agriculture news in marathi, Cotton analysis | Agrowon

भारतीय कापसाला कमी उत्पादकतेचे ग्रहण
मनीष डागा
सोमवार, 3 सप्टेंबर 2018

जगभरात कापूस हे एक प्रस्थापित नगदी पीक आहे. या पिकावर खूप साऱ्या शेतकऱ्यांचा पिढ्यानपिढ्या विश्वास राहिला आहे. जगातील बहुतेक सर्व प्रमुख कापूस उत्पादक देशांमधील सरकारे शेतकऱ्यांना कापसासाठी विशेष अनुदान आणि मदत देत असतात. चीन आणि अमेरिकेसारख्या महत्त्वाच्या देशांमध्ये तर कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांकडे विशेष लक्ष दिले जाते. भारतातही अनेक वर्षांपासून कापूस उत्पादकांना मदत केली जाते; परंतु त्याची कार्यप्रणाली वेगळी आहे. आणि त्या मुद्द्यावरच आज विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे. भारताची कापसातली कागमिरी फारशी समाधानकारक नाही.

जगभरात कापूस हे एक प्रस्थापित नगदी पीक आहे. या पिकावर खूप साऱ्या शेतकऱ्यांचा पिढ्यानपिढ्या विश्वास राहिला आहे. जगातील बहुतेक सर्व प्रमुख कापूस उत्पादक देशांमधील सरकारे शेतकऱ्यांना कापसासाठी विशेष अनुदान आणि मदत देत असतात. चीन आणि अमेरिकेसारख्या महत्त्वाच्या देशांमध्ये तर कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांकडे विशेष लक्ष दिले जाते. भारतातही अनेक वर्षांपासून कापूस उत्पादकांना मदत केली जाते; परंतु त्याची कार्यप्रणाली वेगळी आहे. आणि त्या मुद्द्यावरच आज विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे. भारताची कापसातली कागमिरी फारशी समाधानकारक नाही. इतक्या साऱ्या वर्षांमध्ये मदत आणि कर्जमाफीसाठी लाखो रुपये खर्च करूनही शेतकऱ्यांच्या स्थितीत फारसा बदल झालेला दिसत नाही. भारतात एकूणच कृषी क्षेत्रात आणि विशेषतः कापसाच्या बाबतीत अपेक्षित परिणाम झालेले दिसून येत नाहीत. याचे कारण म्हणजे सरकारचा सगळा भर शेतकऱ्यांच्या तात्कालिक गरजा पूर्ण करणे हा असतो. त्याचीही गरज असतेच. परंतु शेतकऱ्यांना सक्षम करून त्यांना त्यांची प्रगती साधण्यासाठी स्वयंपूर्ण बनवण्याची अधिक आवश्यकता आहे.

सरकार आणि वस्त्रोद्योग क्षेत्राचा सगळा फोकस कापसाचे लागवड क्षेत्र वाढविण्यावर राहिला आहे. निःसंशय पेरणीक्षेत्राचा घटक महत्त्वाचाच आहे; परंतु त्याहीपेक्षा अधिक महत्त्वाची बाब उत्पादकता आणि गुणवत्ता ही आहे. देशात महाराष्ट्र या एका राज्यात साधारण ४० लाख हेक्टर क्षेत्रावर कापसाची लागवड होते. हे क्षेत्र चीनमधील एकूण कापूस लागवडीची बरोबरी करणारे आहे. परंतु चीनमध्ये कापसाची उत्पादकता प्रतिहेक्टर १५०० क्विंटल इतकी प्रचंड आहे. चीनची कापूस उत्पादकता भारतातील एकूण कापूस उत्पादनाच्या तिप्पट आहे. त्यामुळे चीनमध्ये महाराष्ट्राइतके कापूस लागवड क्षेत्र असताना उत्पादन मात्र संपूर्ण भारतातील कापूस उत्पादनाइतके आहे. याचा अर्थ, भारतातने जर चीनइतकी उत्पादकता गाठली तर भारतात चीनच्या तिप्पट कापूस उत्पादन होऊ शकते किंवा एकटा महाराष्ट्र कापूस उत्पादनात चीनची बरोबरी करू शकतो. त्यासाठी आपला फोकस कापसाच्या लागवड क्षेत्रावरून उत्पादकता वाढविण्यावर वळवला पाहिजे.

