...या गावाची मुलगी म्हणून मी पुढाकार घेतला !
विनया पाटील
रविवार, 24 सप्टेंबर 2017

या गावाची मुलगी म्हणून मी पुढाकार घेतला. सरपंचपदाच्या पहिल्या कार्यकाळात गावात पाणी, वीज, रस्ते, गटारी, घनकचरा व्यवस्थापन प्रकल्प अशा मूलभूत सुविधांवर काम केले. त्यानंतर दुसऱ्यांदाही गावकऱ्यांनीच मला सरपंचपदी कायम राहण्याचा आग्रह केला. या दुसऱ्या टप्प्यात मी शिक्षण, कौशल्य विकास, शेतीचा विकास, पर्यावरण संतुलनावर भर दिला.

-  छवी राजावत, सरपंच, सोडा, राजस्थान

राजस्थानमधील सोडा गावच्या सरपंच छवी राजावत यांनी प्रयत्नपूर्वक गावाचा कायापालट केला आहे. ग्रामीण विकास आणि ग्रामीण भागात उच्चशिक्षित महिला सरपंच म्हणून काम करताना त्यांना अनेक अनुभव आले. ‘सकाळ टाइम्स’च्या प्रतिनिधी विनया पाटील यांनी राजावत यांची घेतलेली ही मुलाखत...

तुमच्या आजवरच्या प्रवासाबद्दल तसेच
सरपंचपद स्वीकारण्याबद्दल काय सांगाल?

ः खरे तर, सोडाचे सरपंचपद महिलेसाठी राखीव असल्याने मी गावकऱ्यांच्या आग्रहास्तव सरपंच होण्यास तयार झाले. सोडामध्ये २००९-१०च्या भीषण दुष्काळात कृषीआधारित असलेले गाव पूर्ण उद्‌ध्वस्त झाले. त्यामुळे या गावाची मुलगी म्हणून मी पुढाकार घेतला. सरपंचपदाच्या पहिल्या कार्यकाळात गावात पाणी, वीज, रस्ते, गटारी, घनकचरा व्यवस्थापन प्रकल्प अशा मूलभूत सुविधांवर काम केले. त्यानंतर दुसऱ्यांदाही गावकऱ्यांनीच मला सरपंचपदी कायम राहण्याचा आग्रह केला. या दुसऱ्या टप्प्यात मी शिक्षण, कौशल्य विकास, शेतीचा विकास, पर्यावरण संतुलनावर भर दिला.

पर्यावरण संतुलनाची तयारी कशी केली?
ः गावामध्ये पाण्याचे प्रचंड दुर्भिक्ष असल्याने जलस्रोत आणि जंगलांचे रक्षण आणि पुनरुज्जीवन केले. आता आम्ही तज्ज्ञांच्या साहाय्याने पुढच्या पिढीला मानव आणि निसर्गामधील सहचर्याचे नाते समजून देण्याचा प्रयत्न करीत आहोत. 

तुमच्यासमोरील प्रमुख आव्हाने कोणती?
ः निधीचा आणि कौशल्याची कमतरता ही प्रमुख आव्हाने आहेत. दर्जेदार शिक्षण, कृषी आदी विषय माझ्या अभ्यासाचे नसल्याने तज्ज्ञांच्या मदतीने आम्ही या आव्हानावर मात करण्याची आशा बाळगून आहोत. 

यासंदर्भात तुमच्या भोवतालच्या व्यवस्थेचे सहकार्य कसे आहे?
ः भारतातील पंचायत व्यवस्थेचे खऱ्या अर्थाने सक्षमीकरण झालेले नाही. कोणत्याही गावच्या सरपंचाचा बाहेरील जगाशी फारसा संपर्क नसतो. ते पंचायत सचिवांवर अवलंबून असतात. त्यामुळे व्यवस्था प्रत्यक्षात व्यक्तिगत पातळीवर काम करते. सत्तेत असणाऱ्या सर्व व्यक्तिगत घटकांकडे विकासाची समान दृष्टी असल्यासच विकास घडून येतो. 

महिला म्हणून सामना कराव्या लागलेल्या आव्हानांबद्दल...
ः मी सांगितल्याप्रमाणे पंचायत व्यवस्था सक्षम नसणे, हे पहिले आव्हान आहे. माझ्या महिला असण्याचा मुद्दा नंतरचा आहे. अपेक्षित साहाय्य न मिळाल्याने गोंधळलेले अनेक पुरुष सरपंच मी पाहिले आहेत. अर्थात, तरुण महिला असल्याने फरक पडतोच. बहुतांश सरकारी अधिकारी पुरुष असल्याने एखाद्या महिलेने विचारलेल्या प्रश्‍नांमुळे ‘पुरुषी अहंकार’ दुखावला जातोच. त्यातही महिलेला धमकाविण्याचे मार्ग असतात. तरीही मी कामाचा भाग म्हणूनच या सर्वांकडे पाहते. 

तुमच्या मते अशा परिस्थितीवर उपाय काय?
ः तुम्हाला सर्वत्र काही चांगले लोकही भेटतात. अर्थात, त्यासाठी तुम्हाला अनेक दरवाजे ठोठावून निराशाही पदरी पाडून घ्यावी लागते. तुमच्याकडे प्रचंड संयम आणि चिकाटी हवी. मला माझ्या पालकांकडूनही ध्येयावरचे लक्ष्य विचलित न होण्यासाठी पाठिंबा मिळाला.  शेवटी आपल्यामुळे फरक पडत असल्याचे लक्षात आल्यावर पुढील प्रवास सुकर होतो. 

