खरीप ज्वारी लागवड तंत्रज्ञान
डॉ. हि. वि. काळपांडे, अंबिका मोरे, डॉ. यू. एन. आळसे, आर. एल. औढेकर
बुधवार, 20 सप्टेंबर 2017

ज्वारी हे उष्ण तसेच अर्थशुष्क उष्ण कटीबंधीय प्रदेशातील एक महत्त्वाचे पीक आहे. भारतामध्ये अन्नधान्य व चाऱ्यासाठी ज्वारी हे पीक महत्त्वाचे आहे. अमेरिकेसारख्या विकसित देशात ज्वारीचा उपयोग पशुखाद्य, इथेनॉल तसेच कागदनिर्मितीसाठी होतो.

ज्वारी हे उष्ण तसेच अर्थशुष्क उष्ण कटीबंधीय प्रदेशातील एक महत्त्वाचे पीक आहे. भारतामध्ये अन्नधान्य व चाऱ्यासाठी ज्वारी हे पीक महत्त्वाचे आहे. अमेरिकेसारख्या विकसित देशात ज्वारीचा उपयोग पशुखाद्य, इथेनॉल तसेच कागदनिर्मितीसाठी होतो.

भारतात ज्वारी हे पीक खरीप व रब्बी अशा दोन्ही हंगामात सुमारे ७.५३ दशलक्ष हेक्‍टर क्षेत्रावर घेतले जाते. दर वर्षी साधारणतः ७.२५ दशलक्ष टन धान्य उत्पादन मिळते (२०१२). भारतात ज्वारी संशोधनासाठी विविध कृषी विद्यापीठांमधील ९ केंद्रांबरोबरच, भारतीय कृषी संशोधन परिषदेची ज्वारी संशोधन संस्था हैदराबाद व आंतरराष्ट्रीय संस्था इक्रिसॅट हैदराबाद यासुद्धा कार्यरत आहेत.

महाराष्ट्रात ज्वारीची लागवड खरीप आणि रब्बी या दोन्ही हंगामात धान्य आणि चाऱ्यासाठी केली जाते. महाराष्ट्रातील ज्वारीच्या २८.५८ लाख हेक्‍टर क्षेत्रापैकी खरिपात ६.१८ लाख हेक्‍टर, तर रब्बीमध्ये २२.४० लाख हेक्‍टर क्षेत्र लागवडीखाली आहे. खरीप ज्वारीची उत्पादकता ११.७० क्विंटल प्रतिहेक्‍टर असून रब्बी ज्वारीची उत्पादकता फक्त ७.९५ क्विंटल प्रतिहेक्‍टर एवढी आहे. 

ज्वारीचे सुधारित लागवड तंत्रज्ञान

हवामान आणि जमीन ः 

  •  ज्वारी हे सरासरी ५०० ते ९०० मि.मी. पावसाच्या भागात घेतले जाणारे पावसाचा ताण सहन करणारे पीक आहे. पोटरीअवस्था ते पोटरीतून कणीस बाहेर पडेपर्यंतचा काळ पावसाच्या दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा असतो. याउलट दाणे पक्व होण्याच्या अवस्थेत पावसाचे प्रमाण कमी असायला हवे; अन्यथा दाणे पावसात सापडून बुरशी रोगाने काळे पडतात. यासाठी ज्वारीची वेळेवर काढणी आणि बुरशी रोगास प्रतिबंधक असणाऱ्या जातीची निवड करावी.
  • ज्वारी पिकास मध्यम ते भारी, उत्तम निचऱ्यांची जमीन चांगली असते. जमिनीचा सामू ६.५ ते ८ पर्यंत असावा.

खरीप ज्वारीचे संकरित व सुधारित वाण 
महाराष्ट्रासाठी खरीप ज्वारी लागवडीकरिता पुढील वाणांची शिफारस केलेली आहे.
कमी कालावधीत येणारे संकरित वाण

कमी कालावधीत येणारे संकरित वाण

वाण पक्व होण्यासाठीचा कालावधी (दिवस) एकरी धान्य उत्पादन (क्विंटल) एकरी कडबा उत्पादन (क्विंटल)
सीएसएच 14 100-105 19-20 32-35
सीएसएच 17- 100-105 17-18 35-40
सीएसएच 01 95-100- 11-12 32-35
सीएसएच 06- 95-100 16-17 32-35
सीएसएच 23 100-105 18-20 32-35

