Agriculture stories in Marathi, agrowon,Free range system for cattle. | Agrowon

जनावरांच्या चांगल्या अारोग्यासाठी मुक्त संचार गोठा
डॉ. गणेश गादेगावकर, डॉ. भूषण रामटेके
मंगळवार, 24 ऑक्टोबर 2017

मुक्त संचार गोठा तयार करताना योग्य निवारा, कायमस्वरुपी पाण्याची उपलब्धता अाणि चारा खाण्यासाठी गव्हाण अावश्यक अाहे. जनावराला रवंथ करण्यासाठी गोठ्यात अारामदायी परिस्थिती असावी, यामुळे खाद्याचे चांगले पचन होऊन दूध उत्पादनात वाढ होते. 

बंदिस्त गोठा पद्धतीमध्ये जनावरे रात्रंदिवस गोठ्यामध्ये एकाच जागेवर बंदिस्त ठेवली जातात. चारा, पाणी, औषधोपचार गोठ्यात केला जातो. बंदिस्त गोठे बांधण्याकरिता मोठ्या प्रमाणात भांडवल आवश्यक असते. गोठा व्यवस्थापन, औषधोपचार व मजूर यावर जास्त खर्च होतो. बंदिस्त गोठ्यामुळे उद्‌भवणाऱ्या समस्या टाळण्याकरिता मुक्त हवेशीर गोठे हा चांगला पर्याय आहे.

मुक्त संचार गोठा तयार करताना योग्य निवारा, कायमस्वरुपी पाण्याची उपलब्धता अाणि चारा खाण्यासाठी गव्हाण अावश्यक अाहे. जनावराला रवंथ करण्यासाठी गोठ्यात अारामदायी परिस्थिती असावी, यामुळे खाद्याचे चांगले पचन होऊन दूध उत्पादनात वाढ होते. 

बंदिस्त गोठा पद्धतीमध्ये जनावरे रात्रंदिवस गोठ्यामध्ये एकाच जागेवर बंदिस्त ठेवली जातात. चारा, पाणी, औषधोपचार गोठ्यात केला जातो. बंदिस्त गोठे बांधण्याकरिता मोठ्या प्रमाणात भांडवल आवश्यक असते. गोठा व्यवस्थापन, औषधोपचार व मजूर यावर जास्त खर्च होतो. बंदिस्त गोठ्यामुळे उद्‌भवणाऱ्या समस्या टाळण्याकरिता मुक्त हवेशीर गोठे हा चांगला पर्याय आहे.

मुक्त संचार गोठ्याची उभारणी

  • जमिनीच्या पातळीपासून थोडासा (०.३-०-५ मीटर) उंचवटा आणि पुरेसा आडोसा तयार करून जनावरांना निवाऱ्याची सोय करावी. त्याच्या बाहेरील (लांबीला समांतर) १/३ भाग छताने झाकलेला आणि मध्यभागी २/३ भाग उघडा ठेवला जातो. थंडी, सूर्यप्रकाश, पाऊस व वाऱ्यापासून संरक्षण होण्यासाठी जनावरे छताने झाकलेल्या भागाखाली येऊन थांबतात. इतर वेळी जनावरे मोकळ्या जागेवर विश्रांती घेतात.
  • लांबीला समांतर, बाहेरील दोन्ही बाजूला छताखाली चारा टाकण्यासाठी जागा व गव्हाण करावी. रुंदीला समांतर दोन्ही बाजूंनी छताखाली निम्म्या उंचीची भिंत (१.५ मीटर उंच) लोखंडी पाइप किंवा तारेच्या सहाय्याने कुंपण करावे. अशा गोठ्यात जनावरे दोर, साखळीने बांधली जात नाहीत. रात्रंदिवस मुक्त असतात. पाणी पिणे आणि क्षार चाटण्याची गोठ्यामध्ये वेगळी सोय केलेली असते. दोहनगृहामध्ये गाई, म्हशींचे दूध काढले जाते.

