agriculture news in marathi, agrowon agralekh on water management | Agrowon

उदक चालवावे युक्ती
आदिनाथ चव्हाण
मंगळवार, 1 जानेवारी 2019

राज्यातील ८२ टक्के असलेल्या कोरडवाहू क्षेत्रात संघर्षाच्या पिकाचं बीज रुजू लागलं आहे. त्याला प्रतिबंध करणारी नव्हे, तर हवा देणारी राजकीय व्यवस्था केव्हाचीच उभी ठाकली आहे. प्रश्नांचे भेंडोळे सोडून आरोपांचे बाण भिरकावले जाताहेत.

बळ बुद्धी वेचुनिया शक्ती, उदक चालवावे युक्ती
- संत तुकाराम महाराज  
पा ण्याला आपण जीवन मानतो. भारतीयच नव्हे, तर जगभरातील प्रत्येक थोर संस्कृती पाण्याच्या तटावरच फळल्या, फुलल्या. जगावर व्यापाराने कब्जा करायला सुरवात केल्यावर सर्वाधिक महत्त्व आले ते पाण्यालाच. शेती असो की उद्योग प्रत्येक ठिकाणी गरज असते ती पाण्याचीच. म्हणूनच पाण्याला विकासाचं इंधन म्हणून गौरवले जातं. हे इंधन आता आटू लागलं आहे. गरज अमर्याद प्रमाणात वाढत असताना पाऊस आणि पाणी कमी कमी होत चाललं आहे. त्यामुळं गरज आहे ती उपलब्ध पाणी अधिकाधिक शहाणपणानं वापरण्याची. नेमकं तिथंच तर आपण कमी पडतो आहोत. जलसंधारणाविषयी आजवर खूप चर्चा झाल्या. अनेक ठिकाणी कृतीही झाली.

जलसंधारणातून मिळालेले पाणी वापरायचं कसं याचा विवेक मात्र आपल्याला पाळता आला नाही. सूक्ष्म सिंचन वापराच्या चर्चांनाही आपल्याकडे तोटा नाही. मात्र घोडं पेंड खातं ते अंमलबजावणीच्या पातळीवर. कारणं अनेक असतील. परिणाम एकच आहे... पाण्याची उधळमाधळ रोखण्यात आपल्याला यश आलेलं नाही. दुर्मिळ पाण्याचं शहाणं व्यवस्थापन करण्यात आपण उणे ठरलो. जोपर्यंत हे साधत नाही तोपर्यंत दख्खनच्या पाषाणवर वसलेल्या महाराष्ट्राच्या माथ्यावरचा दुष्काळचा कलंक पुसला जाणार नाही. 
पाऊस कितीही कमी पडला तरी त्याचं छानपैकी व्यवस्थापन करून मानवी जीवन सुखी करता येतं याचा दाखला याच महाराष्ट्रातील कडवंची (जि. जालना) हिवरे बाजार, राळेगण सिद्धी (जि. नगर) ही गावं देतात. पण अपवाद वगळता उर्वरीत ४५ हजार गावांत मात्र विपरित चित्र आहे. जलसंधारण आणि उपलब्ध पाण्याचं व्यवस्थापन यात काटेकोरपणानं काम करण्याची निकड सर्वांना वाटत नाही. म्हणून तर यंदाच्या दुष्काळानं महाराष्ट्राला कंठशोष पडला आहे. गावपातळीवरच्या जलसंधारणापासून ते धरणांच्या व्यवस्थापनापर्यंत आणि पर्यावरणाच्या संतुलनापासून ते पाण्याच्या राजकारणापर्यंत अनेक प्रश्नांची वेटोळी पाणीप्रश्नाला पडलेली आहेत. या चक्रव्यूहातून बाहेर पडण्याचे मार्ग आपल्यालाच शोधायचे आहेत. कोणीही मसीहा आपल्या मदतीला धावणार नाही याचीही पक्की खूणगाठ बांधायला हवी.    

