agriculture news in marathi, value addition through primary processing | Agrowon

प्राथमिक प्रक्रियेतून मूल्यवर्धन
दीपक चव्हाण
सोमवार, 3 सप्टेंबर 2018

आजच्या शेतीच्या बहुतांश समस्या या कापणी-मळणीनंतर सुरू होतात. योग्य वेळी काढणी, प्रतवारी, प्राथमिक प्रक्रिया, स्टॉक आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे बाजारभाव - या सर्व प्रक्रियांत आज बहुसंख्य शेतकरी खूपच मागे आहेत. वैयक्तिक पातळीवर शेतकऱ्याला आठ-दहा टनांच्या शेतीमालासाठी एवढा सरंजाम उभा करणे शक्य नसते. हेच काम जर शेतकऱ्यांच्या वतीने एखाद्या संस्थेने सुरू केले, तर मोठे परिवर्तन घडू शकते. हिंगोली जिल्ह्यातील कळमनुरीस्थित गोदावरी व्हॅली फार्मर्स प्रोड्यूसर्स लि. (गोदा फार्म) अशाच प्रकारचे काम उभे केले आहे.

आजच्या शेतीच्या बहुतांश समस्या या कापणी-मळणीनंतर सुरू होतात. योग्य वेळी काढणी, प्रतवारी, प्राथमिक प्रक्रिया, स्टॉक आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे बाजारभाव - या सर्व प्रक्रियांत आज बहुसंख्य शेतकरी खूपच मागे आहेत. वैयक्तिक पातळीवर शेतकऱ्याला आठ-दहा टनांच्या शेतीमालासाठी एवढा सरंजाम उभा करणे शक्य नसते. हेच काम जर शेतकऱ्यांच्या वतीने एखाद्या संस्थेने सुरू केले, तर मोठे परिवर्तन घडू शकते. हिंगोली जिल्ह्यातील कळमनुरीस्थित गोदावरी व्हॅली फार्मर्स प्रोड्यूसर्स लि. (गोदा फार्म) अशाच प्रकारचे काम उभे केले आहे.

गोदा फार्मने हरभरा, सोयाबीन आणि हळद या तीन पिकांत प्रामुख्याने प्राथमिक प्रक्रियेचे काम सुरू केले आहे. सध्या कळमनुरी येथे हरभरा आणि सोयाबीन प्रत्येकी ८० टन प्रतिदिन, तर हळदीचे ६० टन प्रतिदिन क्षमतेचे प्राथमिक प्रक्रियेचे युनिट कार्यान्वित आहे. गोदा फार्मच्या खरेदी युनिटवर दररोज भाव जाहीर केला जातो. मोबाईल एसएमएसद्वारे सुमारे १२ हजार शेतकऱ्यांना मोफत बाजारभाव पाठवला जातो. माल आणण्यापूर्वीच शेतकऱ्याला दर माहिती असतो. त्यामुळे निर्णय घेणे सोपे जाते. सोयाबीन आवक झाल्यावर क्लीनिंग युनिटद्वारे त्यातील माती आणि काडीकचरा दूर केला जातो. मालाचे पारदर्शक प्रक्रियेद्वारे वजन होते आणि त्यानंतर पेमेंट केले जाते. आजघडीला गोदा फार्मचा दर हा मराठवड्यातील बेंचमार्क दर म्हणून ओळखला जातो. जे शेतकरी गोदा फार्ममध्ये माल आणू शकत नाही, ते देखील एसएमएस दाखवून खेडा खरेदीतील व्यापाऱ्याकडे संबंधित दराची मागणी करतात. यामुळे ऑइल मिल्स आणि खेडा खरेदीतील व्यापाऱ्यांनाही आपला दर गोदा फार्मनुसार उंच ठेवण्याशिवाय गत्यंतर नसते.

