Agriculture stories in Marathi, agrowon agralekh on crop damage by wild life | Agrowon

अधिक नुकसान, कमी भरपाई
विजय सुकळकर
बुधवार, 21 फेब्रुवारी 2018

प्राणी, पीक, पिकांची अवस्था, नुकसानीची पाहणी करण्याची वेळ यानुसार भरपाई ठरविण्याच्या शास्त्रीय पद्धती शोधून त्यांचा वापर व्हायला हवा. वन्यप्राण्यांच्या नुकसानीबाबत शेतकऱ्यांमध्ये व्यापक प्रबोधनाची गरज आहे. 

राज्यभरात खरीप, रब्बी आणि उन्हाळी अशा तिन्ही हंगामांत 
 वन्यप्राणी पिकांचे अतोनात नुकसान होते. सोयाबीनपासून ते नारळापर्यंतच्या पिकांचे वन्यप्राणी-पक्ष्यांद्वारे नुकसान होते. शेतीच्या नुकसानीत मोरापासून ते रानडुकरापर्यंत प्राणी-पक्ष्यांचा समावेश असून, याबाबतच्या बातम्या वर्तमानपत्रे, सोशल मीडियावर सातत्याने चालू असतात. बिबट्या, वाघासारख्या जंगली प्राण्यांनी शेतकरी, शेतमजुरांवर हल्ला केला अथवा गाय, बकरी खाल्ली अशाही काही बातम्या असतात. वन्यप्राण्यांनी पिकांचे, पाळीव प्राण्यांचे नुकसान केले तर भरपाई मिळण्याची तरतूद आहे; परंतु त्यासाठी अडचणींचा डोंगर शेतकऱ्यांसमोर असून, तोही त्यांनी पार केला तर मिळणारी मदत अत्यंत कमी आहे. त्यामुळे बहुतांश शेतकरी तक्रार करून नुकसानभरपाई मागायलाच जात नाहीत. अनेक वर्षांच्या अभ्यासाअंती असे दिसते की प्रत्यक्षात झालेल्या नुकसानीच्या एक टक्काही भरपाई शेतकऱ्यांना मिळत नाही.

वन्यप्राण्यांनी केलेले नुकसान सहजासहजी मोजताच येत नाही. पंचनाम्याला उशीर झाला तर नुकसानीचा नीट अंदाज येत नाही. पिकांच्या नुकसानीचा पंचनामा करण्यासाठी कृषी, ग्रामविकास, महसूल आणि वन या खात्यांचे कर्मचारी लागतात, त्यांचा अनेक वेळा मेळच बसत नाही. अशा एकंदरीत गुंत्यामध्ये नुकसानग्रस्त शेतकऱ्यांच्या हाती काहीही लागत नाही, हे वास्तव आहे. वन्यजीवांकडून पिकांचे नुकसान आणि मनुष्य-पाळीव प्राण्यांवरील हल्ले वाढत असताना प्रत्येक नुकसानग्रस्ताला भरपाई मिळायला हवी, अशी यंत्रणा उभारण्याची आवश्यकता असल्याचे अलीकडे फारच जाणवू लागले आहे. 

खरे तर विविध पिकांचे विविध प्राण्यांनी केलेल्या नुकसानीसाठी एकच पद्धती उपयुक्त नाही. रानडुकरांनी केलेले नुकसान दिसायला काही दिवस जावे लागतात, तर काही दिवस गेले की नीलगायींचे नुकसान दिसत नाही. हत्ती, नीलगायींनी केलेले नुकसान हरीण, वानरे, अस्वलांनी केलेल्या नुकसानीच्या कितीतरी पटीने अधिक असते. तसेच काही पिके कोवळी असताना तर काही निसवल्यावर दाणे भरताना खाणेच प्राणी पसंत करतात. अशावेळी प्राणी, पीक, पिकांची अवस्था, नुकसानीची पाहणी करण्याची वेळ यानुसार भरपाई ठरविण्याच्या विविध शास्त्रीय पद्धती शोधून त्यांचा वापर व्हायला हवा. वन्यप्राण्यांच्या नुकसानीबाबत शेतकऱ्यांमध्ये व्यापक प्रबोधनाची गरज आहे.