महाराष्ट्राच्या समाजजीवनात शेती विरुद्ध उद्योग, ग्रामीण विरुद्ध शहरी, धरणाच्या तोंडावरचे विरुद्ध शेपटाकडचे असे अनेकानेक संघर्ष केवळ पाण्यामुळं आकाराला आले आहेत. पाण्यातही ‘आहे रे’ आणि ‘नाही रे’ वर्ग तयार झाले आहेत. राज्यातील ८२ टक्के असलेल्या कोरडवाहू क्षेत्रात संघर्षाच्या पिकाचं बीज रुजू लागलं आहे. त्याला प्रतिबंध करणारी नव्हे, तर हवा देणारी राजकीय व्यवस्था केव्हाचीच उभी ठाकली आहे. प्रश्नांचे भेंडोळे सोडून आरोपांचे बाण भिरकावले जाताहेत. ज्यांच्याकडं या प्रश्नांची उत्तरं आहेत, साधेसोपे उपाय आहेत त्यांचा आवाज ऐकला जात नाही. कायदे, नियम आहेत. दुसरीकडे ते वाकवण्याची हिंमत असलेले बाहूबलीही अगणित आहेत. सामान्य माणूस किंवा शेतकऱ्याच्या हाती केवळ हतबलतेनं हा सारा खेळ पाहत राहणं एवढंच उरलं आहे. दुष्काळाची शतकानुशतकाची परंपरा असलेला महाराष्ट्र नियोजनशून्यतेच्या पखालीही वाहतो आहे. आता मात्र खूप झालं. हे सारं थांबायलाच हवं. शास्त्रशुद्ध पद्धतीनं पाण्याचं उत्तम नियोजन करायला हवं. त्यासाठी जे जे करणं आवश्यक आहे ते ते सरकारनं निश्चयपूर्वक तडीला न्यावं. हा सारा पट लक्षात घेऊन ‘ॲग्रोवन''नं २०१९ हे नववर्ष ‘जलव्यवस्थापन वर्ष'' म्हणून साजरं करायचं ठरवलं आहे. या विषयाच्या सर्वांगांना वर्षभर भिडण्याचा संकल्प आम्ही करतो आहोत. त्यासाठी आपणा सर्वांची साथ हवी आहे आणि ती मिळेल हा विश्वास आहेच!  
 

इतर संपादकीय
उज्ज्वल भविष्याचा सर्वोत्तम मार्ग ‘जल...भारत जलसंकट समस्येचा सामना करत आहे. वाढती...
जल‘मुक्त’ शिवारवॉ टर ग्रीडच्या माध्यमातून मराठवाड्यातील सर्व...
सर्वसामान्यांचा असामान्य नेतामाजी संरक्षणमंत्री आणि गोव्याचे मुख्यमंत्री मनोहर...
सर्जनशीलतेला सलाम!व र्ष २०१७ च्या खरीप हंगामात कापसावर फवारणी...
आडातच नाही तर पोहऱ्यात येणार कोठून? दुष्काळ पडल्याने पाण्यासाठी बोअर घेण्याची अक्षरशा...
कायद्याचा धाक हवा; नको खडा पहारागे ल्या पाच वर्षांतील सर्वाधिक तीव्र दुष्काळ...
रेपो रेटघटीचा लाभ कोणाला?केंद्रीय अर्थसंकल्प, रिझर्व्ह बॅंकेचे द्वैमासिक...
यांत्रिकीकरण ः वास्तव आणि विपर्याससध्या राज्यभर विविध योजनांमधून अवजारे अनुदान...
काय आहेत देशातील जनतेच्या अपेक्षा?शेती, पाणी, रोजगार आदी निगडित प्रश्‍नांची जंत्री...
दावे, दर आणि दिशाआ  गामी हंगामात (२०१९-२०) बीटी कापूस बियाण्याच्या...
अनियंत्रित दर आणि असंतुलित वापर नि विष्ठा आणि मजुरीचे दर वाढत असल्याने पीक...
स्वातंत्र्याच्या सात दशकांचा लेखाजोखाजगाच्या पाठीवरील सर्वात मोठी लोकशाहीप्रणाली...
लोकाभिमुख विकासाचे अद्वितीय कार्यसंयुक्त महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री आणि...
अनुदान की खिरापतरा  ज्यात मोठ्या प्रमाणावर गोभक्ती, गोमाया,...
संसर्गजन्य रोगांचा विळखाराज्यात आरोग्यसेवेच्या दृष्टीने मानवी आरोग्य...
एल-निनो समजून घेऊ याएल-निनो आणि ला-निना हे मुळात स्पॅनिश भाषेतले...
बंदीपूरची आग आणि आपली सामूहिक अनास्थाआं तरराष्ट्रीय स्तरावर प्रचंड लोकसंख्या असणारा...
देर आए दुरुस्त आएराज्यातील अथवा देशभरातील शेतकऱ्यांसमोरील आजची...