काढणीपश्‍चात नुकसान टाळण्यासाठी उपाययोजना
मंजाबापू गावडे
गुरुवार, 24 ऑगस्ट 2017

बहुतांश भाजीपाला पिके ही काढणीनंतर लवकर खराब होतात. ती अधिक काळ टिकवण्यासाठी काढणीपूर्वीपासूनच उपाययोजना केल्यास फायदा होतो. 

सूक्ष्मजिवांच्या प्रादुर्भावामुळे काढणीपश्‍चात शेतमालाचे मोठे नुकसान होते. हे टाळण्यासाठी काढणीनंतर विविध पातळ्यांवर काही उपाययोजना कराव्यात.  

बहुतांश भाजीपाला पिके ही काढणीनंतर लवकर खराब होतात. ती अधिक काळ टिकवण्यासाठी काही उपाययोजना काढणीपूर्वीपासूनच केल्यास फायदा होतो. 

काढणीपूर्वी व नंतर करावयाच्या उपाययोजना : 

  •  काढणीनंतर फळे, भाजीपाला पिकांवर फळकूज, काळी बुरशी या रोगांचा प्रादुर्भाव होतो. तो टाळण्यासाठी काढणीच्या योग्य कालावधी आधी शिफारशीत बुरशीनाशकाची फवारणी घ्यावी.
  •  काढणीवेळी फळे एकमेकांना घासणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. कारण घासल्यामुळे फळांवर जखमा होतात. त्यासाठी सूक्ष्मजिवांचा प्रादुर्भाव होतो.   
  •  भाजीपाला पिकांची काढणी शक्यतो सकाळी (थंड वातावरणात) करावी. काढणीनंतर भाजीपाला शीतगृहात साठवणुकीपूर्वी त्यांचे पूर्वशीतकरण (प्री-कुलिंग) करावे. पूर्वशीतकरणासाठी थंड पाण्याचाही (हायड्रो कुलिंग) वापर करता येतो. पूर्वशीतकरणामुळे सूक्ष्म जिवाणूंची कार्यक्षमता घटते.

साठवणूक करताना घ्यावयाची काळजी 

  •  फळे-भाजीपाला साठवणुकीपूर्वी प्रतवारी करावी. कीड-रोगांचा संसर्ग झालेला, जास्त पिकलेला शेतमाल वेगळा करावा. त्यामुळे चांगल्या शेतमालाला होणारा प्रादुर्भाव रोखता येतो.
  •  भाजीपाल्याची तात्पुरत्या स्वरूपात साठवणूक करावयाची असल्यास शीतखड्ड्याचा वापर करावा. शीतखड्ड्यामुळे भाजीपाल्याचे तापमान कमी होऊन बाष्पीभवन, श्वसन, पक्व होणे यासारख्या जैविक क्रिया मंदावतात. परिणामी हा माल काढणीनंतर ५ -७ दिवसांपर्यंत ताज्या अवस्थेत टिकून राहतो. 
  •  काही पिके थंड वातावरणात साठवणूक केल्यास जखमा होतात. त्यातून सूक्ष्मजीवांचा प्रादुर्भाव होऊन ती खराब होतात. असा भाजीपाला काढणीनंतर ३७ - ४२ अंश सेल्सिअस तापमानात साठवावा. त्यामळे त्याची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढते. उदा. लेट्यूस. 

पॅकिंग करताना घ्यावयाची काळजी 

  •  शेतमाल पॅक करावयाच्या साधनात पुरेशी हवा खेळती राहावी. अन्यथा पॅकेजिंगमधील तापमान वाढून आतील शेतमाल लवकर पक्व होताे. शेतमाल एकमेकांवर ठेवल्यास खालील थरातील शेतमालावर ताण वाढतो. त्यांच्या अंतर्गत भागात इजा होते. त्यामुळे चांगले वायुविजन असलेल्या व एकावर एक फळ्या मांडलेल्या ट्रकचा वाहतुकीसाठी वापर करावा. 
  •  शेतमाल पॅकिंग करताना इथिलीन, कार्बनडाय ऑक्साईड रोधक घटकांचा वापर करावा. 
  •  एमएपी (मॉडिफाईड अॅटमॉस्फेअर पॅकेजिंग) पॅकेजिंगचा वापर करावा. अशा पॅकेजिंगमध्ये ऑक्सिजन व कार्बनडाय ऑक्साईड या वायुंचे संतूलन राहील, अशा पद्धतीने व्यवस्था केलेली असते. उदा पेट (पीईटी पॉलिइथिलिन टेरेप्थॅलेट) बॉक्स.
  • वातानुकूलित वाहनातून शेतमालाची वाहतूक करावी.

