agriculture news in Marathi, agrowon, milk producers of pune in Trouble | Agrowon

‘जीव जाईना म्हणून हातपाय खुडायचे’
अमोल कुटे
गुरुवार, 10 मे 2018

पुणे ः भाजीपाला करावा, तर त्याला बाजार नाही. काढून टाकण्यासाठी खर्च वाढू नये म्हणून उभ्या मालात शेळ्या मेंढ्या सोडाव्या लागल्या. शेतकऱ्यांना काहीच परवडत नाही. दूध व्यवसाय जरा व्यवस्थित होता. त्यावरही आता गदा आली असून, दूध दराची अशी परवड झाली आहे. महागाईमुळे खर्च वाढतच आहेत. दुधाचा भाव पडल्याने शेतकऱ्यांचे अर्थकारण काठावर आले आहे. दुग्ध व्यवसाय एकदा मोडला तर परत उभा राहणार नाही. त्यामुळे ‘जीव जाईना म्हणून हातपाय खुडायचे’ अशी अवस्था असल्याची संतप्त प्रतिक्रिया दूध उत्पादक देत आहेत.
 

पुणे ः भाजीपाला करावा, तर त्याला बाजार नाही. काढून टाकण्यासाठी खर्च वाढू नये म्हणून उभ्या मालात शेळ्या मेंढ्या सोडाव्या लागल्या. शेतकऱ्यांना काहीच परवडत नाही. दूध व्यवसाय जरा व्यवस्थित होता. त्यावरही आता गदा आली असून, दूध दराची अशी परवड झाली आहे. महागाईमुळे खर्च वाढतच आहेत. दुधाचा भाव पडल्याने शेतकऱ्यांचे अर्थकारण काठावर आले आहे. दुग्ध व्यवसाय एकदा मोडला तर परत उभा राहणार नाही. त्यामुळे ‘जीव जाईना म्हणून हातपाय खुडायचे’ अशी अवस्था असल्याची संतप्त प्रतिक्रिया दूध उत्पादक देत आहेत.
 

शेतकऱ्यांपुढे अस्मानी, सुलतानी संकटे ‘आ’ वासून उभी अाहेत. यातच शेतमालाला भाव नसल्याने शेतीला जोडधंदा म्हणून दुग्ध व्यवसाय केला जातो. भाजीपाल्यापेक्षा दुधाला किमान हमी भाव मिळत असल्याने अनेक शेतकऱ्यांनी शेती सोडून दुग्धोत्पादन हाच मुख्य व्यवसाय केला आहे. मात्र दुधाचे दर कोसळल्याने शेतकरी सर्व बाजूने कात्रीत सापडले आहेत. दुधापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नापेक्षा खर्च अधिक असल्याने जनावरे पाळणे सोडून देण्याची वेळ शेतकऱ्यांवर येण्याची भीती आहे.

जनावरे पाळण्यापेक्षा बाहेर मजुरी केली तरी जास्त पैसे मिळतात. मात्र वाडवडिलांनी वाढविलेला व्यवसाय आहे, जनावरांची आवड आहे, म्हणून तोटा सहन करूनही शेतकरी जनावरांना संभाळत आहेत.

जिल्ह्यातील दुधाच्या दरात मोठी घसरण झाली आहे. विविध संस्थांकडून गाईच्या दुधाला प्रतिलिटर १७ ते २० रुपये तर म्हशीच्या दुधाला २७ ते ३५ रुपयांचा दर मिळत आहे. दूध हा नाशवंत माल असल्याने काहीही दर द्या मात्र दूध घेऊन जा, असे म्हणण्याची वेळ शेतकऱ्यांवर आली आहे. पशुखाद्य, औषधांसह वाढत्या उन्हाळ्यामुळे ओल्या व सुक्या चाऱ्याचे दरही भडकले आहेत. 

