Agriculture stories in Marathi, Importance of wax in honeybee hive, Agrowon , Maharashtra | Agrowon

मध पोळ्यातील मेणाचे महत्त्व
प्रशांत सावंत, सारिका सासवडे
बुधवार, 25 ऑक्टोबर 2017
  • पोळ्याच्या बांधकामासाठी लागणारा मुख्य व एकमेव कच्चा माल म्हणजे मधमाश्‍यांचं मेण. मधमाश्‍यांमधील कोवळ्या वयाच्या कामकरी माश्‍यांच्या उदर भागात असलेल्या मेणग्रंथींच्या चार जोड्यांमधून मेण स्रवते. 
  • मधमाश्यांच्या कुटुंबाची मेणाची गरज हंगामानुसार संपते. वयोमानाप्रमाणे कामकरी माश्‍यांच्या मेणग्रंथी अकार्यक्षम होतात. 
  • फुलोऱ्याच्या हंगामात पूर्णवाढीच्या एपिस मेलिपेराच्या मोहळातील पोळ्यात सुमारे ५०,००० ते ७५,००० षटकोनी घरे असतात. त्यांची व्याप्ती २ चौरस मीटर एवढी भरते. अशा पोळ्यासाठी ८०० ग्रॅम मेण लागते.
  • पोळ्याच्या बांधकामासाठी लागणारा मुख्य व एकमेव कच्चा माल म्हणजे मधमाश्‍यांचं मेण. मधमाश्‍यांमधील कोवळ्या वयाच्या कामकरी माश्‍यांच्या उदर भागात असलेल्या मेणग्रंथींच्या चार जोड्यांमधून मेण स्रवते. 
  • मधमाश्यांच्या कुटुंबाची मेणाची गरज हंगामानुसार संपते. वयोमानाप्रमाणे कामकरी माश्‍यांच्या मेणग्रंथी अकार्यक्षम होतात. 
  • फुलोऱ्याच्या हंगामात पूर्णवाढीच्या एपिस मेलिपेराच्या मोहळातील पोळ्यात सुमारे ५०,००० ते ७५,००० षटकोनी घरे असतात. त्यांची व्याप्ती २ चौरस मीटर एवढी भरते. अशा पोळ्यासाठी ८०० ग्रॅम मेण लागते.
  • भारतीय सातेरी जातीच्या पोळ्यातील कामकरी मधमाश्यांच्या घराचा आकार लहान असतो. दक्षिणेतील सपाटीवरच्या क्षेत्रात ही घरे ४.२५ मि.मी. रुंदीची असतात. जसजसे उत्तरेकडे जावे तसतसा हा आकार मोठा होत जातो. 
  • सर्वात लहान आकार ४.२५ मि. मी. हा केरळमध्ये, तर त्याहूनही लहान ४.२० मि.मी. श्रीलंकेमध्ये सापडतो. या दोन्ही जातींच्या मेणाचे विलयबिंदूही वेगळे असतात. 
  • भारतीय सातेरी मधमाशीचे मेण ६० अंश सेल्सिअस तापमानाला वितळते, तर विदेशी मेण हे ६२ अंश सेल्सिअस तापमानाच्या आसपास वितळते.
  • १६८४ मध्ये मार्टिन जॉन यांनी मधमाश्यांच्या मेणाची उत्पत्ती त्यांच्या उदरभागात होते, असा शोध सर्वप्रथम लावला. 
  • मेणाच्या पातळ चकत्या त्यांनी तिथं पाहिल्या आणि त्यांचा उपयोग पोळी बांधायला केला जातो अशी नोंद केली. मेणाची निर्मिती मधमाशीच्या एकूण आठ मेणग्रंथींतून होते. 
  • कोवळ्या वयाच्या कामकरी माशांच्या उदरभागातील मेणकप्प्यांमध्ये मेणाच्या पांढऱ्या चकत्या दिसतात. मेणाच्या चकत्या तयार होण्यापूर्वी मेण द्रवरूप असते. 
  • दोन दिवस वयाच्या कामकरी मधमाश्यांच्या रक्तातील चयापचय प्रक्रियेचा परिणाम म्हणून मेण तयार होते. मधमाश्‍यांनी खाल्लेल्या व शोषण केले गेलेल्या मधातील साखरेच्या पचनातून शेवटी मेण ग्रंथींमध्ये मेणनिर्मिती होते. 
  • एक किलो मेण तयार होण्यासाठी सुमारे ८ ते ९८ किलोग्रॅम मध मधमाश्‍यांना पचवावा लागतो. 
  • ताजे शुद्ध मेण रंगाने पांढरे दिसते. मात्र, मधमाश्‍यांच्या पोळ्यात किंचित पिवळी छटा दिसू लागते. कारण त्यावर परागकणातील कॅरटिनॉईड रंगकणांचा परिणाम होतो. हे कण मेणात विद्राव्य असतात. 
  • मेणाच्या चकत्यांचा बांधकामासाठी वापर होताना त्यात लाळेचा अंश मिसळतो, तोच या रंगकणांचा स्रोत असावा. 
  • वारंवार वापरानंतर पिलाण्याची पोळी गडद रंगाची होत जातात, कारण त्यामध्ये अनेक पिढ्यांच्या पिलाण्याची कात वा जुनी त्वचा मिसळत जाते.
शुद्ध मेणाची मानके
खनिजे     ०.५ टक्के  
बेन्झिनमध्ये न विरघळणारे पदार्थ  १.०० टक्का
पाण्यात विरघळणारे पदार्थ     ०.५ टक्के
वायुरूप तत्त्वे   १ टक्का 
घनता     ०.९५ टक्के
मेणाचे भौतिक गुणधर्म 
मेणाचं विशिष्ट गुरुत्व     ०.९०
गंध     मधासारखा
विद्राव्यता     पाण्यात अविद्राव
थंड अल्कोहोलमध्ये किंचित विद्राव्य, बाष्पनशील तेलांमध्ये व क्लोरोफॉर्म, इथर, बेन्झीन आणि कार्बन डाय-सल्फाईडमध्ये पूर्ण विद्राव्य. -

