agriculture stories in marathi agrowon special story of NGO,Nevadita Nilyam,Wardha | Agrowon

ग्रामरोजगाराला गती देणारी ‘निवेदिता निलयम'
विनोद इंगोले
रविवार, 26 ऑगस्ट 2018

महात्मा गांधी, विनोबा भावे यांच्यापासून प्रेरणा घेत प्रविणा देसाई यांनी वर्धा शहरात ग्रामविकासाला दिशा देणाऱ्या निवेदिता निलयम या  स्वयंसेवी संस्थेची स्थापना केली. संस्थेने प्रामुख्याने ग्रामीण भागात रोजगाराभिमुख उद्योग उभारणीसाठी पुढाकार घेतला आहे. त्यासोबतच देशभरातील युवकांमध्ये निस्वार्थ समाजसेवेचे बीज रोवण्यासाठी संस्था प्रयत्नशील आहे.
 

महात्मा गांधी, विनोबा भावे यांच्यापासून प्रेरणा घेत प्रविणा देसाई यांनी वर्धा शहरात ग्रामविकासाला दिशा देणाऱ्या निवेदिता निलयम या  स्वयंसेवी संस्थेची स्थापना केली. संस्थेने प्रामुख्याने ग्रामीण भागात रोजगाराभिमुख उद्योग उभारणीसाठी पुढाकार घेतला आहे. त्यासोबतच देशभरातील युवकांमध्ये निस्वार्थ समाजसेवेचे बीज रोवण्यासाठी संस्था प्रयत्नशील आहे.
 

निवेदिता निलयम या संस्थेच्या संस्थापिका प्रविणाताई देसाई यांचा बराच काळ विनोबा भावे यांच्याबरोबरीने विविध सामाजिक प्रकल्प आखणीत गेला. सध्या प्रविणाताई या पवनार (वर्धा) येथील विनोबांच्या आश्रमात राहतात. विनोबांकडूनच सामाजिक कार्याची प्रेरणा घेत त्यांनी ‘निवेदिता निलयम` या संस्थेची उभारणी केली. साटोडा (ता. जि. वर्धा) येथील स्वातंत्र्य सेनानी सुकाभाऊ चौधरी यांनी १९९० मध्ये नागपूर-मुंबई या राष्ट्रीय महामार्गावरील बावीस एकर जागा संस्थेच्या कार्यासाठी दान केली. त्याच जागेवर आज संस्थेची इमारत उभी आहे. प्रविणाताई देसाई, भाविनीताई पारेख, मैथीलीताई, दयाताई, मयुरेश देशपांडे, रामभाऊ मस्कर, किशोरभाई यांचा संस्थेच्या ट्रस्टीमध्ये समावेश आहे. गांधी आणि विनोबा यांच्या विचाराने या संस्थेचे कार्य चालते.  

  युवकांचे होते प्रबोधन 
स्वामी विवेकानंद यांच्या भगिनी निवेदिता यांच्या नावाने ही संस्था कार्यरत आहे. निवेदिता या शब्दाचा अर्थ समर्पित आणि निलयम या शब्दाचा अर्थ परिवार होतो, असे या संस्थेचे प्रवर्तक किशोरभाई सांगतात. त्यामुळे समर्पित युवकांचा परिवार असा संस्थेच्या कार्याचा अर्थ आहे. युवकांमध्ये समाजाप्रती बांधिलकी वाढावी असा संस्थेचा उद्देश आहे.  चारित्र्यवान युवकांची समाजनिर्मिती आणि या चारित्र्यवान युवकांच्या शक्तीचा देशासाठी उपयोग व्हावा, अशा प्रकारची शिकवण संस्थेमध्ये दिली जाते. देशभरातील युवक या संस्थेमध्ये प्रशिक्षणासाठी येतात. पहाटे साडेचार ते रात्री नऊ या वेळात युवकांना प्रशिक्षण मिळते. या ठिकाणी कोणीच गुरू किंवा शिष्य नाही. समानतावादी तत्त्वाने येथे प्रशिक्षण मिळते. स्वावलंबन, अहिंसा, सत्य, ब्रम्हचर्य यांसह अकरा मूल्यांची शिकवण येथे दिली जाते. अशासकीय संस्था न उभारता किंवा कोणताही शासकीय निधी न घेता येथे प्रशिक्षण घेऊन परतलेले युवक निस्सीम सेवाभावाने आपापल्या भागात सेवाकार्य करतात. त्यामध्ये मुख्यत्वे गावस्तरावरील समस्यांच्या सोडवणुकीचा समावेश आहे.

