agriculture news in marathi agrowon special article on milk federations | Agrowon

दूध संघ तुपाशी, उत्पादक उपाशी
KESARINATH SAVE
गुरुवार, 10 मे 2018

उत्पादक शेतकरी कष्टाने गाई - गुरे संभाळून दूध उत्पादन करतो परंतु त्याचा विक्रीचे दर सरकार, ठरवते. दुधात किती प्रमाणात फॅट असावे, यावरही निर्बंध आहेत.

दुधात मिठाचा खडा’ या विषयावरील जितेंद्र पाटील यांचा लेख १९ फेब्रुवारीच्या ॲग्रोवनच्या अंकात वाचनात आला. यातून गुजरात राज्य दुग्ध उत्पादक शेतकऱ्यांचा चांगला भाव मिळवून देते, तर महाराष्ट्र दुग्ध उत्पादकांच्या दुधात मिठाचे खडे टाकते, याचे विश्‍लेषण होते. माझ्या मते महाराष्ट्र असो वा गुजरात दोन्ही राज्यांतून तेथील दूध संघ आणि राज्य शासन मिळून दुग्ध उत्पादक शेतकऱ्यांचा व्यवसायात खोडा घालण्याचेच उद्योग करतात. कसे ते पाहूया ः

उत्पादक शेतकरी कष्टाने गाई - गुरे संभाळून दूध उत्पादन करतो परंतु त्याचा विक्रीचे दर सरकार, ठरवते. दुधात किती प्रमाणात फॅट असावे, यावरही निर्बंध आहेत. गाईच्या दुधात ३.५ टक्के फॅट, म्हशीच्या दुधात ६ टक्के फॅट आणि त्या प्रमाणात दुधाच्या खरेदी - विक्रीचे दर सरकार ठरवते. प्रत्यक्षात गाईच्या दुधात ३ टक्‍क्‍यांपासून ६ टक्‍क्‍यांपर्यंत फॅट असते; पण सरकारी दूध खरेदीचे दर मात्र गाईच्या दुधाला ३.५ टक्के आणि म्हशीच्या दुधाला ६ टक्के इतक्‍या फॅटवरच नक्की केलेले असतात. त्याच्या वर असलेल्या फॅटला नगण्य जास्त भाव दिला जातो. याचा परिणाम दुग्ध उत्पादक सहकारी सोसायट्या ३.५ टक्के व ६ टक्केवरील अतिरिक्त फॅटमधून भरपूर नफा कमावत असतात. पिशवी-बाटली पॅकिंग दुधाच्या प्रक्रियेतील खर्च वगैरे वसूल होतोच आणि वरची फॅट म्हणजे त्यांची वरकमाई किंवा त्यांचा बोनस नफा असतो. उत्पादकांना मात्र त्यातील फारच कमी बोनस रूपाने वाटतात. एनडीडीबीच्या गोंडस नावाखाली अमूल, आरे, महानंदा खातात तुपाशी आणि दुग्धोत्पादक शेतकरी उपाशी अशी परिस्थिती आहे. या सर्व सहकारी आणि सरकारी दुग्धोत्पादक प्रक्रिया करणाऱ्या संस्थाकडे केवळ सरकारच्या ३.५ व ६ टक्के फॅट प्रमाणामुळे भरपूर तूप उत्पादन असते. ते विकण्यासाठी अलीकडे काही संस्था ग्राहकांना आमिशे दाखवतात. उदा. एका संस्थेने १ किलो तुपाबरोबर १ किलो बासमती तांदूळ मोफत ठेवला आहे. इतर अनेक संस्थादेखील काही ना काही वस्तू मोफत देत असतात. शेतकऱ्यांना नगण्य भाव देऊन एनडीडीबीच्या नावाखाली सर्व दूध प्रक्रिया डेअरी स्वतःचे उखळ पांढरे करून घेतात. खरे तर दुधाचे दर सरकारने नियंत्रित करण्याच्या भानगडीतच पडू नये. दूध उत्पादक, दूध संघ आणि प्रक्रिया उद्योजक यांनी मिळून दुधाचे दर ठरवू द्यावेत. उत्पादक दुधाचा उत्पादन खर्च काढून दर ठरवेल. संघ, प्रक्रिया उद्योजकांना हे दर परवडले तर तो दुधाची खरेदी करेल. सध्या शेतकऱ्यांकडून खरेदी केलेले दूध आणि ग्राहकांना द्यावे लागणारे दर यातही जवळपास दुपटीचा फरक आहे. हा फरकसुद्धा कमी व्हायला हवा. सध्या प्रक्रिया, पॅकिंग, वितरणमध्ये संघ मोठा नफा कमावत आहेत. तो कमी करता येईल. असे झाले तर ग्राहकांनासुद्धा त्यांना परवडणाऱ्या दरात दूध मिळेल. महाराष्ट्रासह गुजरातमध्येसुद्धा दूध संघ, प्रक्रिया उद्योजक अडचणीत असल्यावर त्यांना अनुदान दिले जाते. या अनुदानाचा लाभ उत्पादकांपर्यंत पोचत नाही, हे वास्तव आहे.

