agriculture news in marathi agrowon special article millet mission programme | Agrowon

नागलीला प्रोत्साहन म्हणजे कुपोषण आणि गरिबीवर मात
ASHVINI KULKARNI
शुक्रवार, 11 मे 2018
आंध्र प्रदेश, तेलंगणा व ओडिशा या राज्यांनी ‘मिलेट मिशन’ यासारखा उपक्रम घेऊन नागलीला प्रोत्साहन दिलेले आहे. या राज्यांतून महाराष्ट्रापेक्षा नागलीचे उत्पादन कमी असूनही ते हिरिरीने हा उपक्रम राबवीत आहेत. महाराष्ट्रासाठी असा उपक्रम राबविणे शक्य आहे.

कर्नाटकच्या निवडणुकीच्या धांदलीत, विद्यमान सरकारने घेतलेल्या एका चांगल्या निर्णयाची चर्चा होत नाही. याचे आश्चर्य वाटत नाही. हा निर्णय छोटे शेतकरी, जिरायती शेती करणाऱ्या कुटुंबांच्या हिताचा आहे. त्याच बरोबर ग्रामीण भागातील कुपोषणाला एक उपाय देणारा आहे. नागली/नाचणी/रागी या विविध नावांनी ओळखले जाणारे हे धान्य रेशन व्यवस्थेमधून उपलब्ध करून देणारा हा निर्णय महत्त्वाचा; पण दुर्लक्षित आहे.

कर्नाटक हे भारतातील सर्वांत जास्त नागलीचे उत्पादन देणारे राज्य आहे. त्याच्या खालोखाल महाराष्ट्र आहे. आपल्याकडील नागली पिकवणारे बहुतांश शेतकरी हे अल्पभूधारक आहेत. ६४ टक्के उत्पादन हे पाच एकरपेक्षा कमी शेतजमीनधाकरांकडून पिकवले जाते. एकूण उत्पादनाच्या ९० टक्के जिरायती शेतीतून होत आहे. आणि यातील बहुतेक शेतकरी हे डोंगराळ भागातील आदिवासी शेतकरी आहेत. ही सर्व माहिती बघता नागली उत्पादक शेतकरी हे गरीब शेतकरी आहेत, हे लक्षात आल्याशिवाय राहणार नाही.

भात आणि गव्हाच्या तुलनेत नागली अधिक पौष्टिक आहे, हे ‘नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूट्रिशन’च्या अहवालात नमूद आहे. खरेतर ग्रामीण भागातील भरड धान्य नागली, ज्वारी, बाजरी खाण्याची सवय ही रेशनवरून लादलेल्या गव्हाने बदलली. परंतु आता कुपोषणाच्या, अनिमियाच्या समस्येवर अभ्यास व विचारमंथन सुरू झाल्यावर या भरडधान्याची, हातसडीच्या तांदळाची आठवण होत आहे. या जाणिवेतून शहरातील मध्यमवर्गातूनही या धान्यांची मागणी वाढत आहे. आदिवासी भागातील मुलांचे कुपोषण, महिलांमधील अनिमिया यासाठी नागली बहुगुणी आहे.

नागलीचे उत्पादन वाढल्यास अनेकविध फायदे आहेत. पहिला फायदा, गरीब शेतकऱ्यांना विकण्यासाठी नागली राहील. आज जेवढे पिकते ते घरासाठी पुरत नाही. नागलीची उत्पादकता घटत आहे. नाशिकच्या आमच्या अभ्यासात व कृषी सेन्ससच्या आकडेवारीतून दिसते की मागील चार वर्षांत २३ टक्के उत्पादकता कमी झाली आहे. नागलीची उत्पादकता वाढविण्यासाठी रासायनिक खते वा कीडनाशकांची गरज नाही. नागलीच्या पीक पद्धतीत बदल करून, सेंद्रिय खते वापरून दीडपट उत्पादकता वाढू शकते, हे आता सिद्ध झालेले आहे. नागलीची उत्पादकता वाढल्याने, घरासाठी पुरेसे धान्य पिकल्यास गरीब शेतकऱ्यांच्या घरात नागलीचा वापर वाढेल व त्यातून त्यांच्या प्रकृतीवर चांगला परिणाम होईल, हा दुसरा फायदा.
नागलीचे उत्पादन वाढल्याने जर शेतकऱ्यांना ते विकण्यासाठीही उपलब्ध झाले, तर त्यातून उत्पन्न वाढून त्यांची क्रयशक्ती वाढेल. हा तिसरा फायदा. हे वाढीव उत्पादन जर आदिवासी विकास विभागानेच खरेदी करून अंगणवाडी, आश्रमशाळा, मध्यान्ह भोजन या शासनाच्या कार्यक्रमातून आणि रेशनवर स्वस्त दराने देऊन त्याचा विनियोग केला, तर कुपोषणाच्या प्रयत्नात मोठी भर पडू शकते. हा सर्वांत महत्त्वाचा फायदा.

