agriculture news in marathi, anthrax disease management in livestock | Agrowon

काळीपुळी रोग नियंत्रणासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय अावश्‍यक
डॉ. राजश्री गंदगे, डॉ. वर्षा थोरात, डॉ. शर्मिला माजी
बुधवार, 11 जुलै 2018

काळीपुळी रोग उष्ण प्रदेशात उन्हाळ्याच्या अखेरीस आणि पावसाळ्याच्या सुरवातीस अाढळतो. या रोगात मृत्यूचे जास्तीत जास्त प्रमाण आढळून येते. प्रतिबंधात्मक उपायांसोबतच लक्षणे आढळल्यास पशुवैद्यकाकडून त्वरित उपचार करून घेणे अावश्‍यक असते.
 

काळीपुळी रोग उष्ण प्रदेशात उन्हाळ्याच्या अखेरीस आणि पावसाळ्याच्या सुरवातीस अाढळतो. या रोगात मृत्यूचे जास्तीत जास्त प्रमाण आढळून येते. प्रतिबंधात्मक उपायांसोबतच लक्षणे आढळल्यास पशुवैद्यकाकडून त्वरित उपचार करून घेणे अावश्‍यक असते.
 
बॅसिलस अँथ्रॅसिस या जिवाणूमुळे होणाऱ्या रोगाला काळीपुळी / फाशी असे म्हणतात. काळीपुळी हा रोग गाई, बैल, म्हशी, शेळी, मेंढ्या, घोडे, डुक्कर इत्यादी प्राण्यामध्ये आढळतो. लसीकरण आणि व्यवस्थापनातील स्वच्छतेमुळे सध्या काळीपुळी रोगाचा प्रादुर्भाव पूर्वीच्या तुलनेत कमी झाला आहे. किंबहुना हा रोग प्राण्यात जगभर सर्वत्र आढळतो. हा आजार प्राण्यापासून मानवाला देखील होऊ शकतो. बॅसिलस अँथ्रॅसिस जिवाणू लांबट असून त्यांची संरचना साखळीमध्ये असते त्यामुळे बांबूच्या काठीसारखी दिसतात. हे जिवाणू जेव्हा हवेच्या किंवा ऑक्सिजनच्या संपर्कात येतात तेव्हा त्यांचे रूपांतर बीजाणू (स्पोर) मध्ये होते. बीजाणू स्वरूपात हे जंतू जमिनीत २० वर्षांपेक्षा अधिक कालावधीपर्यंत सुप्तावस्थेत जगू शकतात. या बीजाणूंवर प्रतिकूल परिस्थितीचा परिणाम होत नाही. या जिवाणूच्या पेशीबाहेरील आवरणाचे आणि जिवाणूद्वारे निर्मित विषाची रोगनिर्मिती मध्ये महत्त्वाची भूमिका आहे.

रोगाचा प्रसार

  • रोगी जनावरांचे केस, लोकर, हाडे, मास अथवा दूषित माती यांच्या संपर्काने
  • संसर्गित चारा आणि पाण्याद्वारे
  • उंदीर, घुशी किंवा चावक्या माश्याद्वारे
  • बाधित जमिनीतून वाहत जाणाऱ्या पाण्याद्वारे
  • एकंदरीत ह्या जिवाणूंचा शिरकाव शरीरात मुख्यत्वे सेवनाद्वारे, श्वासातून किंवा त्वचेतून होतो आणि रोगनिर्मिती होते.

लक्षणे

  • उष्ण प्रदेशात उन्हाळ्याच्या अखेरीस आणि पावसाळ्याच्या सुरवातीस उद्भवतो. रोगाची सुरवात एकदम होते आणि जनावरांना ४१-४२ अांश सेल्सिअस ताप चढतो. जनावरे थरथर कापतात, चारा खाणे, रवंथ करणे तसेच दूध देणे बंद होते.
  • गळ्यात सूज येते, श्वासोच्छवास जलद चालतो आणि जनावरे बेशुद्ध होतात.
  • रक्ताचे जुलाब होतात, जनावर मलूल होऊन पडून राहते आणि २-३ दिवसांत दगावते.
  • मेंढ्याना रोग झाल्यास थोड्याच वेळात गरगर फिरू लागतात आणि अचानक दगावतात.
  • घोड्यामध्ये पोटात कळा येतात, अस्वस्थ होऊन उठबस करतात आणि जमिनीवर पडून पाय झाडतात.
  • रोगाचे विशिष्ट लक्षण म्हणजे काळ्या रंगाचा न गोठणाऱ्या रक्ताचा स्त्राव नाकातून किंवा अन्य छिद्रातून येतो. या रोगात मृत्यूचे जास्तीत जास्त प्रमाण आढळून येते.
  • मानवात त्वचेसंबंधी, फुफ्फुसासंबंधी लक्षणे दिसून येतात.

रोगाचे निदान

  • प्रयोगशाळेत काळीपुळी रोगाचे निदान बाधित जनावरांचे रक्त आणि पेशीपासून करता येते.
  • या रोगाचे नमुने हे हवेच्या आणि मनुष्याच्या संपर्कात न येतील अशा प्रकारे घेणे महत्त्वाचे आहे.
  • नुकतेच मेलेल्या किंवा मृत्युपूर्व कानाच्या नीलेतून घेतलेले रक्त सूक्ष्मदर्शकाखाली तपासल्यास विशिष्ट गुण असलेले बॅसिलस अँथ्रॅसिस जिवाणू दिसतात.
  • रोगाच्या निश्चित निदानासाठी रक्तातून जिवाणूंचे विलगीकरण करून ओळखतात तसेच अस्कॉलीस चाचणी आणि पी सी आर या चाचणीद्वारे या रोगाचे निदान करतात.