अमूल आणि इतर सहकारी संस्थांची गावागावातून दूध संकलन केंद्रेपण शेतकऱ्यांना कशा प्रकारे पिळता येईल हाच त्यांचा उद्योग चालू आहे. मी स्वतः एक छोटासा दूध उत्पादक शेतकरी आहे. गुजरात राज्यातील एका सहकारी डेअरीला दूध देत होतो. या केंद्रातील फॅट दर्शविणाऱ्या मशिनमध्ये हेराफेरी करून दुधातील फॅट कमी कसे दिसेल यात हातचलाखी करून कमी फॅटप्रमाणे शेतकऱ्याला कमी भाव देण्याचे उद्योग असतात. दूध वजनाने घेतले जाते व शेतकऱ्याला लिटरच्या हिशेबात पैसे दिले जातात. परिणामी प्रत्येक लिटरमागे ३५ ते ४० मिलिलिटर जास्त दूध जाते. थोडक्‍यात मापात पाप आणि फॅटमध्ये काप हे उद्योग या सर्व सहकारी संस्था, अमूल, महानंद आरे वगैरे करीत असतात. गुजरात सरहद्दीवर असल्यामुळे मी गुजरातमधील प्रायव्हेट डेअरीला दूध देतो तर तेथेही तेच प्रकार, लिटरमागे एकाद दोन रुपये जास्त भाव मिळतो; कारण सरकारने ठरविलेल्या ३.५ टक्के आणि ६ टक्के हा बॅरोमीटर प्रायव्हेट डेअरीदेखील वापरून नफा कमावून घेतात. शेतकऱ्यांना काही जास्त मिळू देत नाहीत. या सर्वांचा परिणाम म्हणजे दुग्ध उत्पादक शेतकरी गाई पाळणे उद्योग कमी कमी करू लागले आहेत.

अलीकडील गोवंश हत्याबंदीच्या कायद्यामुळे तर या व्यवसायात आणखीन खोडा घातला आहे. गोपालन म्हटले म्हणजे यात ५० टक्के नर वासरे निर्माण होतात. त्यांचे करायचे काय? हा प्रश्‍न शेतकऱ्यांवर आहे. पूर्वी बैल गाडी, नांगर कामात वापरले जात असत. काही प्रमाणात कसाई खान्यातदेखील जात. आता मात्र ही गुरांची प्रजा रस्त्यावर यायला लागली आहे. गावागावातून प्रचंड गुरांचे तांडे धुमाकूळ घालत आहेत. म्हशीच्या धंद्यात मात्र ही समस्या नाही. एकही म्हैस, रेडा रस्त्यावर दिसत नाही; एकही भाकड म्हैस, रेडा तबेल्यात नैसर्गिक मरण घेत नाही. भाकड म्हैस, रेडे खुले आम कत्तलखान्यातून देशाला परदेशी चलन कमावून देतात. यापुढे म्हशींचे तबेलेच टिकणार, गाई-बैल रस्त्यावर येणार. एक-दोन वर्षांपूर्वी आमच्या गावात १०-१२ उनाड गुरे होती. त्याजागी आज २५-३० चा तांडा आहे. पूर्वी यात बैल, नर वासरे दिसत नव्हती. आज त्यांची संख्याही भरपूर आहे. गावातील नाक्‍या-नाक्‍यावर मोठमोठे गुरांचे तांडे दिसताहेत. महाराष्ट्राने गोवंश हत्याबंदीचा फेरविचार करायला हवा अन्यथा रस्त्यावरील गुरांचे तांडे वाढतच जाणार आणि गोपालन व्यवसाय बंद पडणार!                    

