agriculture news in marathi, importance of measurement of weight in livestock | Agrowon

जनावरांमध्ये वजन मापनाचे महत्त्व
डॉ. वैभव सानप, डॉ. प्रवीण पतंगे
मंगळवार, 8 मे 2018

जनावरांना दैनंदिन व्यवस्थापनात त्यांच्या शरीर वजनाच्या मापनाचे विशेष महत्त्व असते. जनावरांना लागणारा चारा आणि पाणी यांची गरज ही त्यांच्या शारीरिक वजनावर अवलंबून असते. तसेच बऱ्याच जनावरांची विशेषतः मांसल प्राण्यांची (शेळी, मेंढी इ.) बाजार किंमत ही त्यांच्या वाजनावरूनच ठरते. गर्भधारणा व योग्य प्रजननासाठी जनावराचे विशिष्ट वजन असणे आवश्यक असते. अशा अनेक कारणांमुळे जनावरांचे वेळोवेळी वजन करणे आवश्यक असते.

जनावरांना दैनंदिन व्यवस्थापनात त्यांच्या शरीर वजनाच्या मापनाचे विशेष महत्त्व असते. जनावरांना लागणारा चारा आणि पाणी यांची गरज ही त्यांच्या शारीरिक वजनावर अवलंबून असते. तसेच बऱ्याच जनावरांची विशेषतः मांसल प्राण्यांची (शेळी, मेंढी इ.) बाजार किंमत ही त्यांच्या वाजनावरूनच ठरते. गर्भधारणा व योग्य प्रजननासाठी जनावराचे विशिष्ट वजन असणे आवश्यक असते. अशा अनेक कारणांमुळे जनावरांचे वेळोवेळी वजन करणे आवश्यक असते.

वजन मोजणे का महत्त्वाचे अाहे
१. जनावरांसाठी आवश्यक दैनंदिन चारा आणि पाणी यांचे प्रमाण ठरविण्यासाठी त्यांचे वजन जाणून घेणे गरजेचे असते.
२. मांसल जनावरांचा (शेळी, मेंढी इ.) बाजारभाव ठरविण्यासाठी.
३. जनावरांचे पैदासक्षम वय तसेच त्यांचे गर्भधारणा व प्रजनन योग्य वय जाणून घेण्याकरिता.

  • जनावरांना तारुण्यावस्थेत पदार्पण करण्यासाठी आपल्या एकूण प्रौढ वजनाच्या ४५-५० टक्के वजन ग्रहण करणे आवश्यक असते.
  • प्रजननक्षम होण्यासाठी त्याचे वजन एकूण प्रौढ वजनाच्या ५५ टक्के असणे आवश्यक असते.
  • प्रथम वेतावेळी जनावराचे वजन प्रौढ वजनाच्या तुलनेत ८२ टक्के असावे.
  • दुसऱ्या वेताच्या वेळी जनावराचे वजन प्रौढ वजनाच्या तुलनेत ८२ टक्के असावे.
  • तिसऱ्या वेतापर्यंत जनावरांनी त्यांच्या प्रौढ वजनाच्या १०० टक्के वजन ग्रहण केलेले असते.

४. वजनावरून जनावरांच्या आरोग्यासंबंधी तसेच उत्पादन क्षमतेसंबंधी अंदाज बांधण्यास मदत होते.
५. जनावरांच्या प्रजनन क्षमतेविषयी अंदाज बांधता येतो.
६. आजारादरम्यान जनावरांना द्यावयाच्या औषध मात्रेसाठी वजनाचा उपयोग होतो.

सहसा ग्रामीण भागात पशुपालकाकडे जनावरांचे वजन मोजता येईल असा भव्य वजन काटा उपलब्ध नसतो. त्यामुळे जनावराचे वजन जाणून घेणे शक्य होत नाही. पुढील सूत्रांचा उपयोग करून जनावरांचे वजन काट्याविनासुद्धा अगदी सोप्या पद्धतीने मोजता येते. त्यासाठी केवळ एका लांबी मोजण्याच्या टेपपट्टीची आणि गणकयंत्राची (कॅल्क्युलेटर) आवश्यकता असते.

वजन मोजण्याची पद्धत
सर्वप्रथम टेप पट्टीने शरीराची लांबी (इंच) आणि छातीचा घेर (इंच) मोजून घ्यावा आणि या संख्या खालील सूत्रात टाकून गणना करावी. मिळालेले उत्तर हे त्या जनावराचे वजन असेल (पौंड मध्ये). (१ पौंड = ०.४५ किलो).

