agriculture stories in marathi agrowon agralekh on cotton productivity | Agrowon

कापूस उत्पादकता वाढीची दिशा
विजय सुकळकर
गुरुवार, 5 जुलै 2018

भारत हा एकमेव असा देश आहे, जेथे मोठ्या प्रमाणात बीटी संकरीत वाणांची लागवड केली जात असून, बहुतांश देशाच्या तुलनेत आपली कापूस उत्पादकता कमी आहे. 

देशात बीटी तंत्रज्ञानाच्या आगमनापूर्वी कापसाची उत्पादकता प्रतिहेक्टर ३०० ते ३५० किलो रुई होती. बीटीच्या आगमनानंतर ही उत्पादकता ५०० ते ५५० किलोवर पोचली. मागील एका दशकापासून कापसाची उत्पादकता ५० किलो रुई प्रतिहेक्टर अधिक, उणे असे चालले आहे. देशाने बीटी तंत्रज्ञान स्वीकारल्यावर एक-दीड दशकापर्यंत तर आता कापसाचे सारे आलबेल झाले, त्यात काही करायची गरजच नाही, असाच समज झाला होता; परंतु २०१२-१३ पासून बीटी कापसाची उत्पादकता हळूहळू कमी होऊ लागली आहे. मागील दोन-तीन वर्षांपासून बीटी कापसावर गुलाबी बोंड अळीच्या वाढत्या प्रादुर्भावाने, तसेच घटत चाललेल्या उत्पादकतेमुळे शास्त्रज्ञ आणि शासनाला जाग आली असली तरी या दोन्ही पातळ्यांवर अजूनही फारसे काही होताना दिसत नाही. कापूस लागवडीत आघाडीवरच्या आपल्या देशाची उत्पादकता पाकिस्तान, कझाकिस्तान, इजिप्त या देशांपेक्षाही कमी आहे. विशेष म्हणजे चीन, तुर्की, ऑस्ट्रेलिया, ब्राझील या विकसित देशांची कापूस उत्पादकता आपल्यापेक्षा तीन ते साडेतीन पटींनी अधिक आहे. यावरूनही मागील अनेक वर्षांपासून आपण काहीच बोध घेणार नसेल, तर ही बाब अधिक गंभीर आहे. 

प्रगत देशांत शेतकऱ्यांची जमीनधारण क्षमता अधिक असल्याने तिथे यांत्रिक शेतीच केली जाते. कापसामध्ये तर लागवडीपासून काढणीपर्यंत बहुतांश कामे यंत्रांनी केली जातात. कापसातील पीकसंरक्षण अधिक शास्त्रीय पद्धतीने आणि एकत्रितरीत्या केले जाते. प्रगत देशांतील कापूस बहुतांश बागायती पद्धतीनेच घेतला जातो. या बाबींमुळे त्यांची कापसाची उत्पादकता अधिक असली तरी उत्पादकतेत जगात आघाडीवरील देशांनी आपल्या सोईनुसार बीटी तंत्रज्ञान स्वीकारले आहे. त्यामुळे त्यांच्या माती आणि हवामानाशी समरस असलेल्या स्थानिक सरळ वाणांत बीटी आणले. अशा वाणांची सघन लागवड करून या देशांनी उत्पादकतेत आघाडी घेतली आहे. जगामध्ये जवळपास ८० देश कापूस लावतात. त्यात भारत हा एकमेव असा देश आहे, जेथे मोठ्या प्रमाणात बीटी संकरीत वाणांची लागवड केली जात असून, बहुतांश देशांच्या तुलनेत आपली कापूस उत्पादकता कमी आहे. 

