Agriculture stories in Marathi, agrowon agralekh on ground water | Agrowon

‘भूजल’ सर्वांच्याच हक्काचे
विजय सुकळकर
गुरुवार, 28 डिसेंबर 2017
भूगर्भातील पाणी संपूर्ण समाजाचे आहे, असा नियम केल्यास अधिकाधिक बोअरवेल्स घेण्याची स्पर्धा कमी होईल, पाणी उपशावर नियंत्रण येईल, सर्व गरजूंना समान पाणी मिळेल.

वर्ष २००६-०७ ते २०१३-१४ या काळात देशात बोअरवेल्सच्या संख्येत जवळपास दुपटीने वाढ झाली असून, त्यांची संख्या २६ लाखांवर पोचली असल्याचे केंद्रीय पाणीसाठा मंत्रालयाने केलेल्या गणनेतून स्पष्ट झाले आहे. त्यात अलीकडच्या दोन-अडीच वर्षांतील बोअरवेलची संख्या जोडल्यास हा आकडा ३० लाखांवर पोचेल. पाण्याच्या शोधासाठी जमिनीची अशी होत असलेली चाळण ही बाब चिंताजनक आहे; परंतु त्याहूनही गंभीर बाब म्हणजे भूगर्भातील पाणीपातळी खालावल्याने ‘ड्रायझोन’ म्हणून घोषित केलेल्या भागात बोअरवेल्स वाढत आहेत. ७० मीटरपेक्षा (२३० फूट) जास्त खोलीचे बोअरवेल्स हे अतिखोल समजले जातात. असे खोल बोअरवेल्स घेऊ नयेत, असे निर्देश आहेत. महाराष्ट्राची भूस्तरीय रचना पाहता, दोनशे फुटांपर्यंतचेच पाणी पिण्यासाठी; तसेच शेतीसाठी योग्य आहे. महाराष्ट्र जलसंपत्ती नियमन प्राधिकरणाने एक अधिसूचना काढून शोषित आणि अतिशोषित पाणलोट क्षेत्रामध्ये सिंचन; तसेच औद्योगिक वापराकरिता दोनशे फुटांपर्यंतच खोल बोअरवेल घेण्यास परवानगी आहे. असे असताना ८०० ते १००० फूट खोलीपर्यंत बोअरवेल राज्यात खोदले जात आहेत. राज्याच्या दुष्काळी पट्ट्यात या वर्षी कमी पाऊस झाला आहे. त्यामुळे भूगर्भात पाणी मुरलेच नाही, तलाव-धरणांतही कमी पाणीसाठा आहे. दुष्काळाचे सावट असलेल्या भागांत बोअरवेल, विहीर घेऊ नये; तसेच पाणीसाठ्यांचा अवैध वापर करणाऱ्यांवर कडक कारवाईचा इशारा शासनाने दिला आहे. याचे काटेकोर पालन व्हायला हवे.

पाणीटंचाईच्या वर्षात पिण्यासाठी; तसेच सिंचनाची गरज भागविण्याकरिता शेतकऱ्यांकडून अधिक बोअरवेल्स खोदले जातात. राज्याची चाळण करणाऱ्या बहुतांस बोअरवेल या तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक या राज्यांतील आहेत. बोअरवेल मालक, त्यांचे राज्यातील एजंट, पानोडे यांची अभद्र युती असून, त्यांच्याकडून शेतकऱ्यांना बोअरवेल्स घेण्यासाठी प्रवृत्त केले जाते. बोअरवेलचे दर फुटावर आहेत. एका बोअरवेलला पाणी लागले नाहीतर एकाच शेताच्या तुकड्यात पाच-सहा बोअरवेल्स ही मंडळी घेण्यास भाग पाडतात. शेवटी एकाही बोअरवेलला पाणी न लागल्याने शेतकऱ्याचे लाखो रुपये खड्ड्यात जातात. मात्र, यात अभद्र युतीतील मंडळींची चांदी होते. हे सर्व प्रकार गंभीर असून, ते थांबायला हवेत. ‘आडातच नसेल तर पोहऱ्यात कुठून येणार’ ही म्हण आपल्याकडे प्रचलित असून, ती भूगर्भातील पाण्याच्या बाबतीत अगदी तंतोतंत जुळते. कमी-अनियमित पाऊस, अनियंत्रित उपसा आणि भूजल पुनर्भरणाकडे सर्वांचे दुर्लक्ष झाल्याने भूगर्भातील पाणीपातळी अत्यंत खोल गेली आहे. मृद-जल संधारणातून भूजल पातळी वाढण्यास हातभार लागतो; परंतु या कामात तंत्रज्ञानाचा अभाव, त्यातील गैरप्रकार यामुळे त्याचे अपेक्षित परिणाम दिसत नाहीत. शिवाय विहीर आणि बोअरवेलचे पुनर्भरण करण्याचे शास्त्रशुद्ध तंत्र विकसित झालेले आहे; परंतु त्याचाही वापर होताना दिसत नाही. भूगर्भातील पाणीपातळी वाढविण्याकरिता शेतकऱ्यांपासून ते शासनापर्यंत सर्वांनी प्रयत्न करायला हवेत. खरे तर ज्याच्याकडे अधिक धन त्याने जास्त खोल बोअरवेल्स घेऊन त्या पाण्यावर आपला हक्क गाजवायचा, हा विचारच चुकीचा आहे. उलट अशाने तो दुसऱ्याच्या वाट्याचे पाणी हिरावून घेतो. त्यामुळे भूगर्भातील पाणी संपूर्ण समाजाचे आहे, असा नियम केल्यास अधिकाधिक बोअरवेल्य घेण्याची स्पर्धा कमी होईल, पाण्याचा उपशावर नियंत्रण येईल, सर्व गरजूंना समान पाणी मिळेल.