पाणी, वीजबील यासाठीही खर्च करावा लागत आहे. दुधाचे दर वाढल्यानंतर पशुखाद्य, औषधांच्या किमती वाढतात. मात्र दुधाचे दर कमी झाल्यावर किमती कमी होत नाहीत. परिणामी उत्पन्न आणि खर्चातील तफावत वाढत आहे. सध्या दुधापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नापेक्षा खर्च अधिक आहे. शेतकऱ्याचा दूध धंद्यापासून मिळणारा नफा पूर्णपणे बुडाला असून, दुधाला भाव नसला तरी जनावरांच्या पोटाला खाद्य द्यावेच लागते. जनावरे संभाळण्यासाठी पदरमोड करण्याची वेळ आली आहे. दिवसरात्र कष्ट करूनही हाती काहीच मिळत नसल्याने शेतकरी मेटाकुटीला आले आहेत.

5 सहकारी तर शंभराहून अधिक खासगी संस्थांकडून संकलन
जिल्ह्यात पाच सहकारी संघांकडून तसेच शंभर नोंदणीकृत संस्थांकडून दैनंदिन दुधाचे संकलन केले जाते. नोंदणी नसलेल्या स्थानिक खासगी खरेदी संस्थांची संख्याही अधिक आहे. सहकारी संस्थांमध्ये पुणे जिल्हा सहकारी दूध संघ कात्रज, बारामती सहकारी दूध संघ, सुभाषअण्णा कुल सहकारी दूध संघ, दौंड, मंगल सिद्धी दूध, इंदापूर, श्रीराज सहकारी संघ, भोर यांच्याकडून चार लाख ९१ हजार लिटर स्थानिक दूध संकलन होते. तर सोनाई, पराग डेअरी, डायनामिक, रियल डेअरी, सह्याद्री अॅग्रो, गायत्री कोल्ड स्टोरेज, सुरची, कुतवळ फुड्स, अनंत दूध, अमूल सटेलाईट, शथेभी अॅग्रो आदी प्रमुख खासगी संस्थांसह १०० नोंदणीकृत संस्थांकडून सुमारे १५ लाख ७३ हजार, तर शासकीय दूध डेअरीकडून १ लाख ५६ हजार लिटर असे एकूण २२ लाख २० हजार लिटर दुधाचे संकलन केले जाते. उत्पादकांकडून थेट ग्राहकांना होणारी विक्री आणि इतर खासगी संस्थांकडूनही खरेदी होणारे दूधही याहून अधिक आहे.

राज्यातील एकूण दुधापैकी सुमारे ६० टक्के दूध संकलन करणाऱ्या खासगी दूध संस्थांवर सरकारचे नियंत्रण नाही. अशा वेळी सरकारने दुधाचे दर न ठरविता समन्वयाची भूमिका घेतली पाहिजे. सहकारी संस्थांना दर देण्याची सक्ती केल्यास सहकार संपुष्टात येईल. राज्याबाहेरून येणारे दूध थांबविले तरी दूध दराचा प्रश्‍न सुटू शकेल. स्पर्धा थांबविण्यासाठी एक ब्रॅण्ड नाही, नियोजन नाही अशावेळी शासनाने वडीलकीची भूमिका घेतली पाहीजे.
- डॉ. विवेक क्षीरसागर, 
कार्यकारी संचालक, जिल्हा सहकारी दूध संघ पुणे.

दुधाला भाव नसल्याने उत्पादन खर्च भरून निघत नाही. त्यामुळे शेतकऱ्यांना फुकट जनावरे संभाळावी लागत आहेत. घरचा चारा असल्याने शेतकरी जनावरे सांभाळू शकत आहेत. तो खर्च धरला तर सध्या दूध धंदा खूपच तोट्यात आहे. दुधाला भाव मिळत नसल्याने गाईचे खरेदी विक्री व्यवहार मंदावले आहेत. गाईच्या किमतीमध्ये सुमारे २० ते २५ टक्क्यांपर्यंत घट झाली आहे. अशी स्थिती असली तरी आवड आणि अनेक वर्षांचा व्यवसाय आहे, म्हणून शेतकरी तोटा सहन करूनही जनावरे संभाळत आहेत.
- रामचंद्र पादीर, 
दूध उत्पादक शेतकरी, पिंपरी पेंढार, ता. जुन्नर
 