मध्यम कालावधीत येणारे संकरित वाण

वाण पक्व होण्यासाठीचा कालावधी (दिवस) एकरी धान्य उत्पादन (क्विंटल) एकरी कडबा उत्पादन (क्विंटल)
सीएसएच 09 100-115 18-20 40-42
सीएसएच 05 110-120 16-17 35-40
सीएसएच 10 110-115 18-20 40-42
सीएसएच 11 110-120 18-20 38-40
सीएसएच 18 110-115 18-20 35-40
सीएसएच 16 110-120 18-20 40-45
सीएसएच 840 110-115 18-20 40-45
सीएसएच 25 115-120 20-22 42-45
सीएसएच 1635 110-115 18-20 40-42

सुधारित वाण

वाण पक्व होण्यासाठी लागणारा कालावधी (दिवस) एकरी धान्य उत्पादन (क्विंटल) एकरी कडबा उत्पादन(क्विंटल)
सीएसएच 14 115-120 15-16 45-48
सीएसएच 15 115-120 14-15 45-48
पीव्हीके 400 115-120 14-15 48-50
पीव्हीके 801 110-115 13-14 32-35
एसरीव्ही 462 115-120 14-15 35-40
एसपीव्ही 1616  115-120 15-16 35-40
पीव्हीके 809 115-120 15-16 35-40
पीव्हीके 23 115-120 16-18 35-40

खरिपातील महत्त्वपूर्ण वाणांची वैशिष्ट्ये

  • पी.व्ही.के. ८०१ (परभणी श्‍वेता) :   या वाणाचे दाणे टपोरे व पांढरे शुभ्र आहेत. या वाणापासून हेक्‍टरी ३२-३५ क्विंटल धान्याचे व १०-१२ टन चाऱ्याचे उत्पन्न मिळते. ११५-१२० दिवसांत तयार होणारे हे वाण दाण्यावर येणाऱ्या काळ्या बुरशी रोगास सहनक्षम आहे.
  • पी. व्ही. के. ८०९ ः  उंच वाढणाऱ्या या वाणापासून ३५-३६ क्विंटल दाणे, तर १२०-१२२ क्विंटल वाळलेला कडबा मिळतो. दाण्याचा रंग मोत्यासारखा चमकदार असून, हे वाण काळ्या बुरशी रोगास प्रतिकारक्षम आहे. या वाणास पक्वतेसाठी ११८ दिवस लागतात.

संकरित वाण 

  • सी.एस.एच-१४ ः या वाणापासून ४०-४५ क्विंटल धान्याचे, तर ८.५-९ टन कडब्याचे उत्पन्न मिळते. हा वाण १००-१०५ दिवसात तयार होतो. पावसात दाणे विशेष काळे पडत नाहीत.
  • सी.एस.एच.-१६ ः मध्यम ते भारी जमिनीसाठी अखिल भारतीय स्तरावर हा वाण प्रसारित झाला असून, तो १०५-१०७ दिवसात पक्व होतो. या वाणाची उंची १९०-२०० सें.मी. असून धान्य उत्पादन ४०-४२ क्विंटल प्रतिहेक्‍टर तर कडबा उत्पादन ९ ते ९.५ टन प्रतिहेक्‍टर मिळते.
  • सीएसएच- २५ (परभणी साईनाथ/ एस.पी.एच. १५६७) ः उंच वाढणारा हा वाण ११० दिवसांत पक्व होत असून, त्यापासून प्रतिहेक्‍टरी ४३.३ क्वि. धान्य उत्पादन आणि १२०.७ क्वि. कडब्याचे उत्पादन मिळते, तसेच हे वाण बुरशी रोगास प्रतिकारक्षम असल्याने शेतकऱ्यांनी खरीप हंगामासाठी उत्तम आहे.
  • एसपीएच १६३५ ः खरीप हंगामात मध्यम ते भारी जमिनीत लागवडीसाठीचा हा वाण १०८ ते ११० दिवसात पक्व होतो. या पासून हेक्‍टरी ३८ ते ४० क्विंटल धान्याचे आणि ११८ ते १२० क्विंटल कडब्याचे उत्पादन मिळते. हा वाण बुरशी रोगास प्रतिकारक्षम असून, धान्याची व भाकरीची प्रत उत्तम आहे.

पूर्व मशागत ः उन्हाळ्यामध्ये एकदा नांगरणी करून २ ते ३ उभ्या, आडव्या वखराच्या पाळ्या कराव्यात. शेवटच्या पाळीपूर्वी १२-१५ गाड्या चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत मिसळावे.

