agriculture special story of women self help group,Tikona,Dist.Pune | Agrowon

हातसडी तांदळाची थेट ग्राहकांना विक्री
संदीप नवले
रविवार, 29 जुलै 2018

तिकोणा (ता. मावळ, जि. पुणे) गावातील शांताबाई चिंधू वरवे यांनी महासावित्री महिला महाबचत गटाच्या माध्यमातून हातसडी तांदळाच्या निर्मितीला सुरवात केली. गेल्या दहा वर्षांपासून या गटातर्फे पुणे, मुंबईतील ग्राहकांना मागणीनुसार योग्य पॅकिंगमध्ये तांदळाची विक्री केली जाते. थेट विक्रीमुळे बचत गटाच्या नफ्यात चांगली वाढ झाली आहे.
 

तिकोणा (ता. मावळ, जि. पुणे) गावातील शांताबाई चिंधू वरवे यांनी महासावित्री महिला महाबचत गटाच्या माध्यमातून हातसडी तांदळाच्या निर्मितीला सुरवात केली. गेल्या दहा वर्षांपासून या गटातर्फे पुणे, मुंबईतील ग्राहकांना मागणीनुसार योग्य पॅकिंगमध्ये तांदळाची विक्री केली जाते. थेट विक्रीमुळे बचत गटाच्या नफ्यात चांगली वाढ झाली आहे.
 

पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यातील पवना धरणाजवळ सुमारे दीड हजार लोकसंख्येचे तिकोणा हे गाव. सतरा वर्षांपूर्वी कपार्ट आणि इंडोजर्मन या स्वयंसेवी संस्थांनी पाणलोट विकास कामांसाठी तिकोणा आणि परिसरातील गावांमध्ये सुमारे चाळीस महिला बचत गट स्थापन केले. या बचत गटांच्या समन्वयक म्हणून शांताबाई चिंधू वरवे काम करत होत्या. तिकोणा गावात शांताबाई वरवे यांनी दहा महिला बचत गट स्थापन केले होते. त्यामध्ये त्या स्वतः सचिव असलेल्या सावित्रीबाई फुले महिला बचत गटाचाही समावेश होता. शशिकला कदम या गटाच्या अध्यक्षा होत्या. पाणलोटाची कामे बंद झाल्यावर काही वर्षे बचत गटांची कामे थंडावली; परंतु जिल्हा परिषदेने २००६ मध्ये जिल्हा ग्रामीण विकास यंत्रणेच्या माध्यमातून महिलांच्या गटांना चालना दिली. यासाठी शांताबाई वरवे यांनी पुढाकार घेत गावातील दहापैकी सक्रिय असलेल्या सहा गटांतील उपक्रमशील अकरा महिला निवडून महासावित्री महिला महाबचत गट तयार केला. या गटाच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी बेबी बळीराम मोहोळ यांनी स्वीकारली. या गटाशी गावातील सहा महिला बचत गट जोडले. गटातील महिलांना बचतीची सवय लागावी आणि गटाला उत्पन्न मिळावे म्हणून प्रत्येक सदस्याकडून प्रतिवर्ष पाचशे रुपयांची बचत बँकेत जमा करण्यास सुरवात केली. साधारणपणे दीड वर्षानंतर सावित्री महिला बचत गटाला बँकेने खेळते भांडवल म्हणून पंचवीस हजार रुपयांचे कर्ज मंजूर केले. गटातील महिलांनी इंद्रायणी आणि आंबेमोहोर हातसडीचा तांदूळ निर्मिती आणि विक्री करण्याचे नियोजन केले.

सुधारित पद्धतीने भात लागवड

बचत गटातील महिलांची सुमारे पन्नास एकर शेती आहे. दरवर्षी या महिलांना भाताचे एकरी दहा क्विंटल उत्पादन मिळते. भात उत्पादनात वाढ मिळवण्यासाठी महिलांनी कृषी विभागातील तज्ज्ञांशी संपर्क साधत सुधारित लागवड आणि व्यवस्थापनाबाबत माहिती घेतली. यातून एकरी भात उत्पादन पंधरा क्विंटलपर्यंत पोचले. भात विक्री करण्यापेक्षा हातसडी तांदूळ निर्मिती, पॅकिंग, ब्रॅंडिंग करून थेट ग्राहकांना विक्रीचे नियोजन केले. यंदाच्या वर्षी बचत गटातील ७० महिलांनी सुमारे सत्तर एकर क्षेत्रावर भात लागवड केली आहे.