खेडा खरेदी किंवा बाजार समित्यातील सोयाबीन खरेदीत आणि गोदा फार्मच्या खरेदी प्रक्रियेत मूलभूत फरक आहे. वरील दोन्ही घटक माती काडीकचऱ्यासह माल खरेदी करतात. तथापि, एक टक्का खराब घटकांच्या बदल्यात बाजारभावात मोठी किंमत शेतकऱ्याला चुकवावी लागते. पडत्या भावात माल विकावा लागतो. एक किलो फॉरिन मॅटर (माती आणि काडीकचरा) आहे, म्हणून ९९ किलो मालाची बोली बेंचमार्क क्वालिटीच्या तुलनेत पाच ते आठ टक्क्यांनी खाली असते. गोदा फार्मने येथे एक गुणात्मक बदल घडवला. शेतकऱ्यासमोरच त्याच्या सोयाबीनमधील काडीकचरा दूर सारून आधी ठरल्याप्रमाणे बेंचमार्क बाजारभाव देण्यास सुरवात केली. शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीत या रूपाने भर पडली आहे. सोयाबीनप्रमाणेच हळद आणि हरभऱ्यातही ग्रेडनुसार बाजारभाव ही संकल्पना विकसित केली आहे. हळदीच्या बाबतीत एकाच वर्षांत सकारात्मक परिणाम दिसला. चांगल्या ग्रेडच्या हळदीच्या उत्पादनात वाढ दिसली आहे. 

गोदा फार्मने ग्रामीण विकासाचे एक इंटिग्रेटेड प्रारूप उभे करण्याच्या दिशेने काम सुरू केले आहे. उदा. हार्वेस्टिंगनंतरच्या पायाभूत सुविधा जशा उभा गेल्या आहेत, तशाच पेरणीपूर्व ते कापणी-मळणीच्या दरम्यानच्या गुड अॅग्रिकल्चर प्रॅक्टिसेसची एक प्रणाली विकसित केली आहे. हळद, सोयाबीन आणि हरभरा पिकासंदर्भात सातत्याने पीक प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवणे, त्याद्वारे व्यवस्थापनात, पीकसंरक्षणात गुणात्मक सुधारणा घडवण्याचे काम केले जातेय. हजारो शेतकऱ्यांना याद्वारे मोफत प्रशिक्षित केले जात आहे. कोणत्याही पिकाचे गुणात्मक आणि संख्यात्मक उत्पादनवाढीतील सर्व अडथळे दूर केले पाहिजेत, या प्रमुख सूत्रावर शेतकऱ्यांना सजग केले जाते. उदा. सोयाबीनच्या गुणवत्तापूर्ण उत्पादकता वाढीत निकृष्ट बियाणे हा मोठा अडसर आहे. सोयाबीन क्रशिंग उद्योगाला ज्या गुणवत्तेच्या सोयाबीनची गरज असते, तशाच प्रकारचे उत्पादन घेण्याचा कल आहे. त्यासाठी या वर्षी हिंगोली जिल्ह्यात ४०० एकरावर बीजोत्पादन घेण्यात आले आहे. म्हणजे पुढच्या वर्षी गोदा फार्मकडे स्वत:चे बियाणे उपलब्ध असेल. बियाणे बरोबरच खते, अवजारे औषधांचे स्वतंत्र विक्री केंद्र कंपनीने सुरू केले आहे. आज त्याची उलाढाल कोट्यवधी रुपयांमध्ये पोचली आहे. साधारपणे खुल्या बाजाराच्या तुलनेत गोदा फार्मकडील निविष्ठा, अवजारे ही दहा ते तीस टक्क्यांपर्यंत स्वस्त मिळतात. या माध्यमातून मोठी बचत साधली जाते. एखाद्या गावाची निविष्ठांची खरेदी जर एक कोटीची असेल आणि त्यातील १० लाख रुपये जरी वाचत असतील, तर तेवढे पैसे गावाच्या अर्थकारणासाठी उपयोगात आले, हे लक्षात घेतले पाहिजे.