पेरणीचा कालावधी ः नैॡत्य मौसमी पाऊस झाल्याबरोबर वापसा येताच पेरणी करावी. जूनच्या तिसऱ्या किंवा शेवटच्या आठवड्यात पेरणी करावी. उशिरा पेरणी केल्यास खोडमाशीचा प्रादुर्भाव होऊन ताटाची संख्या घटते. उशिरा पेरणी करताना खोडमाशी नियंत्रणासाठी थायामेथोक्‍झाम (७० टक्‍के) या कीटकनाशकाची ३ ग्रॅम प्रतिकिलो याप्रमाणे बीजप्रक्रिया करावी. 

बियाणे व पेरणी 

  • पेरणी दोन चाड्याच्या पाभरीने करावी. हेक्‍टरी ७.५ किलो संकरित व १० किलो सुधारित वाणाचे बियाणे पुरेसे होते. पेरणीसाठी मोहरबंद व प्रमाणित बियाणे वापरावे. 
  • जर शेतकरी स्वतःचे बियाणे वापरणार असतील तर त्यांनी पेरणीपूर्वी बियाणे निवडून घ्यावे. थायरमची प्रक्रिया ३ ग्रॅम प्रतिकिलो बियाणे या प्रमाणात करावी. 
  • दोन ओळींतील अंतर ४५ सें.मी. तर दोन रोपातील अंतर १५ सें.मी. ठेवावे. हेक्‍टरी रोपांची संख्या १ लाख ८० हजारांपर्यंत ठेवावी.

रासायनिक खते ः खरीप ज्वारीस १० ते १२ गाड्या शेणखतासोबत ८० किलो नत्र, ४० किलो स्फुरद आणि ४० किलो पालाश प्रतिहेक्‍टरी शिफारस केलेली आहे. पेरतेवेळी अर्धे नत्र, संपूर्ण स्फुरद व पालाश जमिनीत खोल पेरावे. शक्‍यतो पहिली मात्रा संयुक्त अथवा मिश्र खतातून द्यावी. नत्राची उर्वरित अर्धी मात्रा पेरणीनंतर ३०-३५ दिवसांनी युरियाद्वारे द्यावी.

आंतरमशागत ः खरीप हंगामात तणाचा प्रादुर्भाव जास्त असतो. पेरणीनंतर ४०-४५ दिवसांपूर्वी या काळात दोन खुरपण्या व दोन कोळपण्या कराव्यात. ॲट्राझीन हे तणनाशक हेक्‍टरी एक किलो प्रति १००० लिटर पाण्यात मिसळून पेरणी नंतर परंतु बियाणे उगवण्यापूर्वी जमिनीवर फवारणी करावी. 

आंतरपीक ः

  • मध्यम ते भारी जमीन आणि हमखास पावसाच्या भागामध्ये खरीप ज्वारीमध्ये सोयाबीनची २ ः ४  किंवा ३ ः ६ या प्रमाणात दोन ओळींतील अंतर ४५ सें.मी. ठेवून लागवड करण्याची शिफारस आहे.
  • तुरीचे आंतरपिक ३ ः ३ किंवा ४ ः २ या प्रमाणात घेतल्यास अधिक फायदा मिळेल. 
  • सोयाबीन, मूग, उडीद ही कमी कालावधीची पिके आंतरपिके म्हणून घेताना २ ः ४ या पीक पद्धतीचा अवलंब करावा.

पाणी व्यवस्थापन 
खरीप हंगामात ज्वारीला पाणी देण्याची गरज भासत नाही; परंतु पावसाचा ताण पडल्यास संवेदनशील अवस्थेत एखादे संरक्षित पाणी द्यावे.

कापणी व मळणी 

  • कणसाचा दांडा पिवळा झाला, आतल्या भागातील दाणे टणक झाले व दाण्याचा     खालच्या भागावर काळा ठिपका आला म्हणजे ज्वारीचे पीक शारीरिक दृष्ट्या पक्व झाले आहे असे समजावे. अशा वेळेस दाण्यामध्ये सर्वसाधारणपणे २५-३० टक्के ओलाव्याचे प्रमाण असावे. ज्वारीच्या पिकाची शारीरिक पक्व अवस्थेत (८-१० दिवस पूर्ण पक्वतेच्या अगोदर) कापणी केल्यास उत्पादनात घट न होता बुरशी रोगापासून बचाव होतो. 
  • कापणी उशिरा केल्यास पीक उशिरा येणाऱ्या पावसात सापडण्याची शक्‍यता असते. 
  • साठवणुकीत धान्य चांगले राहण्यासाठी धान्यात ओलाव्याचे प्रमाण ९-१० टक्के असावे. त्यासाठी मळणी नंतर धान्य उन्हात  वाळवून मगच साठवण करावी.