उपचार
बहुतांशवेळा काळीपुळी रोग तीव्र किंवा अतितीव्र स्वरूपात आढळत असल्यामुळे त्यामुळे बऱ्याच वेळी उपचारापूर्वीच जनावरे दगावतात. सौम्य प्रकारच्या आजाराच्या उपचारासाठी प्रतिजैविके उदा. स्ट्रेप्टोमायसिन, टेरामायसिन, ओरिओमायसिन दिल्यास तीन चार दिवसांत रोगाला उतारा पडतो. कळपातील आजारी मेंढ्याचे निदान करून घ्यावे. आजारी मेंढ्यांमध्ये लक्षणे आढळल्यास पशुवैद्यकाकडून त्वरित उपचार करून घ्यावा. या रोगात उपचारास प्रतिसाद कमी प्रमाणात मिळतो.

प्रतिबंध आणि उपाय

  • काळीपुळी संशयित जनावरांचे शवविच्छेदन करू नये.
  • काळीपुळी हा अत्यंत घातक रोग आहे, त्यामुळे ज्या भागात या रोगाचा प्रादुर्भाव आहे त्या ठिकाणच्या जनावरांचे नियमित लसीकरण करणे आवश्यक आहे. या
  • रोगाची लस साधारणतः पावसाळ्यापूर्वी फेब्रुवारी ते मे महिन्याच्या दरम्यान देतात. ४ महिन्यांच्या वयोगटात आणि प्रतिवर्षी लस द्यावी.
  • आजारी जनावरांना इतर जनावरांपासून वेगळे ठेवून त्यांची काळजी घ्यावी.
  • दूषित झालेली जागा आणि इतर सर्व बाधित वस्तू जंतुनाशके वापरून निर्जंतुकीकरण करावे.
  • हा रोग प्राण्यापासून किंवा त्यांच्या वस्तूपासून माणसामध्ये होतो म्हणून यांच्याशी संपर्कात येणारे पशुपालक, कामगार हे या रोगापासून सतर्क राहिले पाहिजे.
  • मानवासाठी या रोगाची लस बायोथ्रॅक्स या नावाने उपलब्ध आहे.

संपर्क : डॉ. वर्षा थोरात, ८७७९२२७२६२
डॉ. राजश्री गंदगे, ९८६९००८३५०
(मुंबई पशुवैद्यक महाविद्यालय, मुंबई)

इतर कृषिपूरक
जनावरांच्या आरोग्यासाठी कॅल्शिअम...मांसपेशी, मज्जा संस्थेवर नियंत्रण, गर्भवाढी आणि...
योग्य वेळी करा लसीकरणजनावरांना रोगाचा प्रादुर्भाव होण्याची वाट न बघता...
थंड, ढगाळ अन् कोरड्या हवामानाची शक्यतामहाराष्ट्रावर १०१२ हेप्टापास्कल इतका हवेचा दाब...
दुधाच्या प्रकारानुसार बदलतात मानकेदुग्धजन्य पदार्थ उच्च गुणवत्तेचे व दर्जेदार...
वासरांसाठी योग्य अाहार, संगोपन पद्धतीवासराचा जन्म झाल्यानंतर त्याचा श्‍वासोच्छ्वास...
शेतीला दिली मधमाशीपालनाची जोडपरिसरातील पीकपद्धतीवर आधारित पूरक उद्योगाची जोड...
रोपवाटिका उद्योगात उत्तम संधीकोणत्याही पिकाचे किमान दीड ते दोन महिने आधी...
जनावरांच्या अाहारात बुरशीजन्य घटकांचा...अाहाराद्वारे जनावरांच्या शरीरात बरेच हानिकारक घटक...
मुरघासाचे फायदे, जनावरांसाठी वापरचाऱ्याच्या कमतरतेमुळे दूध उत्पादनामध्ये सातत्य...
जनावरांच्या आहारातील क्षारमिश्रणाचे...जनावरांच्या हाडांच्या वाढीसाठी दूध उत्पादनासाठी,...
पशूसल्लासध्या तापमानात वाढ झाली असल्यामुळे जनावरांमध्ये...
मुरघास : चाराटंचाईवर उत्तम पर्यायउन्हाळ्यामध्ये किंवा चारा तुटीच्या काळात...
उष्ण वातावरणात सांभाळा जनावरांनाअचानक वाढणाऱ्या उष्णतेमुळे जनावरांची अधिक काळजी...
आरोग्यदायी कडधान्य चिप्सतेलकट बटाटा चिप्सचे प्रमाण बाजारपेठेमध्ये वेगाने...
रेशीम कीटकांवर दिसतोय उझी माशीचा...सध्याच्या काळात पुणे, सातारा, लातूर, सोलापूर,...
दुधाळ जनावरांतील खुरांच्या आजाराचे...खुरांची योग्य काळजी व अचूक व्यवस्थापन यांमुळे...
कृषी व्यवसाय, उद्योगाकरिता व्यवहार्यता...कृषी व्यवसाय किंवा उद्योगामध्ये अपेक्षित उत्पन्न...
जनावरांसाठी पशुखाद्यापासून पोषक फीड...उत्पादन, उत्पादनकाळ, गाभणकाळ या बाबींचा विचार...
पोटफुगीपासून वाचवा जनावरांनाहिरव्या चाऱ्याचे अतिप्रमाणात सेवन केल्यामुळे...
वासरांमधील संसर्गजन्य अतिसारवासरांमधील अतिसार हा अनेक रोगांशी संबंधित आजाराची...