agriculture stories in marathi agrowon agralekh on action on illigal water pumping. | Agrowon

पाण्यावर पहारा
विजय सुकळकर
शनिवार, 15 डिसेंबर 2018

पाण्याच्या वाढत्या दुर्भिक्षामध्ये पाणीकपात करायचीच असेल, तर उद्योग-व्यवसाय क्षेत्र आणि शहरी भागात करायला हवी.

विहीर अथवा बोअरवेल खोदाईवर नियंत्रण, अधिक खोल विहीर घेणे आणि भूजलाची विक्री करणे यावर बंदी, अस्तित्वात असलेल्या खोल विहिरींतून भूजल काढण्यास प्रतिबंध, एवढेच नव्हे तर विहिरींच्या उपशावर उपकर आदी तरतुदी असलेला महाराष्ट्र भूजल कायदा दशकभरापूर्वीच पारीत झाला आहे. या कायद्याचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कायदेशीर कारवाईची तरतूदेखील आहे. परंतु नियमावली नसल्यामुळे या कायद्याची अंमलबजावणी होत नाही. भूजल कायद्याच्या प्रस्तावित नियमांचा मसुदा शासनाने जनतेच्या माहितीसाठी अधिसूचित केला असून, त्यावर अभिप्राय व सूचना मागितल्या आहेत. अनेकांनी याबाबत नाराजी व्यक्त करीत आपल्या सूचना, हरकती पाठविल्या आहेत. त्याचा अभ्यास करून नियमावली ठरविली जाईल. त्यानंतर आता जलाशये अथवा कालव्यातून पाणीचोरी करणाऱ्यांवर फौजदारी स्वरूपाचा गुन्हा दाखल करण्याबरोबर दंडात्मक कारवाईचा निर्णय शासनाने घेतला आहे. पाण्यावर पहारा ठेवण्यासाठी भरारी पथक स्थापन करण्यात येत असून, कारवाईचा मासिक अहवाल सादर करण्याचे आदेश जिल्हाधिकाऱ्यांना दिले आहेत.

सध्याची दुष्काळी परिस्थिती पाहता येत्या काही महिन्यांत पाण्याचे दुर्भिक्ष वाढतच जाणार आहे. त्यामुळेच राज्य शासन पाण्याच्या अनिर्बंध उपशावर प्रतिबंघ घालू पाहत आहे. भीषण पाणीटंचाईच्या काळात माणसांना आणि जनावरांना पिण्यासाठी पाण्याला प्राधान्य हवेच, यात दुमत असण्याचे कारण नाही. परंतु राज्यातील शेतीवरील अरिष्टही भीषण आहे. कमी आणि अनियंत्रित पावसाने शेतकऱ्यांचा खरीप हंगाम वाया गेला. पाण्याची सोय असलेल्या काही शेतकऱ्यांनी रब्बी पिकांच्या पेरण्या केल्या आहेत. परंतु भूपृष्ठावरील जलसाठे आणि भूगर्भसाठेही कोरडे पडत असल्याने पिके वाचविण्याचा ताण शेतकऱ्यांवर आहे. कालव्याचे पाणी वेळेवर मिळेना, विजेच्या लपंडावानेही अपेक्षित वेळेत आणि प्रमाणात सिंचन होत नाही. पाणीटंचाईमुळे अधिकाधिक शेतकरी सूक्ष्म सिंचनाचा वापर करून पिके वाचवित आहेत. अशा परिस्थितीमध्ये शेतकऱ्यांनी शेतात घेतलेले पीक वाया जाईल, अशी कारवाई संबंधित यंत्रणेकडून अपेक्षित नाही.