गोदा फार्मने आर्थिक, शैक्षणिक, पीकपाणीविषयक पाहणी केलीय. आज थेट सहा हजार शेतकरी थेट जोडले गेले आहेत. प्रक्रिया युनिट्स, निविष्ठा विक्रीतून थेट शंभर लोकांना रोजगार उपलब्ध झाला आहे. हळद, हरभरा आणि सोयाबीनच्या प्राथमिक प्रक्रियेनंतर त्यांची विक्री थेट एंड यूजर्सला केली जाते. गुणवत्तापूर्ण मालामुळे देशभरातील नामांकित कंपन्या गोदा फार्मसमवेत जोडल्या गेल्या आहेत. बांधापासून ते एंड यूजर्स या प्रक्रियेत शेतकऱ्यांसाठी, शेतकऱ्यांच्यावतीने काम करणारी कंपनी म्हणून गोदा फार्मने आज ओळख तयार केली आहे. विशेष म्हणजे, गोदा फार्मचे मॉडेल कोणत्याही तालुक्यात गावांत रूपांतरित करता येण्यासारखे आहे. आजही प्राथमिक प्रक्रिया, क्लीनिंग, ग्रेडिंग आदी प्रकारचे कामे तालुक्याला दोन-चार व्यापारी प्रतिष्ठाने पूर्वापार पासून करत आहेत. तेच काम आज शेतकरी कंपन्या करू लागल्या आहेत. गोदा फार्म याचे उत्तम उदाहरण आहे. वार्षिक तत्त्वावर जो नफा होतो, तो गोदा फार्म शेतकऱ्यांना वितरित करते. यामुळे या कंपनीची विश्वासार्हता वाढली आहे. 

(लेखक शेतीमाल बाजार अभ्यासक आहेत.)

इतर अॅग्रोमनी
कापूस गाठींचे देशांतर्गत उत्पादन घटणारजळगाव ः कापूस हंगामाच्या दुसऱ्या टप्प्यात...
हळद वगळता सर्व शेतमालाचे भाव तेजीतया सप्ताहात साखर, सोयबीन व हळद वगळता सर्व पिकांचे...
कापूस कोंडी टाळण्यासाठी मिशन मोडवर काम...भारत हा जगातील पहिल्या क्रमांकाचा कापूस उत्पादक...
हळद, हरभऱ्याच्या फ्युचर्स भावात चढ -...या सप्ताहात कापूस, गवार बी व हरभरा वगळता सर्व...
इंटरनेटद्वारे कृषिमालाचे प्रभावी विपणनएकविसाव्या शतकातील माणूसही इंटरनेटच्या वेगाने...
पुढील काही महिने हळदीच्या दरावर ठेवा...या सप्ताहात सोयाबीन व गहू वगळता सर्व पिकांचे भाव...
ऑक्टोबरमध्ये प्रथमच ब्रॉयलर बाजार...ब्रॉयलर्सचे बाजारभाव वर्षातील उच्चांकी पातळीवर...
सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांची गोचीकोणतेही तातडीचे, आतबट्टायचे काम करायचे असेल तर...
पीक संरक्षण क्षेत्रात ‘महिंद्रा’ची...मुंबई : कृषी अवजारे आणि शेती उत्पादनात देशात...
व्यापारी बँका वित्तीय निरक्षरतेचा फायदा...व्यापारी बँका सामान्य कर्जदारांमधील वित्तीय...
संतुलित पुरवठ्यामुळे ब्रॉयलर्सच्या...नवरात्रोत्सवामुळे चिकनच्या सर्वसाधारपण खपात मोठी...
नवीन हंगामात कापसाची अडखळती सुरवातदेशात कापसाच्या २०१८-१९ च्या नवीन विपणन हंगामाची...
हमीभाव मनमोहनसिंग सरकारपेक्षा कमी;...नरेंद्र मोदी सरकारने जुलै महिन्यात पिकांच्या...
तेल द्या आणि तांदूळ घ्या; भारताकडून '...अमेरिकेच्या डॉलरच्या तुलनेत भारतीय रुपया दररोज...
थेट विक्रीचे देशी मॉडेलमहाराष्ट्रात शेतकऱ्यांच्या पुढाकारातून सेंद्रिय व...
शेतीशी नाळ जोडणारा फॅब्रिकेशन व्यवसायफॅब्रिकेशन व्यवसाय एक उत्तम लघू उद्योग आहे. या...
हेमंतरावांची शेती नव्हे ‘कंपनी’च!लखमापूर (ता. दिंडोरी, जि. नाशिक) येथील हेमंत...
खरीप मका, हळदीच्या भावात घसरणया सप्ताहात कापूस, रब्बी मका, सोयाबीन व हरभरा...
कृषी व्यवसाय, उद्योगाकरिता व्यवहार्यता...कृषी व्यवसाय किंवा उद्योगामध्ये अपेक्षित उत्पन्न...
सोयाबीन, कापूस वगळता इतर पिकांच्या...या सप्ताहात सोयाबीन व कापूस वगळता इतर वस्तूंच्या...