महिलांना मिळाला रोजगार 

हातसडीचा तांदूळ तयार करण्यासाठी गटातील महिलांनी उत्पादित केलेला भात कमी पडत होता. ग्राहकांना चांगल्या दर्जाचा सुवासिक हातसडीचा तांदूळ उपलब्ध करून देणे आणि बचत गटाचा व्यवसाय वाढविण्यासाठी शांताबाईंनी पुढाकार घेतला. परिसरातील काही शेतकरी सेंद्रिय पद्धतीने भात लागवडीस तयार झाले. या शेतकऱ्यांचा भात बचत गटाने खरेदी करण्यास सुरवात केली. साळीसहित भात खरेदी करून पारंपरिक पद्धतीने उखळावर साळ आणि तांदूळ वेगळा करून हातसडीचा तांदूळ तयार केला जातो. त्यासाठी गटाने गावातील महिलांची मदत घेतली. ज्या महिला हातसडीचा तांदूळ तयार करतील त्यांना गटातर्फे योग्य आर्थिक मोबदला दिला जातो. त्यामुळे गावामध्येच महिलांना रोजगार मिळू लागला आहे.

गटातील महिलांचे उत्पन्न वाढले
पूर्वी गटातील महिला परिसरातील व्यापाऱ्यांना किरकोळ दरात भात किंवा बिगर हातसडीच्या तांदळाची प्रतिकिलो २० ते २५ रुपयाने विक्री करत होत्या; परंतु आता थेट ग्राहकांना हातसडीचा इंद्रायणी तांदूळ प्रतिकिलो ८० रुपये आणि आंबेमोहोर तांदूळ ९० रुपये या दराने विकला जातो. थेट विक्रीमुळे बचत गटाच्या नफ्यात वाढ झाली. विविध प्रदर्शनात सहभागी झाल्याने पुणे आणि मुंबई या शहरातील सुमारे एक हजारहून अधिक ग्राहक गटाशी जोडले गेले. त्यामुळे गटातील सदस्यांच्या वार्षिक उत्पन्नात सरासरी चाळीस हजार रुपयांची वाढ झाली.

शहरांमध्ये तांदूळ विक्री
गटाने तयार केलेल्या तांदळाची व्यापाऱ्यांना विक्री केल्यामुळे कमी दर मिळत होते. गटाने बाजारपेठेचा अभ्यास करून ग्राहकांना थेट हातसडीच्या तांदळाची विक्री करण्याचा निर्णय घेतला. सन २००६ पासून महासावित्री गटाने एक किलो, दोन किलो, पाच किलो, दहा आणि पंचवीस, पन्नास किलोचे पॅकिंग करून थेट विक्रीस सुरवात केली. यासाठी कृषी विभागाचे कृषी सहायक नवीनचंद्र बोऱ्हाडे, तालुका कृषी अधिकारी देंवेद्र ढगे यांचे मार्गदर्शन मिळाले. थेट ग्राहकांना विक्री केल्याने बचत गटाच्या उत्पन्नात वाढ झाली.

गेल्या बारा वर्षांपासून या गटातील महिला पुण्यातील भिमथडी, कृषी महोत्सव, तांदूळ महोत्सव मुंबई येथील महालक्ष्मी सरस प्रदर्शन येथे ग्राहकांना थेट हातसडीच्या तांदळाची विक्री करतात. जिल्हा परिषदेच्या ग्रामीण विकास यंत्रणेने तयार केलेल्या ‘सावित्री` ब्रँडनेम ने हातसडीच्या तांदळाची विक्री होते. सुरवातीला हातसडीच्या तांदळाची कमी विक्री होत होती; परंतु महिलांमध्ये जिद्द कायम होती. त्यांनी बाजारपेठेचा अभ्यास करत विविध प्रदर्शनात सहभागी होत थेट ग्राहकांना तांदळाची विक्री करून नफा वाढविण्यावर भर दिला. आज हा बचत गट दरवर्षी सरासरी चाळीस टन हातसडीच्या तांदळाची थेट ग्राहकांना विक्री करतो.

रोजगार मिळाला
मी दुसऱ्यांच्या शेतावर मजुरी करण्यासाठी जात होते. त्यातून आर्थिक मिळकत तुटपुंजी होती. गटात सहभागी झाल्यामुळे चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळू लागले. गटातील महिलांना कायमस्वरूपी रोजगाराची संधी तयार झाली.
- बेबी बळीराम मोहोळ, अध्यक्षा, महासावित्री महिला महाबचत गट.
 