पूर्वानुभव पाहता दुधाच्या भुकटीला अनुदान दिले म्हणजे दुधाचे दर वाढतील ही शंका आहे. यातच भुकटीसाठी वापरण्यात येणाऱ्या तीस ते पस्तीस टक्के दुधाला अनुदान दिले तर उर्वरीत दुधाचे काय करणार हा प्रश्‍न अनुत्तरीत आहे. भुकटीसाठी बाहेरच्या राज्यातील दुधाचा वापर होतो, त्याला हे अनुदान मिळेल. दुधाला दर द्यायचे असतील, तर शेतकऱ्यांकडून घेतले जाणारे दूध आणि विक्रेत्यांना दिले जाणारे पिशवी बंद दूध यांच्या दरातील तफावत कमी केली पाहिजे. दुधाच्या पिशवीसाठी प्रतिलिटर सुमारे २० रुपयांपेक्षा अधिक नफा कमविला जातो. यातील निम्मा खर्च धरला तरी उर्वरीत रक्कम जाते कोठे यांचा विचार केला पाहिजे. काही लोक विक्रेत्यांना दहा लिटर दुधाला चार लिटर दूध मोफत देतात. हे प्रकार बंद केले तर शेतकऱ्यांना न्याय देता येईल.
- प्रकाश कुतवळ, ऊर्जा दूध.  
 

शेतमालाला भाव नाही. दुधामुळे शेतकरी कसाबसा तग धरून होता. मात्र दुधाला २७ ते २८ रुपये दर होते. ते आता उतरून २० रुपयांवर आले आहेत. पशुखाद्य, चाऱ्यासह इतर खर्च जाऊन हातात काहीच पडत नाही. या जनावरांपासून मिळणारे शेण विकूनही शेतकऱ्यांचा खर्च भागणार नाही. घरातील चार माणसे यासाठी दिवसरात्र काम करतात. त्यांच्या कष्टाचा तर विचारच करायचा नाही. शेतकरी सर्व बाजूने अडचणीत सापडला आहे. त्याची व्यथा ऐकणारा कोणीच नाही.
- संदीप हडवळे, राजुरी, ता. जुन्नर

दूध व्यवसाय खासगी संस्थांच्या ताब्यात गेला आहे. एक ब्रॅण्डच्या नुसत्या घोषणा होतात, मात्र अंमलबजावणी होत नाही. सहकार मोडीत काढण्याचे लक्षण दिसत आहे. १९७६ सालापासून आमची डेअरी सुरू आहे. तेव्हापासून पाहिलं तर उन्हाळ्यात दुधाला वर्षभरातील सर्वाधिक दर मिळतो. मात्र यंदा दुधाचे दर पहिल्यांदाचा एवढे कोसळले अाहेत. गेल्या वर्षी आमच्या डेअरीने शेतकऱ्यांना प्रतिलिटर ३१ रुपयांचा दर दिला होता. आता मात्र २० रुपये दर द्यावा लागत आहे. शेतकऱ्यांच्या समस्यांना तर पारावारच रहिलेला नाही, तरीही दूध धंदा परवडत नाही आणि सोडवतही नाही, अशी स्थिती आहे.
- गोविंदराव औटी, 
चेअरमन, गणेश डेअरी, राजुरी, ता. जुन्नर

आंतरराष्ट्रीय बाजारात दूध भुकटीचे दर घसरल्यामुळे देशातून भुकटीची निर्यात होत नाहीये. भुकटीचे २४० रुपयांपर्यंत असलेले दर सध्या १४० रुपयांपर्यंत खाली उतरले आहेत. दुसरीकडे शेतकऱ्यांना दूध व्यवसाय परवडत नसल्याने जनावरे विकण्याची वेळ आली आहे. एकदा हा व्यवसाय मोडल्यावर पुन्हा उभा राहणे अवघड आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांना सवलतीच्या दरात पशुखाद्य उपलब्ध करून द्यावे. काही राज्यांमध्ये विद्यार्थ्यांना दुधाचे वाटप, दुधाची भुकटी दिली जाते. कर्नाटक, हरियाणा राज्यांमध्ये सरकार थेट शेतकऱ्यांच्या खात्यामध्ये सबसिडी जमा करते. राज्य सरकारने अशी पावले उचलणे आवश्‍यक आहे.
- वैशाली नागवडे, 
माजी अध्यक्षा, महानंद, राज्य सहकारी दूध संघ.

