वृक्षची सृजन...भूमीचे
रमेश चिल्ले
शनिवार, 30 सप्टेंबर 2017

दसरा किंवा विजयादशमीच्या अनेक आख्यायिका असल्या तरी घटस्थापनेचा विधी हा कृषी संस्कृतीचा, शेतीमातीविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा, तिची ओटी भरण्याचा, तिच्यातले सत्व जाणण्याचा विधी अत्यंत महत्त्वाचा वाटतो; तर शमी, आपट्याच्या पूजेतून वृक्षांप्रती कृतज्ञतेची भावना व्यक्त होते.
 

‘‘सण आणि वार-निमित्तची दोन्ही
साताउत्तराची कहाणी...युगेनयुगे।।
वृक्ष माय-बाप-वृक्षची जीवन
वृक्षची सृजन...भूमीचे।।’’
पांडव अज्ञातवासात गेले असताना आपली शस्त्रे त्यांनी शमी वृक्षावर ठेवली होती. म्हणूनच आजही आपणाकडे शमी, आपट्याची पूजा दसऱ्याला करण्याचा प्रघात आहे. अडीच मुहूर्तापैकी एक म्हणूनही दसऱ्याचे महत्त्व आहे. या दिवशी शेतीतील नवीन कामाचा शुभारंभही केला जातो. व्यापारी, उद्योजकही नवीन कार्यारंभासाठी या दिवसाचा मुहूर्त साधतात. सृजनाच्या सृजनशक्तीमुळे आपण भूमी, वृक्ष, नदी, स्त्री यांची पूजा करतो. पाणी आणि जमिनीच्या संयोगातून सृष्टी निर्माण झाली. त्यांना निर्मितीचे, समृद्धीचे प्रतीक मानले. त्यांची उपासना केली. त्यामुळे मानव जातीची वृक्ष पूजा ही अविभाज्य भाग बनली. कधी आपण वृक्षपूजेची सांगड इतिहासातील घटनेशी घालतो.

बंगालमध्ये दसऱ्यातील दुर्गा पूजेला पाने आणि फांद्यांची पूजा करतात. अहमदाबादमध्ये एका वृक्षापासून जन्मलेल्या पारंबीच्या वृक्षाची पूजा करतात. उत्तर भारतातील ग्रामीण भागात मंदिरासमोर बांबू रोवतात. वैदिक संस्कृतीत व त्यांच्या व्यावहारिक जीवनात आर्थिक कार्यक्रमात यज्ञयागात, विवाहात वृक्षाला महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. ऋग्वेदात तर सूर्यवृक्षाची कल्पनाच मांडली आहे. आदित्य मंडळ हे प्रकाश वृक्षावर मधाचे पोळे असून, त्यातून बाहेर पडणारे किरण हे पक्षी असून हे किरणरुपी पक्षी सूर्यबिंबाच्या पोळ्यातील मध पितात असे ऋग्वेदातील पहिल्या मंडळात म्हटले आहे. गीतेत तर वृक्षाला संसारवृक्ष मानले आहे.

दसऱ्याला अशाप्रकारे वृक्ष पूजा हा विधी वेगवेगळ्या प्रांतात वेगळ्या पद्धतीने साजरा केला जातो. यातून एकच लक्षात येते, की पूर्वकाळात मानव वृक्षाची, भूमातेची, अग्नी व जलाची मनोभावे पूजा करीत. वृक्ष हे त्यांच्या आयुष्यातील अविभाज्य भाग होते. कारण आपण ज्या निसर्गात राहातो, त्याविषयी कृतज्ञता यातून ध्वनीत होते एवढेच!
आदिवासींच्या जीवनात निसर्ग अन्‌ भूमी यांचे अनन्य साधारण महत्त्व आहे. ते त्यांच्या जगण्याशी जोडलेले आहे. आदिवासी ज्या जंगलात लहानाचा मोठा होतो, वाढतो, त्याच्या आयुष्यात या वृक्षवेली व्यापून राहिलेल्या असतात. आदिवासींच्या प्रत्येक सण, उत्सवात वृक्षपूजा असते. आजच्या कलीयुगात शुद्ध श्‍वासासाठी, घरात लागणाऱ्या इमारती लाकडासाठी, तृप्त जीवनासाठी आणि निसर्ग समतोलासाठी वृक्ष लागवड व तिचे संगोपन लोकजीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनलेला आहे.