इतर अॅग्रो विशेष
अन्नत्याग आंदोलनास प्रारंभ : अमर हबीब,...नवी दिल्ली : शेतकरी आत्महत्यांप्रती सहवेदना आणि...
मच्छीमारी व्यवसायाने आणली समृद्धीगणित विषयात पदवी असूनही बेरोजगार राहणं नशिबी आलं...
काबुली हरभऱ्याने उंचावले अर्थकारण चोपडा तालुक्‍यातील (जि. जळगाव) तापी व अनेर...
जत तालुक्यात द्राक्ष, डाळिंब बागा...सांगली : जत तालुक्यात पश्‍चिम भाग वगळता...
प्रकल्प व्यवस्थापकावर कारवाईचे आदेशपुणे : एकात्मिक पाणलोट व्यवस्थापन...
सहवेदना :आज अन्नत्याग आंदोलनयवतमाळ: शेतकरी साहेबराव करपे व कुटुंबीयांप्रति...
उन्हाची काहिली वाढलीपुणे: राज्यात गेल्या काही दिवसांपासून उन्हाची...
राजकीय उपद्रव्य मूल्य घटल्याने...मुंबई: मर्यादित जनाधार आणि राजकीय उपद्रव मूल्य...
सोलापूर जिल्ह्यातील सर्व गावांची...सोलापूर : सोलापूर जिल्ह्यातील सर्वच ११४५...
विदेश अभ्यास दौऱ्याच्या शेतकरी यादीत...पुणे : विदेश अभ्यास दौऱ्यासाठी निवड केलेल्या...
क्रांती कारखाना हुमणीचे भुंगेरे खरेदी...कुंडल, जि. सांगली : एकात्मिक हुमणी कीड नियंत्रण...
तेजस्विनीच्या साथीने बचतीतून...तेजस्विनी लोकसंचालित साधन केंद्राच्या...
परवानाधारक व्यापाऱ्यांनीच केळीची खरेदी...जळगाव : चोपडा बाजार समिती दरवर्षी १४...
गोव्याचे मुख्यमंत्री मनोहर पर्रीकर...पणजी : देशाचे माजी संरक्षणमंत्री व गोव्याचे...
आडातच नाही तर पोहऱ्यात येणार कोठून? दुष्काळ पडल्याने पाण्यासाठी बोअर घेण्याची अक्षरशा...
कृषी पर्यवेक्षकांना पदोन्नती मिळाली, पण...पुणे : राज्यातील कृषी पर्यवेक्षकांना शासनाने मंडळ...
दुष्काळी मराठवाड्यात मार्चमध्येच ‘केसर'...केज, जि. बीड ः फळांचा राजा आंबा बाजारात...
मिरची पीक अंतिम टप्प्यातनंदुरबार (प्रतिनिधी) ः खानदेशातील मिरचीचे आगार...
सुधारित जोडओळ पद्धतीमुळे कपाशीतून...सोगोडा (जि. बुलढाणा) येथील विजय पातळे या कपाशी...
परभणी ठरले देशात उष्णपुणे : राज्यात अनेक ठिकाणी तापमान ३७ अंशांच्या...