१. अग्रवाल यांचे सूत्र (Agarwal’s formula): अग्रवाल यांचे सूत्र हे देशी गायींसाठी उपयुक्त आहे.
वजन = शरीर लांबी × छातीचा घेर/Y

*शरीर लांबी ः जनावराची लांबी मोजून घ्यावी.
*छातीचा घेर ः छातीचा घेर मोजून घ्यावा.

Y ची किंमत ही छातीचा घेरानुसार बदलते. छातीचा घेर जर ६५ इंच ते ८० इंच या दरम्यान असेल तर Y ची किंमत ८.५ एवढी घ्यावी. जर हृदय छातीचा घेर ६५ पेक्षा कमी आणि ८० पेक्षा अधिक असेल तर Y ची किंमत ही अनुक्रमे ९ आणि ८ एवढी घ्यावी.

२. शेफर्स यांचे सूत्र (Shaeffer’s formula):
शेफर्स यांचे सूत्र हे विदेशी किंवा संकरीत जातींच्या गायींसाठी उपयुक्त आहे.
वजन = शरीर लांबी × (२ x छातीचा घेर)/३००

संपर्क ः वैभव सानप, ९४५५१४८१७२
(डॉ. सानप भारतीय तंत्रज्ञान संस्था कानपूर, उत्तर प्रदेश येथे तर डॉ. पतंगे एटापल्ली, गडचिरोली येथे पशुधन विकास अधिकारी म्हणून कार्यरत अाहेत.)

फोटो गॅलरी

इतर कृषिपूरक
जनावराच्या आहारात पाणी महत्त्वाचेजनावरांचे योग्य पोषण होण्यासाठी तसेच दुग्धोत्पादन...
तेजस्विनीच्या साथीने बचतीतून...तेजस्विनी लोकसंचालित साधन केंद्राच्या...
प्रथमोपचाराने बरे होतील जनावरांतील आजारजनावरांमध्ये विविध प्रकारचे विषाणूजन्य व...
वाढत्या तापमानाचा जनावरांवर होणारा...जनावरांमध्ये दिसून येणाऱ्या उष्मा तणावासाठी...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाच्या...जनावरांना विशेषतः शेळ्या-मेंढ्यांना गर्भाशयाचे...
नियोजन स्वच्छ दूध उत्पादनाचे...दुग्ध व्यवसायात आर्थिक परिस्थिती, शास्त्रोक्त...
अॅझोला, हायड्रोपोनिक्स चाऱ्यातून करा...चाराटंचाईवर मात करण्यासाठी उपलब्ध चाऱ्याची...
संवर्धन खिलार गोवंशाचे...जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी...
शेळ्या-मेंढ्यांमधील गर्भाशयाचे आजार,...शेळ्या मेंढ्यांना गर्भाशयाचा आजार झालेला आहे हे...
झलक क्रिमोना आंतरराष्ट्रीय पशू...इटली देशात दरवर्षी क्रिमोना आंतरराष्ट्रीय पशू...
जनावरांच्या संतुलित आहार...जनावरांना दिवसभरात किती चारा दिला पाहिजे आणि तो...
जनावरांच्या आहारात कोरडा चारा वापरताना...महाराष्ट्रातील बहुतांशी भागात फेब्रुवारी ते...
कमी जागेत, कमी पाण्यात अळिंबी...कमी जागेत, कमी पाण्यात अळिंबीची लागवड करता येत...
जनावरांच्या खाद्यामध्ये अचानक बदल करणे...कोवळा चारा, निकृष्ट दर्जाचा चारा किंवा बुरशीची...
जनावरांतील रोगनिदानासाठी प्रयोगशाळा...तात्काळ रोगनिदान व योग्य उपचार केल्यामुळे औषधांचा...
गाई, म्हशींची दुग्धोत्पादन क्षमता वाढवा...सध्याच्या काळात सेक्स सीमेन किंवा सॉर्डेड सीमेन,...
ओळखा लिस्टेरिओसिस आजाराची लक्षणेजनावरापासून माणसास होणारे आजार प्रामुख्याने...
पशुसल्लावाढत्या तापमानात जनावरांच्या आहार...
प्रजननक्षमता सक्षम करण्यासाठी...सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने...
जनावरांमध्ये प्रसूतीनंतर येणाऱ्या समस्याजनावर गाभण असताना व विताना जर व्यवस्थित लक्ष दिले...