आपल्याकडे बरेच सण, उत्सव आणि व्रत यामध्ये भूमातेची पूजा आणि सुफलीकरणातून समृद्धी प्राप्त व्हावी हाच हेतू आढळतो. भूमीविषयी वाटणारी भावना यातूनच नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी वृक्षाच्या रुंद आणि जाड पानावर रानातली कसदार माती पसरवून त्यावर रब्बीतील वेगवेगळी पाच प्रकारची धान्ये रुजायला टाकतात. पानाफुलांनी ती माती सजवितात. ते देवाऱ्यावर किंवा देवाजवळच्या उंच ओट्यावर केले जाते. मातीच्या मध्यभागी मातीचा घट किंवा तांब्या, मडके ठेवून त्यात ज्वारी, कणिस, आंब्याची डहाळी व नागवेलीची पाने ठेवतात. घटाच्यावर चौकोनी कामट्याची मंडपी किंवा धातूची मंडपी बांधली जाते.

दररोज एक माळ अशी कारळाच्या फुलांची माळ मंडपीपासून घटापर्यंत बांधली जाते. अशा नऊ दिवसांच्या नऊ माळा होता. मातीच्या भांड्यातले पाणी पाझरून धान्याला मिळते. त्या पत्रावळीवर तेजाचे प्रतीक असलेला दिवा गोडतेलात दिवसरात्र तेवत ठेवतात आणि पर्जन्याचे प्रतीक असलेले जल दररोज एका पात्राद्वारे टाकले जाते. भांड्यातून थेंब थेंब पाणी त्या मातीवर ठिबकते. चार-पाच दिवसांत मातीतून बिया तरारून उगवतात. आणि भूमातेच्या चैतन्याचा प्रसाद नऊ दिवसांनी विजयादशमीला देवासमोर पहिल्यांदा ठेवून मग एकमेकांच्या माथ्यावर खोचून आनंदाने एक दुसऱ्याला अभिवादन करण्याची प्रथा रूढ झाली. गावात, समाजात यामुळे एकोप्याची भावना दृढ व्हायला मदत होते. यातून आपल्या रानातल्या मातीची ताकद कसदारपणा आजमावण्याची, तिच्यात पिके कशी येतील हे पाहण्याची जुन्या काळातील विद्वान शेतकऱ्यांनी केलेली मातीची चाचणीच म्हणता येईल. हा घटस्थापनेचा मुळानंद भूमीपासून समृद्धी मिळवण्याच्या अभिन्नतेतून साकार झालेला विधी आहे. एवढेच नाही तर हरितालिका, लक्ष्मीगौरी, शांभकारी नवरात्र, ऋषिपंचमी, चंपासृष्टी, नव्याची पुनव इत्यादी विधीमध्ये भूमीने आपल्याला समृद्धी देऊन जीवन सुजल सुफल व्हावे, हेच यातून प्रकट होते.

दसऱ्याला मराठवाड्यात पूर्वी गावातील लोक तिरंगा घेऊन प्रभातफेरीने दुपारनंतर गावाशेजारच्या मोठ्या पटांगणात किंवा उंच टेकडीवर जाऊन तिथे जुन्या जाणत्या मंडळींकडून इतरांना देशप्रेम, बंधुभाव याविषयी उद्‌बोधन केले जायचे. कुप्रथांबाबतही प्रबोधन केले जायचे. हा भाग अनेक वर्ष निजाम राजवटीखाली पारतंत्र्यात होता म्हणून कदाचित असेल. आता संध्याकाळी गावाशेजारी मंदिर परिसरात (शमी) सौंदड व आपट्याच्या डहाळीचे पूजन विधीवत करून मग ती पाने घेऊन रात्री एकमेकांना देऊन आशीर्वाद घेतला जातो. त्या दिवशी घरात औक्षण करून महिला-पुरुषांना ओवाळतात. त्यावेळी कडकणी म्हणजे गव्हाच्या पिठात गूळ, दूध, तूप टाकून तयार केलेला तळलेला पातळ पुरी एवढा पदार्थ खायला देतात. त्यामागे तोंड गोड करणे, परतफेड करणे हा भाव असतो. 

स्थान व कालपरत्वे अशा विधीत वेगळेपण दिसून येत असले तरी रावण दहन हा विधी सर्वत्र साजरा केला जातो. सज्जनाचा दुर्जनावरील विजय, न्यायाचा अन्यायावरील विजय, सत्याचा असत्यावरील, विचारांचा कुविचारावरील विजय म्हणून असेल. मराठवाड्यात हिंगोली येथे कामट्यापासून बनवलेली पन्नास-साठ फुटी रावण प्रतिमा तयार करून ती गेल्या तीन साडेतीनशे वर्षांपासून दहन करतात. लोक त्या निमित्ताने घराबाहेर पडतात.