पुरुषसत्ताक पद्धतीचा सामना कसा केला?
ः शहरी भागात राहणे तुलनात्मकदृष्ट्या अधिक सक्षम बनविणारे असते. महिलेच्या हाती अधिकार दिल्याने फरक पडतो. मी बालविवाहाविरुद्धही उघडपणे आवाज उठविला आहे. माझ्यासारखी महिला सरपंच पाहून लोकांना त्यांच्या मुलींना शिकविण्याची प्रेरणा मिळाली आहे. तरीही शिकू न देणाऱ्या पालकांविरुद्ध मुलीच माझ्याकडे तक्रार करतात. सहजसोप्या संवादामुळे ही समस्या सुटू शकते. गावातील अनेक लोकांनी आपल्या मुलीचे नाव ‘छवी’ ठेवले असून, प्रौढ महिलाही शिक्षणासाठी पुढे सरसावत आहेत. हे सकारात्मक चिन्ह असून लोक नव्या कल्पनांचे नेहमीच स्वागत करतात, मुद्दा फक्त पहिले पाऊल उचलण्याचा असतो.
 
एखाद्या राजकीय पक्षाने तुमच्याशी संपर्क केला आहे का? तो केला असल्यास तुमची भूमिका काय आणि राजकीय पाठबळाशिवाय टिकाव धरणे कितपत अवघड आहे?
 अजून तरी कुठल्या पक्षाने संपर्क केला नाही. मात्र, तळागाळात काम करणाऱ्या पक्षाची निवड करण्याचा निकष मी ठेवला आहे. त्याचप्रमाणे, पंचायत स्तरावर पक्षीय राजकारण अभिप्रेत नाही. त्यामुळेच येथील राजकारणाला मुख्य प्रवाहातील राजकारण असे संबोधले जात नाही.

तुमच्या मते ग्रामीण विकासाची गुरुकिल्ली कोणती?
आपल्या देशातील विविधता पाहता सर्व मुद्यांवर अशी कुठलीही एकच गुरुकिल्ली नाही. मात्र, मूलभूत सुविधांच्या पूर्ततेला पर्याय नाही, हे माझे मत आहे. पाणी, घरे, वीज पुरविलीच पाहिजे. शिक्षणाबरोबरच कौशल्ये आणि नागरिकत्वाची जोपासणूक करण्याचे धडेही द्यायला हवेत. सशक्त ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसाठी हे महत्त्वाचे आहे. देशाच्या विकासात जातीयवादाचा सर्वांत मोठा अडथळा आहे 

इतर अॅग्रो विशेष
खुल्या शेतीतील गुलाब लागवड तंत्रज्ञान गुलाबाच्या फुलांचा उपयोग...
ज्ञानाचा प्रकाशदिवाळी... प्रकाशाचा, उत्साहाचा सण! सारी दुखं...
साडेआठ लाख शेतकऱ्यांच्या खात्यामध्ये ४...मुंबई : छत्रपती शिवाजी महाराज शेतकरी सन्मान...
जिभाऊ... बापू तुमले दिवाईन्या सुभेच्छा...जळगाव ः जिभाऊ... बापू तुमले दिवाईन्या सुभेच्छा...
पोषक तत्त्वांनीयुक्त खजूर, अक्रोड, काजूपोषक तत्त्वे आणि आरोग्याच्या दृष्टीने अक्रोड अाणि...
रब्बी हंगामासाठी कांदा जाती अन्‌...महाराष्ट्रात रब्बी कांदा पिकाचे क्षेत्र मोठ्या...
बाजरी चारा पीक लगवड तंत्रज्ञान बाजरी हे पीक पालेदार, रसाळ, गोड व मऊ असते....
जळगाव जिल्ह्यात दादर ज्वारी तरारली जळगाव  ः खानदेशात यंदा परतीच्या पावसामुळे...
कांद्यावर डिसेंबरपर्यंत 'स्टॉक लिमिट'नवी दिल्ली : नफेखोरपणा, साठेबाजी, वाढते दर आणि...
सांगली जिल्ह्यात भाजपच्या वारुला ब्रेकसांगली ः लोकसभा, विधानसभा, जिल्हा परिषद, पंचायत...
कर्जमाफी योजनेस प्रारंभ...राज्य सरकारची...मुंबई : कर्जमाफी देण्यासाठी जाहीर करण्यात आलेल्या...
वाढत्या लोकसंख्येसाठी व्हर्टिकल फार्म...भारतासारख्या उच्च लोकसंख्या असलेल्या देशांसाठी...
निशिगंध लागवड तंत्रज्ञान निशिगंधाची फुले अत्यंत सुवासिक व आकर्षक असतात....
बरसीम पीक लागवड बरसीम हे मेथीघासाप्रमाणे बहुगुणी वैरणीचे पीक आहे...
‘जीवनसंगिनी’ची प्रकाशवाटनैसर्गिक आपत्तींचा कहर आणि अनिश्चित बाजार अशा...
बीजी ३ च्या विनापरवाना विक्रीवर...मुंबई : तणनाशक सहनशील (हर्बिसाईड टाॅलरंट)...
रब्बी पिकांचे पाणी व्यवस्थापन महत्त्वाचेरब्बी हंगामामध्ये घेतल्या जाणाऱ्या पिकांसाठी...
राज्यात कापूस खरेदी २५ पासूननागपूर : राज्यात बुधवार (ता. २५) पासून पणन...
नेताओं की दिवाली, किसानों का दिवालादोन दिवसांपूर्वी मला अमरावती जिल्ह्यातील शेतकरी...
ऊसावरील कीडींचे एकात्मिक व्यवस्थापन तपशील : पूर्व मशागत     कीड...