पंधरा लिटर दूध देणाऱ्या गाईला सकाळी आणि संध्याकाळी मिळून आठ किलो खाद्य द्यावे लागते. वीस रुपये किलो दराप्रमाणे यासाठी १८० रुपये खर्च येतो. १२ किलो बार्लीसाठी ९६ रुपये, उसाचे वाढे, मका, घास, हत्ती गवत, कडबा, गहू भूस या खाद्यासाठी या खाद्यासाठी १९० रुपये, वैद्यकीय व इतर खर्च ५० रुपये असा सुमारे पाचशे रुपयांहून अधिक खर्च येतो. या गाईपासून दररोज १५ लिटर दूध मिळाले, तर २० रुपये लिटर दराप्रमाणे तीनशे रुपये शेतकऱ्याच्या हाती येतात. सध्या उत्पादक शेतकऱ्याला जनावरे संभाळण्यासाठी शारीरिक कष्टापोटी एक दमडीही न मिळता दोनशे रुपयांचा भार सोसावा लागत आहे.
- दत्तात्रय काकडे, 
आदर्श गोपालक, पिंपळवंडी, ता. जुन्नर
 

इतर अॅग्रो विशेष
राज्यातील १७ जिल्हे दुष्काळाच्या छायेतमुंबई ः राज्यात मॉन्सूनचे आगमन झाल्यानंतर अनेक...
प्रयत्नवादातून उभारलेला बेकर्स वेव्ह...वडगाव मावळ तालुक्यातील (जि. पुणे) दिवड येथील...
चीनसह बांगलादेशची कापूस आयात वाढणारजळगाव ः देशात आॅगस्टअखेर ११२ लाख हेक्‍टरवर...
भाजीपाला शेतीसह कापूस बीजोत्पादनातील...भाजीपाला पिके तसेच कापूस बीजोत्पादन या पद्धतीतून...
मिर्झापूर ः साखळी शेततळ्यांचे गाव‘मागेल त्याला शेततळे` योजनेअंतर्गत मिर्झापूर (ता...
इजा झाल्यानंतर वनस्पती पाठवतात धोक्याचा...जेव्हा वनस्पतींना इजा होते, त्या वेळी वनस्पतीच्या...
ठिबक नोंदणीवरील विक्रेत्यांच्या...नागपूर  ः ठिबक नोंदणीवरील विक्रेत्यांच्या...
कमी दाब क्षेत्राचे निर्माण; पावसाच्या...पुणे   : बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे...
पावसाने ताण दिल्यामुळे खरीप धोक्यातपुणे ः राज्यात काही ठिकाणी परतीच्या पावसाने हजेरी...
चांदक-गुळूंब अोढा जोडप्रकल्पाने साधली...सातारा जिल्ह्यातील चांदक-गुळुंब (ता. वाई) हा ओढा...
सोयाबीनवरील पाने खाणाऱ्या अळ्या व...सध्या सोयाबीन पीक काही ठिकाणी शेंगा लागण्याच्या व...
साखरेच्या गोळ्याही करतील वेदना कमीवाढत्या स्थौल्यत्वासारख्या व त्या अनुषंगाने...
राज्यातील विकास सोसायट्यांना रिक्त...सांगली ः राज्यातील विकास सोसायट्यांची संख्या २१...
पावसाच्या तुरळक हजेरीने हलका दिलासापुणे: पावसाच्या दीर्घ खंडानंतर राज्यात दोन...
पुण्यात एक ऑक्टोबरला ‘कृषी कल्चर’ ज्ञान...पुणे ः शेतीमधील बदलत्या तंत्रावर प्रकाश टाकणारा...
पोटॅशचा मोठा तुटवडाजळगाव  ः रेल्वेकडून खत पुरवठादार किंवा खत...
नोकरी गमावली पण रेशीम शेतीतून पत कमावलीसातपुड्याच्या पायथ्याशी वसलेल्या संग्रामपूर...
राज्यात उद्यापासून पावसाचे संकेतपुणे: बंगालच्या उपसागरात तयार होत असलेल्या कमी...
कीडनाशकांबाबतच्या याचिकेची सर्वोच्च...नवी दिल्ली ः मानवी आरोग्याला धोकादायक व भारतात...
स्वेच्छानिवृत्तीनंतरही प्रयोगशील...सांगली जिल्ह्यातील दुष्काळी आटपाडी शहरातील...