Agriculture stories in Marathi, agrowon article regarding soil development | Agrowon

क्षारपड जमिनी सुधारण्यासाठी उपाययोजना
डॉ. भीमराव कांबळे
गुरुवार, 1 फेब्रुवारी 2018

क्षारयुक्त पाण्याचा वापर, उसासाठी पाण्याचा अमर्याद वापर, खडकांची झीज होऊन सखल भागात क्षारांची साठवण, भारी - काळ्या जमिनी नैसर्गिक उताराचा अभाव, यांत्रिकीकरणामुळे जमिनीचे सपाटीकरण आणि नैसर्गिक चरबंदी, रासायनिक खताचा असमतोल वापर इत्यादी कारणांमुळे जमिनी क्षारपड होत चालल्या आहेत. पाण्याचा अमर्याद वापर, बागायती क्षेत्राची अति बांध-बंदिस्ती, नैसर्गिक चरांची सपाटीकरण, जमिनीचा प्रकार विचारात न घेता पिकांना पाणी देण्याची पद्धत इ. कारणांमुळे जमिनी पाणथळ बनत गेलेल्या आहेत.

क्षारयुक्त पाण्याचा वापर, उसासाठी पाण्याचा अमर्याद वापर, खडकांची झीज होऊन सखल भागात क्षारांची साठवण, भारी - काळ्या जमिनी नैसर्गिक उताराचा अभाव, यांत्रिकीकरणामुळे जमिनीचे सपाटीकरण आणि नैसर्गिक चरबंदी, रासायनिक खताचा असमतोल वापर इत्यादी कारणांमुळे जमिनी क्षारपड होत चालल्या आहेत. पाण्याचा अमर्याद वापर, बागायती क्षेत्राची अति बांध-बंदिस्ती, नैसर्गिक चरांची सपाटीकरण, जमिनीचा प्रकार विचारात न घेता पिकांना पाणी देण्याची पद्धत इ. कारणांमुळे जमिनी पाणथळ बनत गेलेल्या आहेत.

  • क्षारयुक्त जमिनीमध्ये विद्राव्य क्षारांचे प्रमाण चारपेक्षा जास्त आणि विनिमयुक्त सोडियम १५ पेक्षा कमी असून, अशा जमिनीवर पांढरे क्षार दिसून येतात. 
  •  चोपण व क्षारयुक्त जमिनीमध्ये विद्राव्य क्षाराचे प्रमाण चारपेक्षा कमी आणि विनिमययुक्त सोडियम १५ पेक्षा जास्त असते, अशा जमिनीवर पांढरा व राखेसारखा क्षाराचा थर असतो. अशा जमिनींमध्ये पीक उत्पादनात घट येते.
  •  जमिनीतील पाण्याची पातळी वाढल्यामुळे उपयुक्त जिवाणूची वाढ होत नाही. बुरशीजन्य रोगाची वाढ होते. सोडियम आणि क्‍लोराइड यांचे प्रमाण वाढल्यामुळे पिके पाणी कमी प्रमाणात शोषून घेतात, त्यामुळे पिकांच्या वाढीवर प्रतीकूल परिणाम होतो.

उपाययोजना ः 

  •  क्षारपड जमींन सुधारण्यासाठी क्षारपड व क्षारयुक्त चोपण जमिनीमध्ये भूमिगत बंदिस्त निचरा प्रणाली राबविणे आवश्‍यक आहे. 
  •  जमिनीच्या पृष्ठभागाखाली ०.९ ते १.८ मीटर खोलीवर सच्छिद्र पी.व्ही.सी. ड्रेनेज पाइप टाकून त्या पाइपभोवती फिल्टर म्हणून ७.५ ते १० सें.मी. जाडीचा वाळूचा थर किंवा कापडी फिल्टर गुंडाळून पाइप जमिनीत गाडाव्यात. या पद्धतीमध्ये मुख्य नळी व उप मुख्य नळ्या व उपनळ्या यांच्या जाळ्यांची अशा प्रकारे रचना केली जाते, की जेणेकरून पिकांच्या मुळाच्या कक्षेतील क्षार व अतिरिक्त पाणी शेतीच्या बाहेर सोडले जाते. या पद्धतीसाठी सर्वसाधारण दर हेक्‍टरी रुपये एक लाख इतका खर्च येतो. 
  •  क्षारयुक्त व क्षारयुक्त चोपण जमिनीतील निचरा होण्यासाठी मोल निचरापद्धती राबविणे आवश्‍यक आहे. या पद्धतीमध्ये मोल नांगराच्या साह्याने दोन मोलमधील अंतर चार मीटर ठेवून त्याची खोली ६० सें.मी. पर्यंत असावी. ही प्रणाली ज्या जमिनीमध्ये चिकण मातीच्या प्रमाणे ३५ टक्यांपेक्षा जास्त आहे आणि जमिनीस उतार अाहे येथे बसवावी. या प्रणालीची आयुमर्यादा ४ ते ५ वर्षे आहे. या प्रणालीसाठी एकरी ५ ते ६ हजार रुपये खर्च येतो.
  •  क्षारपड जमिनीची समस्या कमी करण्यासाठी एकच पीक न घेता पिकाची फेरपालट, हिरवळीची पिके, ताग, धैंचा, शेवरीसारखी पिके घेऊन जमिनीत गाडल्यास जमिनीची जडण-घडण सुधारते. प्रामुख्याने ऊस, कापूस, गहू, पालक, शुगरबीट, निलगरी ही पिके क्षारास प्रतिकारक आहेत. अशा जमिनीत द्विदलवर्गीय पिके घेऊ नयेत.
  • जमिनीची क्षारता कमी करण्यासाठी व क्षारपड जमिनीची सुधारणा झाल्यानंतर जमिनीत पाण्याची पातळी वाढू नये यासाठी पिकास गरजेपुरते पाणी द्यावे. त्यासाठी ठिबक सिंचनाचा वापर करावा.
  •  जमिनीची मशागत खोलवर करावी. त्यामुळे जमिनीत हवा खेळती राहून पाणी मुरण्याची क्षमता वाढते, पृष्ठभागावरील क्षार खोलवर जाण्यास मदत होते. 
  •  क्षारपड जमिनी शक्‍यतो मोकळ्या ठेऊ नयेत. कारण जमिनीच्या खालच्या थरातील क्षार बाष्पीभवनामुळे पृष्ठभागावर येतात. यासाठी शेतीतील सेंद्रिय पदार्थ, उसाचे पाचट, गव्हाचा भुसा, पालापाचोळा, काड्यांचे आच्छादन म्हणून वापर करावा.
  •  क्षारपड जमिनीमध्ये रासायनिक खते देण्यापूर्वी त्या जमिनीचे मातीपरीक्षण करून घ्यावे. क्षारपड व चोपण जमिनीतून नत्राचा बऱ्याच प्रमाणात ऱ्हास होतो. त्यासाठी नत्र खताची मात्रा २५ टक्क्यांपेक्षा जास्त देणे फायद्याचे ठरते. या जमिनीत स्फुरद, लोह व जस्ताची कमतरता आढळते. रासायनिक खते सेंद्रिय खते व जैविक खते यांचा समतोल वापर केल्याने अशा जमिनी लवकरात लवकर पीक उत्पादनासाठी फायद्याच्या ठरतात.
  •  क्षारयुक्त व चोपण जमिनी होऊ नये, त्यासाठी जमिनीमध्ये पाणी साठवून राहणार नाही याची काळजी घ्यावी. पाण्याचा निचरा योग्य होण्यासाठी योग्य अंतरावर चर काढावेत.  योग्य वाढीसाठी व उत्पादनासाठी एकात्मिक अन्नद्रव्ये, पाणी, रोग, कीड व्यवस्थापन करावे. माती व पाण्याच्या तपासणीनुसार उपाययोजना करावी.