गेल्या वर्षी भारतातील कापूस उत्पादकता घटल्याचे आढळून आले. त्याचे मुख्य कारण म्हणजे कापसाच्या पिकावर गुलाबी बोंड अळीचा झालेला हल्ला. या बोंड अळीमुळे महाराष्ट्र आणि तेलंगणातील कापूस उत्पादकता आणि उत्पादनावर मोठा परिणाम झाला. कापसाची लागवड १२२ लाख हेक्टर क्षेत्रावर झालेली होती, त्या हिशेबाने ४०० लाख गाठी कापूस उत्पादन होणे अपेक्षित होते. परंतु बोंड अळीमुळे प्रत्यक्षात ३६५ लाख गाठी कापूस उत्पादन झाले.

यंदाच्या हंगामात विदर्भात कापसावर बोंड अळी, मिलिबग, बुरशी, तुडतुडे आणि आणखी एका नव्या रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्याचे आढळून आले आहे. कॉटनगुरूच्या प्रकल्पाशी संबंधित असलेले प्रगतिशील शेतकरी अमृतराव देशमुख यांनी इतर बाधित शेतकऱ्यांना घेऊन केंद्रीय कापूस संशोधन संस्थेचे संचालक डॉ. विजय वाघमारे यांची भेट घेतली आणि त्यांना सडलेली रोगग्रस्त कापसाची बोंडे दाखवून या रोगाचे निदान व तपास करण्याची मागणी केली. डॉ. वाघमारे यांनी आठ दिवसांनंतर यासंबंधीचा निर्णय घेऊ, असे शेतकऱ्यांना सांगितले. हा बोंड अळीचा प्रादुर्भाव नसून अज्ञात रोगाचा हा प्रकार आहे, ही बाब डॉ. वाघामारे सुरवातीला मान्यच करायला तयार नव्हते. शेतकऱ्यांनी त्यानंतर केंद्रीय कापूस संशोधन संस्थेचे माजी संचालक डॉ. सी. डी. मायी यांची भेट घेतली. डॉ. मायी यांनी रोगग्रस्त कापूस बोंडे पाहून ही बोंड अळी नसल्याचा निर्वाळा दिला. 

हे सर्व तपशीलवार सांगायचा उद्देश हा, की शेतीशी संबंधित कोणत्याही बाबींवर शेतकऱ्यांचे मत विचारात घेणे अत्यंत जरूरीचे आहे. शेतीमधल्या नेमक्या अडचणी कोणत्या, याचे व्यावहारिक निवारण करणे गरजेचे आहे. दुसऱ्या देशांनी हा दृष्टिकोन स्वीकारल्यामुळेच तेथील उत्पादकता आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न यात आपल्या तुलनेत मोठा फरक दिसतो.

देशांतर्गत रुई बाजारात कापसाचा बाजार नरम आहे. हजर बाजारात गुजरात शंकर-६ वाणाचे भाव ४७ हजार ५०० ते ४८ हजार ५०० रुपयांच्या घरात आहेत. महाराष्ट्रात २९ मिमी धाग्याच्या रुईचे भाव ४७ हजार ५०० ते ४८ हजार रुपये इतके आहेत. गिरण्यांच्या गरजेनुसार कापसाची खरेदी होत आहे. रुपयाच्या तुलनेत डॉलर मजबूत होऊनही निर्यातदार शांत आहेत. ते कदाचित नवीन हंगामाच्या तयारीत असावेत. सूत आणि कापडाचा उठाव कमी असल्यामुळे पेमेंटच्या अडचणी कायम आहेत.