पाण्याच्या वाढत्या दुर्भिक्षामध्ये पाणीकपात करायचीच असेल, तर उद्योग-व्यवसाय आणि शहरी भागात करायला हवी. अनेक उद्योगांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पाणी वापरले जाते. उद्योगाचे दूषित पाणी जलस्रोतांमध्ये सोडले जात असल्याने ते प्रदूषित होत आहेत. उद्योग क्षेत्राला पाण्याचा पुनर्वापर करा, असे सांगितले जात असले तरी याकडे काही उद्योग दुर्लक्ष करताहेत. उद्योग क्षेत्राने पाण्यावर प्रक्रिया करून पुनर्वापर सुरू केला तर पाण्यात मोठी बचत होईल. बचत झालेले पाणी शेतीसाठी वापरता येईल.
महाराष्ट्र पाटबंधारे अधिनियम १९७६ नुसार जलाशयातील बेकायदा पाणीउपशावर कारवाईची तरतूद आहे. परंतु भूजल कायद्याप्रमाणे या कायद्याचीही नियमावली नसल्याने अंमलबजावणी होत नाही. आता शासनाने कारवाईची घोषणा केली असली तरी त्याच्याही अंमलबजावणीत अडचणी येणार आहेत. नदी असो की त्यावरील प्रकल्प अनेक भागात यांचे नोटीफिकेशनच झालेले नाही. पाणी कोणी, किती वापरायचे? कर कोणाला, किती लावायचा हेही निश्चित नाही. अशा वेळी बेकायदा पाणीउपसा ठरविणार कसा, हा प्रश्न आहे. जलाशये, कालवे यातील पाण्याची चोरी ठरविण्यासाठी आधी लाभक्षेत्रे अधिकृत करावी लागतील. सातत्याच्या दुष्काळाने पाण्यावरील वाढते निर्बंध पाहता येथून पुढे शेतीसाठी पाणी अभावानेच मिळेल, असेच एकंदरीत चित्र दिसते. अशा वेळी प्रत्येक शेतकऱ्याने गरजेपुरत्या पाण्याचे संवर्धन, बचत आणि कार्यक्षम वापरातून स्वयंपूर्ण व्हायला हवे. 

इतर अॅग्रो विशेष
‘जीएम’चा तिढामहिनाभरापूर्वी हरियाना राज्यात एका शेतकऱ्याच्या...
राज्यातील दूध संघांपूढे ‘अमूल’चे कडवे...पुणे: राज्याच्या दूध उद्योगात ‘अमूल’चा होत असलेला...
विदर्भ, मराठवाड्यात उष्ण लाटेचा इशारापुणे : वायू चक्रीवादळाने बाष्प ओढून नेल्याने...
करारावरील अश्‍वगंधा लागवड ठरली डोकेदुखीगडचिरोली ः अश्‍वगंधा लागवड आणि खरेदीचा करार करीत...
शेतकऱ्याच्या आत्महत्येप्रकरणी बँक...वर्धा : पात्र असतानाही कर्जमाफीचा लाभ न...
‘कृषी’तील सुधारणेस कृतिगट : निती आयोगनवी दिल्ली : कृषी क्षेत्रातील अमूलाग्र...
खातेवाटप जाहीर : अनिल बोंडे कृषिमंत्री...मुंबई : मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या...
विदर्भात भुईमूग शेंगाचे दर पोचले ५७००...नागपूर ः उन्हाळी भुईमुगाची आवक विदर्भातील अनेक...
खास पोह्यासाठी भाताची ‘कर्जत शताब्दी’...रत्नागिरी ः दापोली येथील डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण...
महिला गटाची प्रक्रिया उद्योगातून ‘...बार्शीटाकळी (जि. अकोला) गावातील दहा महिलांनी...
शेतीला मिळाली पूरक उद्योगाची साथमहिलांसाठी बचत गट चळवळ फायद्याची ठरली आहे. बचत...
कृषी, संलग्न विद्याशाखांसाठी ‘खासगी’कडे...पुणे : राज्यातील कृषी व संलग्न विद्याशाखांच्या...
गायी आणि म्हशींच्या गुणसूत्रांची बॅंक...पुणे ः  गायी, म्हशींच्या आनुवंशिक सुधारणा...
मॉन्सूनच्या वाटचालीस पोषक स्थितीपुणे   : अरबी समुद्रात गुजरातच्या...
कोकणात पाऊस जोर धरणारपुणे  : ‘वायू’ चक्रीवादळाचा प्रभाव ओसरू...
आश्‍वासनानंतर कडू यांचे विमा आंदोलन...पुणे : फळ पीकविमा योजनेतील गलथानपणामुळे...
वैशिष्ट्यपूर्ण, मूल्यवर्धित उत्पादनांत...औरंगाबाद येथील सौ. मनीषा संतोष चव्हाण यांनी...
मुंबईमध्ये शेतकरी ते ग्राहक सेंद्रिय...नाशिक : सिन्नर तालुक्यात दुष्काळी परिस्थिती...
अकोली जहाॅंगीर येथे एचटीबीटी...अकोला ः देशात प्रतिबंधित असलेले एचटीबीटी कापूस...
कर्नाटक आगमनानंतर, मॉन्सूनच्या...पुणे : अरबी समुद्रातील ‘वायू’ चक्रीवादळामुळे...