Agriculture stories in Marathi, agrowon agralekh on bonsai | Agrowon

लहान वृक्षात संधी महान
विजय सुकळकर
शनिवार, 24 फेब्रुवारी 2018

जनुकीयदृष्ट्या आणि नैसर्गिकरीत्या मोठ्या वाढणाऱ्या वृक्षाला हुबेहूब लहान आकार देणे ही केवळ कला नसून, कला आणि विज्ञानाचा योग्य संगमच म्हणावा लागेल.

बोन्सायच्या बहुतांश व्याख्येत छोट्या कुंडीत वृक्ष अथवा झुडूपवर्गीय झाड वाढविण्याची कला असे म्हटले आहे; परंतु जनुकीयदृष्ट्या आणि नैसर्गिकरीत्या मोठ्या वाढणाऱ्या वृक्षाला हुबेहुब लहान आकार देणे ही केवळ कला नसून, कला आणि विज्ञानाचा योग्य संगमच म्हणावा लागेल. विशेष म्हणजे बोन्साय (वामन वृक्ष) निर्मितीचे मूळ भारतीय संस्कृतीत आढळते. ऋग्वेदात ‘वामन तनु वृक्षादि विद्या’ असा उल्लेख आहे. आपल्या देशात ऋषीमुनींच्या काळात अशा पद्धतीने औषधी वनस्पती वाढविल्या जात असल्याचे अनेक दाखले मिळतात. पुढे ही कला परदेशांत गेली. कलाप्रेमी जपानी लोकांनी बोन्सायचे महत्त्व ओळखून ही कला देशात रुजवून त्याचा प्रसार जगभर केला. त्यामुळेच आज बोन्साय म्हणजे जपान असे समीकरणच बनले आहे. दुर्दैवाने आपल्या देशात मात्र ही कला मागे पडली.

खरे तर देशात-राज्यात महानगरे, शहरे, निमशहरे मोठ्या संख्येने उदयास येत आहेत. जागोजागी नागरी वस्त्या, कॉलनी होत आहेत. शहरी श्रीमंत वर्गाकडून घरात ठेवण्यासाठी बोन्सायची मागणी वाढत आहे. शिवाय शहरातील मोठी हॉटेल्स, कॉर्पोरेट कंपन्यांची कार्यालये, बाग-बगीच्यातही बोन्साय ठेवले जात आहे. कला आणि विज्ञानाच्या संयोगातून साकारलेल्या कलाकृतीला गुणवत्तेनुसार दरही मिळतो. एवढेच नव्हे तर अनेक प्रगत देशांकडून बोन्सायला मागणी असल्याने त्याच्या निर्यातीतूनही चांगला पैसा मिळू शकतो. अशावेळी एक वेगळा व्यवसाय म्हणून बोन्साय निर्मितीकडे पाहायला हवे.  

बोन्सायबाबत माहिती, प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिकांच्या अभावामुळे ही कला देशात मागे पडली आहे. इंडोनेशियासह अनेक देशांत बोन्सायचे शिक्षण, प्रशिक्षण देणाऱ्या अनेक व्यावसायिक संस्था आहेत. अनेक देशांत बोन्साय शेतीला सर्व प्रकारची सरकारी मदत मिळते. जपान, थायलंड, इंडोनेशिया, श्रीलंका, मलेशिया, व्हिएतनाम, चीन, अमेरिका आदी देशांत बोन्सायला व्यावसायिक रूप देण्यात आले आहे. आपल्याकडे मात्र याबाबत फारच उदासीनता दिसून येते. रोजगाराच्या अनेक संधी दडलेल्या या क्षेत्राच्या भरभराटीसाठी शास्त्रशुद्ध व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या शासकीय संस्था तालुका, जिल्हा पातळीवर निर्माण व्हायला हव्यात. या कलेला ओळख प्रदान करण्याचा ध्यास काही संस्था व्यक्तींनी घेतलेला आहे. याच ध्यासातून प्राजक्ता काळे यांनी समविचारी मैत्रिनींना सोबत घेऊन पुणे येथे ‘बोन्साय नमस्ते’ ही संस्था सुरू केली आहे. कलेचा देशात प्रसार व्हावा म्हणून आंतरराष्ट्रीय परिषद आणि प्रदर्शनाची संकल्पनाही उत्तमच म्हणावी लागेल. याचा फायदा बोन्साय कला शिकू पाहणाऱ्या सर्वांनाच होईल.