आंतरराष्ट्रीय रुई बाजारात दरपातळी स्थिर आहे. अमेरिकेचे चीन, तुर्कस्थान, इराण आणि भारताशी सुरू असलेल्या व्यापारयुद्धामुळे बाजारात नरमाईचे वातावरण आहे. डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या विदेशनीतीचा परिणाम म्हणून व्यापारात अनेक अडथळे येत आहेत. या परिस्थितीवर लवकरच तोडगा निघेल, अशी आशा आहे. थोडक्यात सरकार आणि मॉन्सूनचा कापूस बाजारावर प्रभाव कायम आहे.

(लेखक कापूस बाजार विश्लेषक असून `कॉटनगुरू`चे प्रमुख आहेत.) 
 ः www.cottonguru.org

इतर अॅग्रोमनी
कापूस कोंडी टाळण्यासाठी मिशन मोडवर काम...भारत हा जगातील पहिल्या क्रमांकाचा कापूस उत्पादक...
हळद, हरभऱ्याच्या फ्युचर्स भावात चढ -...या सप्ताहात कापूस, गवार बी व हरभरा वगळता सर्व...
इंटरनेटद्वारे कृषिमालाचे प्रभावी विपणनएकविसाव्या शतकातील माणूसही इंटरनेटच्या वेगाने...
पुढील काही महिने हळदीच्या दरावर ठेवा...या सप्ताहात सोयाबीन व गहू वगळता सर्व पिकांचे भाव...
ऑक्टोबरमध्ये प्रथमच ब्रॉयलर बाजार...ब्रॉयलर्सचे बाजारभाव वर्षातील उच्चांकी पातळीवर...
सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांची गोचीकोणतेही तातडीचे, आतबट्टायचे काम करायचे असेल तर...
पीक संरक्षण क्षेत्रात ‘महिंद्रा’ची...मुंबई : कृषी अवजारे आणि शेती उत्पादनात देशात...
व्यापारी बँका वित्तीय निरक्षरतेचा फायदा...व्यापारी बँका सामान्य कर्जदारांमधील वित्तीय...
संतुलित पुरवठ्यामुळे ब्रॉयलर्सच्या...नवरात्रोत्सवामुळे चिकनच्या सर्वसाधारपण खपात मोठी...
नवीन हंगामात कापसाची अडखळती सुरवातदेशात कापसाच्या २०१८-१९ च्या नवीन विपणन हंगामाची...
हमीभाव मनमोहनसिंग सरकारपेक्षा कमी;...नरेंद्र मोदी सरकारने जुलै महिन्यात पिकांच्या...
तेल द्या आणि तांदूळ घ्या; भारताकडून '...अमेरिकेच्या डॉलरच्या तुलनेत भारतीय रुपया दररोज...
थेट विक्रीचे देशी मॉडेलमहाराष्ट्रात शेतकऱ्यांच्या पुढाकारातून सेंद्रिय व...
शेतीशी नाळ जोडणारा फॅब्रिकेशन व्यवसायफॅब्रिकेशन व्यवसाय एक उत्तम लघू उद्योग आहे. या...
हेमंतरावांची शेती नव्हे ‘कंपनी’च!लखमापूर (ता. दिंडोरी, जि. नाशिक) येथील हेमंत...
खरीप मका, हळदीच्या भावात घसरणया सप्ताहात कापूस, रब्बी मका, सोयाबीन व हरभरा...
कृषी व्यवसाय, उद्योगाकरिता व्यवहार्यता...कृषी व्यवसाय किंवा उद्योगामध्ये अपेक्षित उत्पन्न...
सोयाबीन, कापूस वगळता इतर पिकांच्या...या सप्ताहात सोयाबीन व कापूस वगळता इतर वस्तूंच्या...
सोयामील निर्यात ७० टक्के वाढण्याचा अंदाजदेशाची सोयामील (सोयापेंड) निर्यात २०१८-१९ या...
आधुनिक मत्स्यपालन : एक शाश्वत...पुणे ः नाशिक रस्त्यावर मंचरपासून जवळच अवसरी खुर्द...