संपर्क ः डॉ. भीमराव कांबळे, ८२७५३७६९४८
(कृषी संशोधन केंद्र, कसबे डिग्रज, जि. सांगली)

इतर सेंद्रिय शेती
जमीन सुपीकतेसाठी सेंद्रिय कर्बाचे...जमिनीच्या सुपीकतेमध्ये सेंद्रिय कर्ब हे अत्यंत...
स्फुरद विरघळविणाऱ्या जिवाणू संवर्धकांचा...फळभाज्या तसेच फळांच्या वाढीसाठी स्फुरद हे...
मुंबईसह शेजारील शहरांत सेंद्रिय...मुंबईसह शेजारील शहरांमध्ये सेंद्रिय उत्पादनांना...
नाशिक जिल्ह्यात सेंद्रिय शेतीची वाटचाल...नाशिक जिल्ह्यात सेंद्रिय शेतीचे तीन वर्षांपूर्वी...
सांगली जिल्ह्यात सेंद्रिय शेतमालाला हवी...सांगली जिल्ह्यामध्ये सेंद्रिय शेतीमाल विक्री...
सेंद्रिय शेतीसाठी शासनाच्या विविध योजनासेंद्रिय शेती आणि पीक उत्पादनवाढीसाठी राज्य आणि...
जमिनीचा पोत वाढवण्यासाठी हिरवळीची खतेहिरवळीच्या खताचा अधिक फायदा मिळण्यासाठी या पिकाचे...
जमिनीच्या सुपीकतेसाठी वापरा हिरवळीची खतेशेतीमध्ये रासायनिक घटकांचा वापर वाढत चालला असून,...
पुण्यातील भिडे यांनी केले मातीला ‘कर्ब... पुणे : पुणे येथील सुनील भिडे यांनी दक्षिण...
मानवी आरोग्यासाठी मातीच्या आरोग्याकडे...मे महिन्याचा दुसरा रविवार हा जागतिक मातृदिन...
टिकवून ठेवा जमिनीची सुपीकताजमीन हा निसर्गाकडून मिळालेला अनमोल ठेवा आहे....
पीक फेरपालट, सेंद्रिय खतांचा केला वापरप्रभाकर चौधरी हे १९७६ पासून शेती करतात. त्यांची...
खडकाळ, हलक्या जमिनीतही आणली सुपीकताकोणतेही पीक येईल की नाही, अशा खडकाळ जमिनीचे संजय...
नैसर्गिक शेतीतून राखले जमिनीचे आरोग्यअमरावती जिल्ह्यातील टाकरखेडा (संभू)( ता. भातकुली...
सेंद्रीय उत्पादने, सेंद्रीय शेतीला...मुंबई : सेंद्रीय अन्नाची उपलब्धता आणि...
मशागतीद्वारे मातीचे व्यवस्थापनमशागतीचे अनेक फायदे असले तरी गेल्या शतकामध्ये...
जमिनीतील जिवाणूंच्या गुणसूत्रीय रचनांचा...जमीन ही पिकाचे उत्पादन घेण्यासाठी एकमेव परिपूर्ण...
डिंकपोस्टिंग कल्चरद्वारे लवकर कुजवा पीक...शेतीतील टाकाऊ मानले जाणारे पिकांचे अवशेष योग्य...
मातीचे उष्णताविषयक गुणधर्मजमिनीवर पडणाऱ्या सूर्यप्रकाशामुळे जमिनीचे तापमान...
गांडूळ खत निर्मिती उद्योगगांडूळ खत उपलब्ध सेंद्रिय खतांपैकी एक उत्कृष्ट खत...