 हातमागाच्या माध्यमातून रोजगार 
संस्थेत प्रशिक्षणार्थी म्हणून असलेल्या युवकांसाठी ग्रामीण भागातील समस्या जाणून घेण्यासाठी कार्यानुभवाचे आयोजन केले जाते.  ग्रामीण भागात रोजगारांच्या समस्या आहेत. हातमागाच्या माध्यमातून नजीकच्या काळात परिसरातील गावांमध्ये रोजगार उपलब्ध होण्यासाठी संस्थेने पुढाकार घेतला. आजपर्यंत सुमारे साठ हातमाग संच तयार करून बारा गावांमध्ये त्याचे वितरण करण्यात आले. येत्या काळात बजाज फाउंडेशनच्या माध्यमातून २०० आणि सरकारकडून अनुदानावर देण्यासाठी २०० याप्रमाणे ४०० हातमाग संचाचा पुरवठा  विविध गावांमध्ये करण्यात येणार आहे. बॉबीन भरण्यासाठी चरखा आणि  हातमाग असे साहित्य २५ हजार ५०० रुपयांमध्ये दिले जाते. हातमाग तयार करण्यासोबतच ते वापरण्यासंबंधीचे प्रशिक्षणदेखील या  संस्थेत मिळते, असे किशोरभाई यांनी सांगितले. 

 एकत्र येतात समर्पीत युवक 
देशभरात सेवाभावी कामात कार्यरत असलेल्या व्यक्‍तींच्या माध्यमातून संस्थेशी संपर्क साधून प्रशिक्षणाकरिता युवक या ठिकाणी येतात. एका गटामध्ये सरासरी दहा युवकांचा समावेश राहतो. गरजेनुसार काहीवेळा तीन युवकांची देखील गट तयार केला जातो. सध्या आंध्रप्रदेश, उत्तरप्रदेश, केरळ, बिहार, ओदिशा या राज्यातील युवक येथे प्रशिक्षणासाठी येतात. गांधी, विनोबा विचारधारेतून आलेल्या अकरा व्रतांचे या युवकांनी पालन करावे, असा एकमेव निकष आहे. याशिवाय या युवकांकडून कोणतेही शुल्क आकारले जात नाही. प्रवेशासाठी कोणताही अर्ज भरुन घेतला जात नाही. किती वर्ष किंवा महिने त्या युवकाने येथे राहावे यावरही कोणतेच निर्बंध नाहीत.

संस्था आहे स्वावलंबी 
संस्थेच्या परिसरातील चौदा क्षेत्रावर भाजीपाला, संत्रा, लिंबू, मोसंबी, पेरू, पपई, डाळिंब लागवड करण्यात आलेली आहे.  संस्थेत प्रशिक्षणाकरिता येणाऱ्यांच्या आहारात या सेंद्रिय शेतमालाचा प्रामुख्याने वापर केला जातो. सध्या संस्थेच्या गोठ्यामध्ये २२  गवळाऊ गाई आहेत. या देशी गाईंचे संवर्धन आणि प्रसारावर संस्थेने भर दिला आहे.  
 

साटोडा गाव झाले ‘हॅन्डलूम हब`
निवेदिता निलयम या संस्थेच्या माध्यमातून सोळा हातमाग(हॅन्डलूम) संचांचा पुरवठा साटोडा (जि. वर्धा) या गावात करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र स्पर्धाक्षम कृषी विकास प्रकल्प (केम) तसेच वंदना फाउंडेशन यांच्या माध्यमातून हा पुरवठा करण्यात आला. केमद्वारे बारा तर वंदना फाउंडेशनने चार हातमाग संच अनुदानावर दिले. या हातमागाचा वापर करीत या गावात कापूस ते कापड ही संकल्पना प्रत्यक्षात आली आहे. आर्थिक स्वावलंनाची दिशा या माध्यमातून या गावाला मिळण्यास मदत झाली आहे. साटोडा गावात उत्पादित कापडाची थेट ग्राहकांना विक्री केली जाते. गावात मोठ्या प्रमाणावर या माध्यमातून रोजगाराची निर्मिती होण्यास मदत झाली आहे. विशेष म्हणजे गावात उत्पादित कापसाचे मूल्यवर्धन होण्यास देखील यामुळे मदत झाली. अकोला येथील पल्लवी कुळकर्णी यांनी देखील हातमाग खरेदी केला आहे. श्रीमती कुळकर्णी यांची अकोल्यात शैक्षणिक संस्था आहे. शाळेतील विद्यार्थ्यांमध्ये स्वावलंबन वाढीस लागावे या उद्देशाने त्यांनी हातमाग खरेदी केला. विद्यार्थ्यांना सूत ते कापड निर्मितीचे प्रशिक्षण त्या देतात. अशाप्रकारे अनेकांकडून हातमाग संचाला मागणी वाढल्याची माहिती किशोरभाई यांनी दिली. 

