्ञानाचे फायदे हे दीर्घकालीन अन् शाश्वत असतात. याउलट उपयोजित विज्ञानातून तत्काळ लाभ मिळत असल्यामुळे बहुतांश लोकांचा कल याकडेच वाढतो आहे. संगणकाचा उपयोग आज प्रत्येक क्षेत्रात आढळून येतो. एका शतकापूर्वी गणित आणि इलेक्ट्रॉनिक या क्षेत्रांत मूलभूत संशोधन झाले नसते, तर आज आपल्याला संगणक दिसले नसते, हेही खरे आहे. 

शेतीमध्येसुद्धा मूलभूत विज्ञानाकडे पाठ फिरविली गेल्यामुळे शेतकऱ्यांना अनेक समस्यांचा सामना करावा लागत आहे. जमिनीची खालावत चाललेली सुपीकता, पिकांचे अयोग्य पोषण, पिकांवर होणारा रोग-किडींचा उद्रेक आणि त्यांचे हाताबाहेर होत चाललेले नियंत्रण, घटती उत्पादकता हे सर्व दुष्परिणाम मूलभूत विज्ञानाकडे दुर्लक्ष करून केवळ आधुनिक विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या मागे लागल्याचे आहेत.

पिकांची मूळसंस्था, जमिनीतील जैवविविधता व त्यांच्यापासून पिकाला उपलब्ध होणारी अन्नद्रव्ये, जमिनीतील ह्युमस, पिकांचे शरीरक्रियाशास्त्र, पीकवाढीसाठीची परिस्थितीकी यांचा अभ्यास हे मूलभूत विज्ञान आहे. शाश्वत शेतीच्या अनुषंगाने आज यावर कितपत संशोधन होते, हाच खरा संशोधनाचा विषय ठरेल.

आजच्या हवामान बदलाच्या काळात पिकांची उत्पादकता घटत चालली आहे. लोकसंख्या झपाट्याने वाढते आहे. अशा वेळी वाढत्या लोकसंख्येची भूक भागविण्यासाठी शेतीमध्ये मूलभूत आणि उपयोजित विज्ञान यांचा संगम घडवून आणावा लागेल. शेतात ठिबकचा वापर जरूर व्हायला हवा; परंतु त्याअगोदर माती, पाणी आणि त्यात घेतल्या जाणाऱ्या पिकांचा अभ्यास व्हायला हवा.

शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचे धडे देण्याअगोदर जमीन,  वातावरण, पीकपद्धती यातील मूलभूत विज्ञानाची ओळखही करून द्यावी लागेल. रासायनिक खतांच्या वापराबरोबर जैविक-सेंद्रिय खतांद्वारे जमिनीचे उत्तम पोषण कसे होते, हेही शिकवावे लागेल. पिकांवर कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव झल्याबरोबर फवारणीसाठी पंप उचलणाऱ्या शेतकऱ्यांना मशागतीय, जैविक, यांत्रिक नियंत्रण पद्धतीद्वारे कमी खर्चात प्रभावी नियंत्रण होते, हेही सांगावे लागेल.

भौतिक, रसायन आणि जीवशास्त्र हे मूलभूत विज्ञानात मोडत असून, यांच्या सखोल अभ्यासाशिवाय शाश्वत विकास शक्य नाही. मूलभूत विज्ञानाच्या दुर्लक्षाचे भविष्यातील दुष्परिणाम समोर येण्याअगोदर संशोधन संस्थांनी याचे गांभीर्य लक्षात घ्यायला हवे. मूलभूत विज्ञानातील संशोधनासाठी निधीची कमतरता भासणार नाही, ही काळजी शासनाला घ्यावी लागेल.

इतर संपादकीय
थकीत एफआरपीचा तिढासा  खरेच्या किमान विक्री मूल्यात प्रतिक्विंटल २००...
रयत राजाची अन् राजा रयतेचाहिंदवी स्वराज्य संस्थापक, रयतेचा लोककल्याणकारी...
पोकळ घोषणा, की भक्कम आधार  पंतप्रधान नरेंद्र मोदी नुकतेच...
शेतीच्या मूळ दुखण्यावर हवा इलाज येत्या लोकसभा निवडणुकांत...
रविवार विशेष : दावणत्या दाव्यानं असे किती जीव ओढत नेले असतील...
केंद्रीय कृषी विद्यापीठे ही काळाची गरज...देशात वातावरणावर आधरित १५ झोन आहेत. या...
श्रीमंत रानातला ‘गरीब’ प्रतिभावंत !ठकाबाबांनी जगण्यावर, कलेवर भरभरून प्रेम केले. कला...
कसा टळेल मानव-वन्यप्राणी संघर्ष? अलीकडे वन्यप्राण्यांकडून शेतपिकांचे होणारे नुकसान...
शेतीतूनच होते औद्योगिक विकासाची पायाभरणीची नमधील कम्युनिस्ट पक्षाच्या राज्यकर्त्यांनी...
सेस, सेवाशुल्क आणि संभ्रमप्रक्रियायुक्त शेतमाल, फळे-भाजीपाला आणि शेवटी...
चीनमधील शेतीची विस्मयकारक प्रगतीविसाव्या शतकाच्या मध्यावर भारताला स्वातंत्र्य...
फूल गुलाब का...व्हॅ लेंटाइन डे हा फूल उत्पादक तसेच...
शेती-पाणी धोरणात हवा अामूलाग्र बदलयंदा महाराष्ट्रात नोव्हेंबर महिन्यातच अभूतपूर्व ‘...
नदीजोड ः संकल्पना की प्रकल्परखडलेले प्रकल्प ः असंख्य प्रकल्प इतके रखडले आहेत...
‘ई-नाम’ कशी होईल गतिमान?प्र चलित बाजार व्यवस्थेतील कुप्रथा, लूट,...
‘ट्रेलर’चा उत्तरार्धही फसवाआमच्या शासन काळात भ्रष्टाचार दूर झाला, महागाई कमी...
आयातीने कोलमडले काजू शेतीचे अर्थकारण२०२२ अखेरपर्यंत शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट...
भ्रष्ट आणि निगरगट्टकृषी आयुक्तालयातील गुण नियंत्रण विभागात राजरोस...
सेंद्रिय शेतीस मिळेल बळखरे तर सेंद्रिय शेती ही आपली पारंपरिक कृषी पद्धती...
हमीभावाची सदोष पद्धती आणि कार्यप्रणाली हमीभाव जाहीर करण्याची प्रक्रिया...