नुकसान झाले की वेळ न दवडता त्वरित तक्रार करून पंचनाम्यासाठी यंत्रणेशी आग्रह धरायला हवा. शासकीय यंत्रणेनेसुद्धा विलंब न लावता योग्य ती कार्यवाही करून नुकसानग्रस्तांना अधिकाधिक मदत कशी मिळेल, हे पाहावे  वनांच्या सान्निध्यात राहणाऱ्या शेतकऱ्यांचे पीक, पशुधन अथवा मनुष्य जीवहानी कमी करण्यासाठी वन विभागाने प्राण्यांना पिंजऱ्यात पकडणे, नुकसानकारक प्राण्यांचे स्थलांतर करणे, संरक्षित क्षेत्राच्या गाभ्यातील गावे हलविणे, शेतीला कुंपण करून देणे असे उपाय करायला हवेत. सहजीवनातून संघर्ष कमी होतो, हा अनुभव आहे. अशावेळी वनक्षेत्रात सातत्याने होणारा मानवी हस्तक्षेप कमी करायला हवा. याबाबतसुद्धा वन विभागाने लोकांमध्ये व्यापक जनजागृतीची मोहीम हाती घ्यायला हवी. 

इतर अॅग्रो विशेष
लातूरच्या अडत बाजारात २१४७ कोटींची...लातूर : जिल्ह्यात सतत दोन वर्ष पडलेला पाऊस,...
जळगावात बुधवारी जमीन सुपीकतेविषयी...जळगाव  ः शेतीचे ज्ञान, तंत्रज्ञान, बाजारातील...
विकास यात्रेत प्रत्येक भारतीयाचे योगदान...नवी दिल्ली ः चार वर्षांपूर्वी भारतात बदल...
मॉन्सून आज अरबी समुद्रातपुणे ः मॉन्सून शुक्रवारी (ता. २५) अंदमानात दाखल...
विदर्भात उष्णतेची लाट; चंद्रपूर ४६.३...पुणे ः विदर्भात उष्णतेची लाट टिकून राहण्याबरोबरच...
कृषी तंत्रनिकेतन अभ्यासक्रम सुरू ठेवणार...पुणे ः तीन वर्षांचा कृषी तंत्रनिकेतनचा अभ्यासक्रम...
‘अॅग्रोस्को’मध्ये १५६ शिफारशींना मंजुरीदापोली, जि. रत्नागिरी : राज्यातील चारही कृषी...
कृषी शिक्षण घेताना दुग्ध व्यवसायाचा...सातारा जिल्ह्यातील जांभगाव येथील नीता शंकर जांभळे...
‘दिलासा`ने दिली शाश्वत ग्रामविकासाची...औरंगाबाद येथील दिलासा जनविकास प्रतिष्ठान ही...
मोदी सरकार पास की नापास? बघा रिपोर्ट...मोदी सरकारचा चार वर्षांचा प्रवास, पुढच्या...
भारत शेतीमध्ये जागतिक महासत्ता :...बारामती ः भारत हा शेतीच्या बाबतीत जगातील महासत्ता...
माॅन्सून अंदमानात; मंगळवारपर्यंत केरळातपुणे : नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांनी (मॉन्सून) बंगालच्या...
जॉईंट अॅग्रेस्को : ‘कृषी’च्या मंथनाकडे...दापोली, जि. रत्नागिरी : शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या...
मध्य महाराष्ट्रात पावसाचा अंदाजपुणे ः पावसाला पोषक हवामान असल्याने कोकण,...
गोष्ट अश्‍वमेधाच्या डिजिटल घोड्यांचीनरेंद्र मोदी देशाच्या राजकारणात उतरले तेच मुळी...
छत्तीसगडच्या शेतकऱ्यांना सीताफळाने...सीताफळ शेतीत देशात अाघाडीवर महाराष्ट्राची भुरळ...
चला आटपाडीला देशी शेळी, माडग्याळी मेंढी...आटपाडी (जि. सांगली) येथील अोढा पात्रात दर शनिवारी...
विशेष संपादकीय : देशाच्या 'फिटनेस'चे...नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील भारतीय जनता...
मोदी सरकार चार वर्ष : अपेक्षा...गेल्या चार वर्षांत नरेंद्र मोदी सरकारला अनेक चढ-...
विवेकबुद्धी, स्वयंप्रेरणाच बनली धूसरमोदी सरकारच्या काळात हिंदुत्व आणि नरम हिंदुत्व...