उत्पन्नात वाढ
गटाच्या माध्यमातून तांदळाची थेट विक्री सुरू झाल्यामुळे वार्षिक उत्पन्नात चाळीस हजार रुपयांची वाढ झाली. त्यामुळे शेतीमध्ये सुधारणा करणे शक्य होत आहे.
- हिराबाई प्रकाश कदम, सदस्य.
 

थेट विक्रीवर भर
माझ्या कुटुंबाची पाच एकर शेती आहे. दरवर्षी भात लागवड असते. बचत गटाच्या माध्यमातून हातसडीचा तांदूळ बनविल्यामुळे ग्राहकांना थेट विक्री सुरू केली. नेहमीपेक्षा तांदूळ विक्रीतून चांगला नफा मिळू लागला आहे.
- शांताबाई वरवे, ९१५८८०१५२६, (सचिव, सावित्री महिला बचत गट.)

 

 

 

फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
'पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ कृतीत ठेवले...सध्या दुष्काळाच्या झळा राज्यातील शेतकरी सोसताहेत...
कापूस उत्पादकांना मिळाला उत्पादकता...‘महाराष्ट्र व्हिलेज सोशल ट्रान्सफॉर्मेशन (सामाजिक...
केळीच्या विलियम्स वाणाचा आश्वासक प्रयोग...परभणी जिल्ह्यातील सिंगणापूर येथील वसंतराव कदम...
वालाच्या शेंगा, मेहरुणी बोरांची ...दुष्काळी स्थितीत खानदेश व लगतच्या भागातील शेती...
जपला एकीचा वसा, उमटवला प्रगतीचा ठसा,...रावळगुंडवडी (ता. जत, जि. सांगली) येथील...
मराठवाड्यातील सोयगाव तालुक्यात रुजतोय...औरंगाबाद जिल्ह्यातील सोयगाव तालुक्यातील शेतकरी...
दोनशे एकरांवर देशमुख यांची करार शेती..शिराळा (ता. जि. अमरावती) येथील विजय ऊर्फ मनोहर...
जिद्द दुष्काळातही गोड पेरू पिकवण्याची...पुणे जिल्ह्यात शिरूर या कायम दुष्काळी तालुक्यातील...
सुधारीत तंत्राने तरारला दर्जेदार भुईमूग तुळ्याचा पाडा (जि. पालघर) येथील आर्थिकदृष्ट्या...
पीकपद्धतीनूसार बहुविध यंत्रांचा...हंगामी व वार्षिक नगदी पिके व फळपिके अशा बहुविध...
शोभाताईंनी जपले शेतीमध्येही वेगळेपणसांगली जिल्ह्यातील बहेबोरगाव (ता. वाळवा ) येथील...
सुधारित तंत्र, नियोजनातून शेती केली...जळगाव जिल्ह्यात तापी काठालगतच्या चांगदेव (ता....
वातानुकुलित, स्वयंचलित सोळाहजार...पायाला अपंगत्व आल्यानंतरही हताश न होता जिद्दीने...
‘रेसिड्यू फ्री’ दर्जेदार सीताफळांचा...अवकाळी पाऊस, गारपिटीचा घातक अनुभव खामगाव (जि....
तीन हंगामात दर्जेदार कलिंगड उत्पादनात...रजाळे (ता.जि.नंदुरबार) येथील कैलास, संजय व नगराज...
संघर्षातून चौदा वर्षांपासून टिकविलेली...लातूर शहरापासून जवळच असलेल्या हरंगुळ बुद्रुक...
विकासाच्या वाटेवर अलगरवाडीची आश्‍वासक...लातूर जिल्ह्यातील अलगरवाडी (ता. चाकूर) गावाला...
संघर्ष, प्रयत्नावादातून केली यशस्वी...आटपाडी (जि. सांगली) येथील अत्यंत जिद्दीच्या...
भाजीपाला उत्पादक भंडारा जिल्ह्यात खासगी...पूर्व विदर्भातील भंडारा जिल्हा हा धानाचे भांडार...
दुष्काळात ऊस वाचविण्यासाठी ...यंदाच्या तीव्र दुष्काळात ऊस उत्पादक चिंतेत असून...