आपल्या देशातील वैविध्यपूर्ण हवामान आणि बोन्साय करता येण्याजोगे १५ हजारहून अधिक वृक्षांचे प्रकार आहेत. याचा फायदा शेतकरी तसेच ग्रामीण भागातील तरुणांनी घ्यायला हवा. बोन्सायबाबतची माहिती आणि शास्त्रीय प्रशिक्षण घेऊन या व्यवसायात उतरता येते. आपल्या शेतात, घराशेजारी सोयीनुसार कमी जागेत बोन्साय निर्मिती करता येऊ शकते. काही छंद म्हणूनही बोन्साय निर्मितीत उतरतात, त्यांनी पुढे छंदास व्यावसायिक रूप दिले आहे. या व्यवसायात सुरवातीची दोन-चार वर्षे सहनशीलता बाळगावी लागते, हेही लक्षात घ्यायला हवे. त्यानंतर मात्र हा किफायतशीर उत्पन्न देणारा व्यवसाय ठरू शकतो.

इतर अॅग्रो विशेष
दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी पीक नुकसानीचा...नाशिक : दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी केंद्र सरकारची...
मुंबईत १५ ला सर्वपक्षीय मेळावा ः नवलेकोल्हापूर: किसान सभेच्या पुढाकाराने १५...
दुष्काळ जाहीर करण्याबाबत टोलवाटोलवी ः...पुणे : राज्यात अनेक ठिकाणी दुष्काळी स्थिती असूनही...
नव्या दुष्काळी संहितेमुळे राज्यातील...मुंबई: राज्यावर १९७२ च्या दुष्काळापेक्षाही...
हुमणी रोखण्यासाठी कृती आराखडा : कृषी...पुणे : राज्यात उसाच्या क्षेत्रावर मोठ्या प्रमाणात...
मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा, विदर्भात...पुणे: राज्यात ‘ऑक्टोबर हीट’चा चटका सातत्याने...
नव्या हंगामात ऊस गाळपासाठी ३१ साखर...पुणे : राज्यात नव्या गाळप हंगामासाठी आतापर्यंत ३१...
चौदा हजार गावांमधील भूजल पातळी चिंताजनकमुंबई : राज्य सरकारच्या भूजल सर्वेक्षण व...
बदलत्या काळात बनली कलिंगड शेती...पाण्याची उपलब्धता असताना चितलवाडी (जि. अकोला)...
संघर्ष, चिकाटी, एकोप्यातूनच लाभले...बलवडी (भाळवणी) (ता. खानापूर, जि. सांगली) जोतीराम...
'सकाळ'चे दिवाळी अंक अॅमेझॉनवर !पुणे : क्लिकवर चालणाऱया आजच्या जगात दिवाळी अंकही...
संपूर्ण देशातून मॉन्सून परतलापुणे : नैर्ऋत्य मोसमी वारे (माॅन्सून) रविवारी (ता...
डॉ. हद्दाड आणि डाॅ. नॅबार्रो यांना २०१८...पुणे : जगभरातील कुपोषित माता आणि बालकांना...
हुमणीग्रस्त ऊसक्षेत्र चार लाख हेक्टरवरपुणे ः राज्यात दुष्काळामुळे त्रस्त झालेल्या...
पाणीटंचाईने संत्राबागांची होरपळअमरावती ः विदर्भाचा कॅलिफोर्निया अशी ओळख असलेल्या...
उन्हाचा चटका वाढलापुणे : राज्यात पावसाने उघडीप दिल्यानंतर कमाल...
पाच मिनिटांत एका एकरवर फवारणी !...शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञान आले पाहिजे, असे जो तो...
‘सह्याद्री’ च्या शिवारात हवामान अाधारित...अत्याधुनिक संगणकीय, उपग्रह व डिजिटल या प्रणाली...
द्राक्षपट्ट्याला दुष्काळाचे ग्रहणसांगली ः गेल्यावर्षीपेक्षा यंदा पाऊस कमी झालाय......
पर्यावरण संवर्धन, ग्राम पर्यटनाला चालनापर्यावरण संवर्धन, अभ्यासाच्या बरोबरीने ‘मलबार...