 

इतर कृषिपूरक
पशूसल्ला    थंड वातावरणामुळे जनावरांच्या...
उसाच्या वाढ्याची पौष्टिकता वाढवाजनावरांच्या आहारात सतत वाढ्याचा समावेश केल्यामुळे...
पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी...जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे...
मुक्त संचार गोठ्यामध्ये गव्हाण,...मुक्त संचार गोठ्यात कायमस्वरूपी पाण्याची उपलब्धता...
शस्त्रक्रियेमुळे बरी होते जनावरांतील...आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही शेतीची बरीचशी कामे...
गोठ्याचे कुंपण, बांधकामावर नको जास्त...गोठा बांधकामाचे नियोजन करताना लोखंडी वस्तू...
जनावरांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी कमी...कमी खर्चाचा मुक्त संचार गोठा करताना आपल्याकडे...
रेशीम कीटक संगोपनगृहात राखा योग्य...थंडीमध्ये वाढ झाल्यामुळे रेशीम कीटकांच्या...
प्लॅस्टिक खाल्ल्यामुळे जनावरावर होणारे...प्लॅस्टिक खाल्ल्यामुळे जनावर चारा खात नाही व पाणी...
दूध उत्पादन वाढीसाठी उपयुक्त बायपास...प्रथिनांचा आहारात योग्य प्रमाणात वापर केला तर...
दुधाळ गाईची काळजी, व्यवस्थापनगाभण आणि प्रसूती काळात गायीच्या शरिरातील ऊर्जा...
मुक्त संचार कुक्कुटपालनासाठी उपयुक्त :...सर्व प्रकारच्या वातावरणात सहजरीत्या वाढू शकणाऱ्या...
कोंबड्यांसाठी संतुलित खाद्यनिर्मिती...पक्ष्यांना खाद्य देण्यापूर्वी कोणत्या प्रकारचे...
पशू सल्लाशेळ्या व मेंढ्यांना वजनवाढीस हिवाळा हा काळ योग्य...
जनावरांसाठी पाैष्टिक मुरघासज्या ठिकाणी हिरवा चारा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे...
वासरांच्या आहारातील चिकाचे महत्त्वहिवाळ्यामध्ये गायी- म्हशी विण्याचे प्रमाण जास्त...
जनावारांतील विषबाधा कारणे, लक्षणे, उपायविषबाधेमुळे जनावरांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम होऊ...
पशुसल्लासध्या महाराष्ट्रात सर्वच ठिकाणी कमी-जास्त...
कासदाह आजाराची लक्षणे, प्रतिबंध, उपचारदेशी गाईंच्या तुलनेने संकरित गाईंमध्ये पहिल्या...
कोंबड्यांच्या आहार, लिटर व्यवस्थापनात...कमी तापमानात कोंबड्यांची योग्य प्रकारे काळजी न...