अजून एक पैलू असा आहे, की नागली हे हवामान संवेदनशील पीक आहे. म्हणजे नागलीचे पीक हे हवामान बदलाच्या दुष्परिणांमावर मात करू शकते. नागली हे दणकट पीक आहे, कमी पाण्यात, जमिनीचा कस कमी असलेल्या ठिकाणीही घेता येऊ शकते. म्हणूनही नागलीचे महत्त्व समजून त्यासाठी शासनाकडून काही अपेक्षा आहेत.

आंध्र प्रदेश, तेलंगणा व ओडिशा या राज्यांनी ‘मिलेट मिशन’ यासारखा उपक्रम घेऊन नागलीला प्रोत्साहन दिलेले आहे. या राज्यांतून महाराष्ट्रापेक्षा नागलीचे उत्पादन कमी असूनही ते हिरिरीने हा उपक्रम राबवीत आहेत. शेतकरी आदिवासी कुटुंबांचा त्याला खूपच चांगला प्रतिसाद आहे. या राज्यांतून ग्रामीण भागातून शेतीविषयक काम करणाऱ्या अनेक स्वयंसेवी संस्थांच्या मदतीतून हा अनेखा कार्यक्रम तयार केला व राबविला जात आहे. यात रिव्हायटलायझिंग रेनफेड अॅग्रिकल्चर नेटवर्कचा मोलाचा वाटा आहे. (www.rainfedindia.org)
महाराष्ट्रासाठी असा उपक्रम राबविणे नक्कीच शक्य आहे. शेतीविकास म्हणजे शेतीला आधी पाणी पोचवा मग पुढचे बघू हे धोरण घातक ठरलेले आहे. जिरायती शेतीचे धोरण हा शेती विकासाचा पाया आहे. नागलीसारख्या पिकाला प्रोत्साहन मिळणे म्हणूनच महत्त्वाचे आहे.

ASHVINI KULKARNI
pragati.abhiyan@gmail.com
(लेखिका प्रगती अभियान संस्थेमध्ये कार्यरत आहेत.)

इतर अॅग्रो विशेष
विश्वासावर बहरेल व्यापारचीन-अमेरिकेमध्ये चालू असलेल्या व्यापार युद्धाच्या...
निवडणुकीने दुष्काळ खाऊन टाकू नये म्हणून...लोकसभेच्या निवडणुकीमुळे राजकीय हवामान-बदल होत...
उपलब्ध पाण्याचे गणित मांडा...अनेक कारणांमुळे जलसंधारण ही सोपी वाटणारी म्हणून...
उत्कृष्ठ कारली पिकवण्यात पाटील यांचा...लोणी (ता. चोपडा, जि. जळगाव) येथील भरत, गणेश व...
पेरू, अॅपलबेरमधून पीक बदल, कष्टातून...पारंपरिक शेती पद्धतीत बदल करून व सेंद्रिय...
राज्यात उरले अवघे ३०५ टीएमसी पाणीपुणे (प्रतिनिधी) : उन्हाच्या झळांना होरपळ वाढून...
केंद्राकडून यंदा खरिपात १२ टक्के अधिक...पुणे : राज्यासाठी गेल्या खरीप हंगामाच्या तुलनेत...
उन्हाचा चटका पुन्हा वाढण्याची शक्यतापुणे : मागील आठवड्यात झालेला पूर्वमोसमी वादळी...
सूर्य तळपताना छत करा दुरुस्तआठवड्यापूर्वी आलेल्या चांगल्या पावसाच्या अंदाजाने...
आयोगाचा कारभार प्रश्‍नचिन्हांकितप्रत्येक निवडणुकीची रीत न्यारी असते,...
पाणी व्यवस्थापनातून वाढविली कापसाची...आत्महत्याग्रस्त यवतमाळ जिल्ह्यातील अंबोडा (ता....
पाणी व्यवस्थापनातून नळावणे गावाची...अनेक वर्षांच्या पाणीटंचाईतून मुक्त होण्यासाठी...
डेरे यांनी उभारली अत्याधुनिक सिंचन...सातारा जिल्ह्यातील कवठे येथील अतुल डेरे यांनी...
‘आर्टिफिशियल इंटिलिजन्स’कडे आयटी...‘आर्टिफिशियल इंटिलिजन्स’ हेच येत्या काळातील...
पाणी व्यवस्थापनातून ग्रामविकासपाण्यासाठी कायम संघर्ष करीत असलेल्या कान्होळ (जि...
अवघी कारभारवाडी झाली ठिबकमयकोल्हापूर जिल्ह्यातील कारभारवाडी (ता. करवीर) येथे...
सर्वाधिक ६५० शेततळ्यांचं अजनाळेसोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला तालुका दरवर्षीच...
अल्पभूधारकांच्या आयुष्यात जलश्रीमंती बुलडाणा जिल्ह्यात जानेफळ परिसरात शासनाच्या...
सत्तावीस गटांच्या बळातून घडली किमयासंगमनेर (जि. नगर) तालुक्यातील सावरगाव तळ...
वाघाड पाणीवापर संस्थांनी शेतीतून उभारले...नाशिक जिल्ह्यात वाघाड प्रकल्पस्तरीय पाणीवापर...