गोठ्यांची रचना 

  • जनावरांच्या गोठ्याची लांबी, रुंदी पूर्व-पश्चिम असावी. त्यामुळे गोठ्यात सतत दिवसभर सावली रहाते. परंतु, पश्चिम बाजूला उंच झाडे असतील तर लांबीची दिशा दक्षिण-उत्तर ठेवण्यास हरकत नाही. गोठ्याच्या लांबी रुंदीचे प्रमाण ३ः२ किंवा ५ः४ असे असावे.
  • गोठ्यामध्ये जनावरांना उभे राहण्यासाठी लागणाऱ्या जागेपेक्षा हालचाल करण्यासाठी दुप्पट जागा लागते. शिंगाचा आकार पसरट असल्यामुळे गोठ्यात प्रत्येक गायीपेक्षा (४० चौ. फूट/३-५ चौ. मीटर किंवा १.५ x १.०७ मीटर) म्हशीला (४५ चौ. फूट/४ चौ. मीटर किंवा १.७ x १.३ मीटर) अधिक जागा लागते. उघडी जागा त्यापेक्षा दुप्पट लागते. परंतु, मुक्त व्यवस्थापनामध्ये गायी, म्हशी दिवसभर चरावयास जात असतील तर मुक्त हवेशीर गोठ्यातील मोकळ्या जागेची आवश्यकता भासत नाही. परंतु, बंदिस्त व्यवस्थापनामध्ये २० x ३० मीटर आकाराचा दुतर्फी 
  • गोठा ४० म्हशी किंवा ५० गायींना पुरेसा होतो.
  • गोठ्यातील जमीन टणक, सपाट, खडबडीत स्वच्छता करण्यास सुलभ असावी. मुरुम भाजलेल्या विटा किंवा विटांचा चुरा बसवून तयार केलेली असावी. जमीन गुळगुळीत, निसरडी नसावी. दगडी शहाबादी फरशीचा वापर करू नये. सिमेंट कोबा केल्यास आडव्या उभ्या (४-५ मि.मी.) खोल रेषा माराव्यात. मुरुम टाकून तयार केलेली तळजमीन उष्णतेची मंदवाहक आहे, ही जमीन पाणी देखील शोषून घेते.
  • मुक्त हवेशीर गोठ्यामध्ये लांबीला समांतर प्रत्येक तीन मीटर अंतरावर उभे लोखंडी पाईप, लाकडी खांब (१० सें. मी. व्यास) किंवा विटांचे बांधकाम (३०x३० सें. मी.) सिमेंट कॉंक्रीटचे खांब व खांबावर लोखंडी ॲंगलचा आधार द्यावा. लोखंडी ॲंगलवर नटबोल्टच्या सहाय्याने छत बसवावे.
  • छत सर्व हंगामात आरामदायक व आर्थिक दृष्टीने परवडण्यासारखे ठरते. छताची उंची आतल्या बाजूला तीन मीटर व बाहेरच्या (गव्हाणीची बाजू) बाजूला दोन मीटर ठेवावी. छताला २५ ते ३५ अंशाचा बाहेरच्या बाजूला उतार द्यावा. त्यामुळे पावसाचे पाणी गोठ्यात किंवा गव्हाणीत येणार नाही. पत्र्याचे छत असल्यास पत्र्याच्या आतील बाजूस काळा रंग लावावा किंवा बारदान, ताडपत्रीचे अस्तर लावावे. त्यामुळे उन्हाळ्यात उष्णतेपासून संरक्षण होते. उन्हाळ्यात छतावर वाळलेली वैरण पसरावी. पाण्याचे फवारे मारावेत किंवा पांढरा रंग लावावा. त्यामुळे सूर्यकिरण परावर्तित होऊन पत्र्याचे छत गरम होणार नाही.
  • गव्हाण लांबीला समांतर बाहेरच्या बाजूला असावी. गव्हाणीची उंची ०.६ मीटर, रुंदी ०.७५ मीटर व खोली ०.५ मीटर ठेवावी.
  • गव्हाणीच्या बाहेरील बाजूस लांबीला समांतर ०.७५ ते १.० मीटर रुंद छताने झाकलेली जागा चारा टाकण्याची असावी.
  • गोठ्याच्या लांबीला समांतर, जनावरांच्या मागच्या बाजूला ०.३ मीटर रुंद व ५ ते १० सें. मी. खोल गटार बांधावे. गटाराला २.५ ते ३ टक्के उतार द्यावा.