उत्पादन 
संकरित जातीपासून ४०-४५ क्विंटलपर्यंत तर सुधारित जातीपासून ३५-४० क्विंटल प्रतिहेक्‍टरी धान्याचे उत्पादन मिळते, तसेच साधारणपणे ८-१० टन कडब्याचे उत्पादन मिळू शकते.

अधिक उत्पादनासाठी महत्त्वाचे मुद्दे

  • पावसाच्या आगमनाबरोबर पेरणी केल्यास खोडमाशी आणि इतर रोगांचा प्रादुर्भाव टाळता येतो. अधिक उत्पादन मिळते.
  • ज्वारीच्या ताटांची संख्या हेक्‍टरी १ लाख ८० हजार असावी.
  • हमखास पावसाच्या प्रदेशात ८० ः ४० ः ४० तर कमी पावसाच्या प्रदेशात ६०ः३०ः३० ही रासायनिक खताची मात्रा वापरावी.
  • शारीरिक पक्व अवस्थेतच कापणी करावी.
  • आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब करावा.

- डॉ. हि. वि. काळपांडे, अंबिका मोरे, डॉ. यू. एन. आळसे, आर. एल. औढेकर
(लेखक ज्वारी संशोधन केंद्र, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी य़ेथे कार्यरत आहेत)
संपर्क ः ०२४५२-२२११४८
 

 

इतर अॅग्रो विशेष
खुल्या शेतीतील गुलाब लागवड तंत्रज्ञान गुलाबाच्या फुलांचा उपयोग...
ज्ञानाचा प्रकाशदिवाळी... प्रकाशाचा, उत्साहाचा सण! सारी दुखं...
साडेआठ लाख शेतकऱ्यांच्या खात्यामध्ये ४...मुंबई : छत्रपती शिवाजी महाराज शेतकरी सन्मान...
जिभाऊ... बापू तुमले दिवाईन्या सुभेच्छा...जळगाव ः जिभाऊ... बापू तुमले दिवाईन्या सुभेच्छा...
पोषक तत्त्वांनीयुक्त खजूर, अक्रोड, काजूपोषक तत्त्वे आणि आरोग्याच्या दृष्टीने अक्रोड अाणि...
रब्बी हंगामासाठी कांदा जाती अन्‌...महाराष्ट्रात रब्बी कांदा पिकाचे क्षेत्र मोठ्या...
बाजरी चारा पीक लगवड तंत्रज्ञान बाजरी हे पीक पालेदार, रसाळ, गोड व मऊ असते....
जळगाव जिल्ह्यात दादर ज्वारी तरारली जळगाव  ः खानदेशात यंदा परतीच्या पावसामुळे...
कांद्यावर डिसेंबरपर्यंत 'स्टॉक लिमिट'नवी दिल्ली : नफेखोरपणा, साठेबाजी, वाढते दर आणि...
सांगली जिल्ह्यात भाजपच्या वारुला ब्रेकसांगली ः लोकसभा, विधानसभा, जिल्हा परिषद, पंचायत...
कर्जमाफी योजनेस प्रारंभ...राज्य सरकारची...मुंबई : कर्जमाफी देण्यासाठी जाहीर करण्यात आलेल्या...
वाढत्या लोकसंख्येसाठी व्हर्टिकल फार्म...भारतासारख्या उच्च लोकसंख्या असलेल्या देशांसाठी...
निशिगंध लागवड तंत्रज्ञान निशिगंधाची फुले अत्यंत सुवासिक व आकर्षक असतात....
बरसीम पीक लागवड बरसीम हे मेथीघासाप्रमाणे बहुगुणी वैरणीचे पीक आहे...
‘जीवनसंगिनी’ची प्रकाशवाटनैसर्गिक आपत्तींचा कहर आणि अनिश्चित बाजार अशा...
बीजी ३ च्या विनापरवाना विक्रीवर...मुंबई : तणनाशक सहनशील (हर्बिसाईड टाॅलरंट)...
रब्बी पिकांचे पाणी व्यवस्थापन महत्त्वाचेरब्बी हंगामामध्ये घेतल्या जाणाऱ्या पिकांसाठी...
राज्यात कापूस खरेदी २५ पासूननागपूर : राज्यात बुधवार (ता. २५) पासून पणन...
नेताओं की दिवाली, किसानों का दिवालादोन दिवसांपूर्वी मला अमरावती जिल्ह्यातील शेतकरी...
ऊसावरील कीडींचे एकात्मिक व्यवस्थापन तपशील : पूर्व मशागत     कीड...