KESARINATH SAVE  : ९९६०९४७०५४
(लेखक प्रगतिशील शेतकरी तसेच दूध उत्पादक आहेत.)

इतर अॅग्रो विशेष
दक्षिण अशियात मॉन्सूनचा पाऊस सरासरी...पुणे : भारतासह दक्षिण आशियातील देशांच्या बहुतांशी...
विश्वासावर बहरेल व्यापारचीन-अमेरिकेमध्ये चालू असलेल्या व्यापार युद्धाच्या...
निवडणुकीने दुष्काळ खाऊन टाकू नये म्हणून...लोकसभेच्या निवडणुकीमुळे राजकीय हवामान-बदल होत...
उपलब्ध पाण्याचे गणित मांडा...अनेक कारणांमुळे जलसंधारण ही सोपी वाटणारी म्हणून...
उत्कृष्ठ कारली पिकवण्यात पाटील यांचा...लोणी (ता. चोपडा, जि. जळगाव) येथील भरत, गणेश व...
पेरू, अॅपलबेरमधून पीक बदल, कष्टातून...पारंपरिक शेती पद्धतीत बदल करून व सेंद्रिय...
राज्यात उरले अवघे ३०५ टीएमसी पाणीपुणे (प्रतिनिधी) : उन्हाच्या झळांना होरपळ वाढून...
केंद्राकडून यंदा खरिपात १२ टक्के अधिक...पुणे : राज्यासाठी गेल्या खरीप हंगामाच्या तुलनेत...
उन्हाचा चटका पुन्हा वाढण्याची शक्यतापुणे : मागील आठवड्यात झालेला पूर्वमोसमी वादळी...
सूर्य तळपताना छत करा दुरुस्तआठवड्यापूर्वी आलेल्या चांगल्या पावसाच्या अंदाजाने...
आयोगाचा कारभार प्रश्‍नचिन्हांकितप्रत्येक निवडणुकीची रीत न्यारी असते,...
पाणी व्यवस्थापनातून वाढविली कापसाची...आत्महत्याग्रस्त यवतमाळ जिल्ह्यातील अंबोडा (ता....
पाणी व्यवस्थापनातून नळावणे गावाची...अनेक वर्षांच्या पाणीटंचाईतून मुक्त होण्यासाठी...
डेरे यांनी उभारली अत्याधुनिक सिंचन...सातारा जिल्ह्यातील कवठे येथील अतुल डेरे यांनी...
‘आर्टिफिशियल इंटिलिजन्स’कडे आयटी...‘आर्टिफिशियल इंटिलिजन्स’ हेच येत्या काळातील...
पाणी व्यवस्थापनातून ग्रामविकासपाण्यासाठी कायम संघर्ष करीत असलेल्या कान्होळ (जि...
अवघी कारभारवाडी झाली ठिबकमयकोल्हापूर जिल्ह्यातील कारभारवाडी (ता. करवीर) येथे...
सर्वाधिक ६५० शेततळ्यांचं अजनाळेसोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला तालुका दरवर्षीच...
अल्पभूधारकांच्या आयुष्यात जलश्रीमंती बुलडाणा जिल्ह्यात जानेफळ परिसरात शासनाच्या...
सत्तावीस गटांच्या बळातून घडली किमयासंगमनेर (जि. नगर) तालुक्यातील सावरगाव तळ...