बीटी संकरीत वाणांचे बियाणे दरवर्षी शेतकऱ्यांना विकत घ्यावे लागते. या वाणांवर किडींचा प्रादुर्भाव वाढल्याने फवारणीवरील खर्च वाढला आहे. उत्पादकताही सातत्याने घटत आहे. त्यामुळे संकरीत बीटी कापसाची शेती तोट्याची ठरत आहे. अशावेळी देशात सरळवाणांत बीटी आणण्याचे धोरण प्रभावीपणे राबवायाला हवे. केंद्रिय कापूस संशोधन संस्थेने देशातील कृषी विद्यापीठांच्या सहकार्याने आशादायक अमेरिकन सरळ वाणांत बीजी-१ जनुक प्रत्यारोपित करून काही वाणांचे परीक्षण केले आहे. त्यांचे रिझल्ट्स चांगले आहेत. महाराष्ट्रासाठी सहा बीटी सरळवाणांची सघन पद्धतीने लागवडीसाठी शिफारसदेखील करण्यात आली आहे. या वाणांखालील क्षेत्र राज्यात हळूहळू वाढवावे लागेल. बीटी सरळवाणांद्वारे बियाणे, रासायनिक खते आणि कीडनाशके यावरील खर्च कमी करून कापूस उत्पादकांना किफायतशीर मिळकतीकडे वळवावे लागेल. त्यानंतर सरळवाणांचे सघन लागवड तंत्र, एकात्मिक कीडरोग व्यवस्थापन, सिंचनाची सोय, यांत्रिकीकरण याद्वारे कापसाच्या उत्पादकतेत आपल्यालाही प्रगत देशांच्या पंक्तित बसता बसता येईल.

इतर अॅग्रो विशेष
समजून घ्या पाण्याचे महत्त्वपाण्याची समस्या शाश्वत पद्धतीने सोडवण्यासाठी...
जनावरांची तडफड, लोकांचा पाण्यासाठी टाहोसोलापूर ः राज्य शासनाने दुष्काळ जाहीर करून जवळपास...
‘गुणनियंत्रण’विरोधात विखेंचेही पत्र पुणे : राज्याच्या कृषी खात्यातील गुण नियंत्रण...
राज्य बॅंकेकडून साखरेच्या मूल्यांकनात...कोल्हापूर : केंद्राने खुल्या साखरेचे किमान विक्री...
राज्यात उद्या हलक्या पावसाची शक्यतापुणे: वेगाने बदलणारे वातावरण, वाऱ्यांच्या...
प्रेरणा प्रकल्पातून ९० हजार शेतकऱ्यांचे...मुंबई : राज्यातील शेतकरी आत्महत्याग्रस्त १४...
कांद्याच्या ढिगाऱ्यात बुजवून घेत...नाशिक  : कमी पाऊस, दुष्काळी परिस्थिती व...
एका संदेशाने आयुष्य केले बळकटटाकळी ढोकेश्वर, जि. नगर  ः काही तासांपूर्वी...
'दावणीलाही नाही आणि छावणीत नाही; जनावरे...सोलापूर :  मागील सरकारच्या काळात छावणीत...
वनहक्काच्या ४३ हजारांहून अधिक...मुंबई : राज्यात मागील अवघ्या तीन महिन्यांत...
खानदेशात मका दरात वाढजळगाव ः खानदेशातील प्रमुख बाजार समित्यांमध्ये मक्...
पशूपालन अन्‌ गूळनिर्मितीतून शेती केली...राशिवडे (ता. राधानगरी, जि. कोल्हापूर) येथील...
दुष्काळातही भाजीपाला शेतीतून मिळविले...लातूर जिल्ह्यातील उमरगा (यल्लादेवी) येथील माळी...
रयत राजाची अन् राजा रयतेचाहिंदवी स्वराज्य संस्थापक, रयतेचा लोककल्याणकारी...
थकीत एफआरपीचा तिढासा  खरेच्या किमान विक्री मूल्यात प्रतिक्विंटल २००...
भारतीय लष्कराने घेतला बदला; पुलवामा...जम्मू : पुलवामात सीआरपीएफ जवानांवरील हल्ल्यानंतर...
आदिवासींचं श्रद्धास्थान असलेल्या कचारगड...कचारगड, जि. गोंदिया : मध्य भारतातील सर्व आदिवासी...
मराठवाड्यात दीड महिन्यात ७७...औरंगाबाद : मराठवाड्यातील शेतकरी आत्महत्यांचे सत्र...
चार वर्षांत संत्रा उत्पादकांची दखलच...नागपूर : कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल असलेल्या आणि...
सांगली जिल्ह्यातील सहा कारखाने...सांगली  ः सहा कारखान्यांनी एकरकमी एफआरपी...