संपर्क -  डॉ. गणेश गादेगांवकर : ९८६९१५८७६०
(पशुपोषणशास्र विभाग, मुंबई पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, परळ, मुंबई)
 

इतर कृषिपूरक
ओळखा जनावरांमधील सर्पदंश...पावसाळ्यात शेती, गोठ्याच्या आजूबाजूच्या परिसरात...
जनावरांना खुराकासोबत द्या बायपास फॅट,...संतुलित पशुखाद्यामध्ये प्रथिने, पिष्टमय पदार्थ,...
दर्जेदार पशुखाद्यातून होते पोषण,...गाई-म्हशींना दूध उत्पादनासाठी बरेचसे पौष्टिक घटक...
वंधत्व निवारणासाठी कृत्रिम रेतन फायदेशीरफायदेशीर व्यवसायासाठी जनावरे सुदृढ व प्रजननक्षम...
पावसाळ्यात सांभाळा शेळ्यांनापावसाळ्यात आर्द्रतेचे प्रमाण निश्चितच जास्त असते...
शेतीला मिळाली पूरक उद्योगांची जोडअमरावती शहरातील ॲड. झिया खान यांनी भविष्याची सोय...
हिरव्या, कोरड्या चाऱ्याचे योग्य नियोजन...पावसाळ्यामध्ये सर्वत्र भरपूर प्रमाणात हिरवा चारा...
रोखा शेळ्यांमधील जिवाणूजन्य अाजारपावसाळ्यात शेळ्यांमध्ये विविध संसर्गजन्य रोगाचा...
महत्त्व सेंद्रिय पशुपालनाचे...सेद्रिय पशुपालन ही संकल्पना अापल्याकडे नविन असली...
कोंबड्या, जनावरांतील वाईट सवयींचे करा...कोंबड्या अाणि जनावरांस काही वाईट सवयी असतील, तर...
अाैषधी गुणधर्मांनीयुक्त अाल्याचे लोणचे...आले हे स्वयंपाकात सूप, बिस्किटे आणि वड्यांच्या...
बदलत्या वातावरणात जपा कोंबड्यांनापावसाळ्यात दमट हवामान असते. त्यामुळे...
फऱ्या, तिवा, घटसपर् रोगाची लक्षणे अोळखापावसाळ्यात जनावरे आजारी पडण्याचे व त्यामुळे...
शेतीला दिली शेळीपालनाची जोडपाटबंधारे खात्यातील नोकरी सांभाळून राम चंदर...
पोषक घटकांनीयुक्त शेळीचे दूधभारतामध्ये प्रामुख्याने गायीच्या व म्हशीच्या...
बोटुकली आकाराच्या मत्स्यबीजाचे संवर्धन...मत्स्यबीज केंद्रावर प्रेरित प्रजननाद्वारे तयार...
उत्कृष्ट शेळीपालन व्यवसायाचा आदर्शपरभणी जिल्ह्यातील वडाळी येथील ढोले बंधूंनी...
पंधरा हजार ब्रॉयलर पक्ष्यांचे काटेकोर...घरची सुमारे दहा ते अकरा एकर माळरानावरची शेती. चार...
अशी करा मत्स्यशेतीची पूर्वतयारी...मत्स्यबीज संगोपनाचे यश हे तळ्याच्या पूर्वतयारीवरच...
काळीपुळी रोग नियंत्रणासाठी...काळीपुळी रोग उष्ण प्रदेशात उन्हाळ्याच्या अखेरीस...