पॅडल चरख्याची निर्मिती 
सध्या बाजारपेठेत सोलर तसेच विजेवर चालणारे चरखे आहेत. परंतु विजेची उपलब्धता किंवा काही वेळा सौर उर्जेसाठी पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळत नाही. त्यामुळे हाताने चरखा चालविताना मर्यादा येतात. त्याला पर्याय म्हणून नव्याने पायडल चरख्यावर संशोधन केले जात आहे. सायकल पॅडलचा यासाठी उपयोग केला जात आहे. वीस हजार रुपयांत हा चरखा उपलब्ध होईल, अशी माहिती किशोरभाईंनी दिली. 

- निवेदिता निलयम कार्यालय,  ७५८८३१५२०४

फोटो गॅलरी

इतर अॅग्रो विशेष
भारतीय लष्कराने घेतला बदला; पुलवामा...जम्मू : पुलवामात सीआरपीएफ जवानांवरील हल्ल्यानंतर...
आदिवासींचं श्रद्धास्थान असलेल्या कचारगड...कचारगड, जि. गोंदिया : मध्य भारतातील सर्व आदिवासी...
मराठवाड्यात दीड महिन्यात ७७...औरंगाबाद : मराठवाड्यातील शेतकरी आत्महत्यांचे सत्र...
चार वर्षांत संत्रा उत्पादकांची दखलच...नागपूर : कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल असलेल्या आणि...
सांगली जिल्ह्यातील सहा कारखाने...सांगली  ः सहा कारखान्यांनी एकरकमी एफआरपी...
साखरेच्या टेंडरना प्रतिसाद नाही; दर...कोल्हापूर : साखरेच्या विक्री मूल्यात...
कांदा अनुदानाचे ११४ कोटी ‘पणन’ला वर्गसोलापूर : राज्यातील एक लाख ६० हजार शेतकऱ्यांसाठी...
देशातील हळद उत्पादनात वाढीची शक्यतासांगली ः यंदा देशातील महाराष्ट्र वगळता हळद...
किमान तापमानात चढ-उतार शक्य;...पुणे : उत्तरेकडून येणाऱ्या थंड वाऱ्यांचे...
शेतीच्या मूळ दुखण्यावर हवा इलाज येत्या लोकसभा निवडणुकांत...
पोकळ घोषणा, की भक्कम आधार  पंतप्रधान नरेंद्र मोदी नुकतेच...
दुष्काळ निधीच्या याद्यांच्या नावे महसूल...जळगाव ः खानदेशात दुष्काळ निधीसंबंधी जिल्हा...
मराठवाड्याच्या घशाला कोरडऔरंगाबाद : मराठवाड्यातील पाणीसाठ्यांची...
‘स्वराज्य स्वर्णिम' योजनेद्वारे गड-...पुणे ः ग्रामीण पर्यटनातून रोजगार निर्मितीला...
कार्यकर्त्यांवर दडपशाही करून लाँग मार्च...नगर ः सरकारच्या विश्वासघाताविरोधात २०...
विठ्ठल विठ्ठल गजरी, अवघी दुमदुमली पंढरीपंढरपूर, जि. सोलापूर: माघ वारीसाठी (जया...
महिला सक्षमीकरणाला गती : नरेंद्र मोदी यवतमाळ : यवतमाळसह राज्यात महिला बचत गटांचे...
द्राक्षाला निर्यातीची गोडीमुंबई  ः यंदा देशातील द्राक्ष हंगामावर...
राज्यात थंडी वाढली, निफाड पुन्हा ६...पुणे: वातावरणात झालेल्या बदलामुळे वाढलेले किमान...
देशी गाईंचा दूध व्यवसाय ठरला फायदेशीरगेल्या तीन वर्षांपासून शेतकऱ्यांकडून देशी गाईचे...