दसरा किंवा विजयादशमीच्या अनेक आख्यायिका असल्या तरी घटस्थापनेचा विधी हा कृषी संस्कृतीचा, शेतीमातीविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा, तिची ओटी भरण्याचा, तिच्यातले सत्व जाणण्याचा विधी अत्यंत महत्त्वाचा वाटतो तर शमी, आपट्याच्या पूजेतून वृक्षांप्रती कृतज्ञतेची भावना व्यक्त होते. त्यामुळे वृक्षराजी बहरतील व निसर्ग फळेल फुलेल अन्‌ पावसाच्या रुपाने परत भूमातेची तहान भागेल. धनधान्य मुबलक येऊन पशू, पक्षी, कीटक, मानव यांच्यासारख्या जिवाकडून पुन्हा आशीर्वाद दिला जाणे ही कृतज्ञतेची भावनाच तुम्हा आम्हाला एकसंघ राहायला शिकवते. ती देण्याची रीत मिळाल्याने ही परतफेड व कृतज्ञता व्यक्त करण्याची पूर्वजांची अनोखी पद्धत आजही चालू आहे.

रमेश चिल्ले
 ः ९४२२६१०७७५
(लेखक शेती व पर्यावरणाचे अभ्यासक आहेत.)

इतर संपादकीय
‘जीवनसंगिनी’ची प्रकाशवाटनैसर्गिक आपत्तींचा कहर आणि अनिश्चित बाजार अशा...
नेताओं की दिवाली, किसानों का दिवालादोन दिवसांपूर्वी मला अमरावती जिल्ह्यातील शेतकरी...
मुहूर्तालाच खोडाकर्जमाफी शेतकऱ्यांच्या पदरात टाकण्यासाठीचा...
आधुनिक बळी जागा झालायदीपावली हा सण भारत वर्षात वेगवेगळ्या रूपात साजरा...
कीटकनाशकांचा वापर हवा नियंत्रितचदोनवर्षांपूर्वी पंजाबमधील ‘तरनतारन’ जिल्ह्यामध्ये...
भुकेचे भय संपणार कधी?देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा आपण अन्नधान्यात...
सामूहिक प्रयत्न हीच संस्कृतीनक्षलप्रवण गडचिरोली जिल्ह्यातील ग्रामस्थांनी...
व्यावसायिकांच्या मूलभूत स्वातंत्र्यावरच...वर्ष २०१० च्या शासनाच्या आदेशाविरुद्ध स्टे ऑर्डर...
जिरायती भागात यंदा चांगला मॉन्सूनयावर्षीच्या मॉन्सूनचे वैशिष्ट्य म्हणजे जिरायती...
गाभ्रीचा पाऊसयावर्षी पावसाबाबत आलेल्या हवामान विभागाच्या...
बिगर नोंदणीकृत उत्पादनांवर अन्यायआपल्या देशात कृषी निविष्ठा उत्पादन, साठवण व...
माझे गुरू : प्रा. रिचर्ड थॅलरवर्तनवादी वित्त विषयातील योगदानाबद्दल प्रा....
न्यायाच्या प्रतीक्षेत समन्यायी पाणीवाटपमागील एका दशकापासून अनिश्चित आणि असमान   ...
आता सत्याग्रह हाच पर्याय!महाराष्ट्रासह अन्य काही राज्यांतील शेतकरी...
फिटो अंधाराचे जाळेऑक्टोबर हीटने राज्य पोळून निघत असताना शहरी आणि...
शेतीपूरक व्यवसायातून साधेल आर्थिक...सध्या महाराष्ट्रातील शेतकरी सर्व बाजूने संकटात...
वर्ल्ड फूड इंडिया ः प्रक्रिया...तंत्रज्ञान व विपणनाबाबत उद्योन्मुख मार्केट...
बफर स्टॉक विक्री ठरेल आगीत तेल‘बफर स्टॉक’मधील (राखीव साठा) सात लाख टन...
अन्नप्रक्रिया उद्योगासाठीचे वैश्‍विक...‘वर्ल्ड फूड इंडिया’ (डब्लूएफआय) या कार्यक्रमाचे...
एकत्र या, प्रगती साधाद्राक्षे, डाळिंब, संत्रा, आंबा, केळी बरोबर कांदा...