निर्यातक्षम द्राक्षांसाठी ग्रेपगार्डचा वापर 

  • निर्यातक्षम द्राक्षाच्या काढणीनंतर त्यांचे कीड- रोगांपासून संरक्षण करण्यासाठी ग्रेपगार्डचा वापर करावा. मात्र ग्रेपगार्डचा वापर करण्यापूर्वी द्राक्षांचे पूर्वशीतकरण करावे. गरजेनुसार स्लो रिलीज, क्वीक रिलीज व ड्युएल रिलीज ग्रेपगार्डचा वापर करावा.
  •  स्लो रिलीज : या प्रकारात पुडीतील गंधक सावकाश रिलीज होतो. अधिक काळ परिणाम कारक राहतो. 
  •  क्वीक रिलीज : या प्रकारात गंधकाची वाफ त्वरित बाहेर पडते. परिणामकारकता लवकर संपुष्टात येते. 
  •  ड्युएल रिलीज : या प्रकारात विशिष्ट रचनेमुळे मंद व जलद अशा दोन्ही गतीने गंधक वायूची निर्मिती होते. त्यामुळे अधिक काळ त्यांचा वापर होतो. 

 : मंजाबापू गावडे, ९४२२९२२०६०
(कृषी तंत्रज्ञान माहिती केंद्र, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी)

 

टॅग्स

इतर अॅग्रो विशेष
जिरायती भागात वेळेवर करा पेरणी जिरायती परिस्थितीत रब्बी पिकांच्या पाण्याचा ताण...
ठिबक अनुदानासाठी चुकीचे अर्ज रद्द होणार पुणे : कृषी खात्याच्या ठिबक अनुदानासाठी ऑनलाइन...
थेट भाजीपाला विक्रीतून साधली आर्थिक...करंज (जि. जळगाव) येथील सपकाळे कुटुंबीय गेल्या आठ...
ज्वारी पीक संरक्षण किडींचा एकात्मिक कीड नियंत्रण पद्धतीचा अवलंब करून...
शेतीमध्ये मीठ-क्षारांच्या वापराचे...मीठ (क्षार) हे खनिज असून, त्याच्या वापराने...
मांडव पद्धतीने पिकतोय सर्वोत्कृष्ट...अपघातामुळे अपंगत्व आले म्हणून खचले नाहीत. उलट...
उत्तर प्रदेशसह बिहारमधील साखर उत्पादन... नवी दिल्ली ः उत्तर प्रदेश पाठोपाठ बिहारमध्ये...
कृषी सहायकांनी सोडला अतिरिक्त पदभार अकोला ः रास्त मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले जात...
तेलबिया महामंडळाची जमीन विक्रीलामुंबई : बंद पडलेल्या महाराष्ट्र राज्य तेलबिया...
नऊ वर्षांनंतर उघडले जायकवाडीचे दरवाजेजायकवाडी, जि. औरंगाबाद ः जायकवाडी प्रकल्पात अचानक...
योग्य वेळेत करा रब्बी पिकांची पेरणी रब्बी पिकांची जिरायती आणि बागायती क्षेत्रात योग्य...
कर्जमाफीची माहिती देण्यात बँका उदासीनमुंबई : राज्य सरकारने जाहीर केलेल्या शेतकरी...
जायकवाडी भरले, गोदावरीत पाणी सोडले...पैठण, जि. औरंगाबाद : जायकवाडी(नाथसागर) धरणात...
जातिवंत बैल, गावरान म्हशींसाठी प्रसिद्ध...गावरान जनावरे, दुधाळ म्हशी तसेच शेळ्यांसाठी...
विदर्भात शेतकरी उत्पन्नवाढीसाठी...नागपूर ः आत्महत्याग्रस्त विदर्भातील शेतकऱ्यांचे...
खडकाळ जमिनीतही पिकवला दर्जेदार पेरूशेतीच्या ओढीने स्वेच्छा निवृत्ती घेऊन नंदकुमार...
पणन मंडळाचीही हाेणार निवडणूकपुणे ः महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाचीदेखील...
​ज्वारीवर आधारित प्रक्रिया पदार्थ ज्वारीचा उपयोग प्रामुख्याने भाकरीसाठी होतो....
गटशेतीला २०० कोटी देण्यासाठी नवे धोरणपुणे : राज्यातील गटशेतीला चालना देण्यासाठी २००...
पावसाच्या स्थितीनुसार करा द्राक्ष छाटणीसर्व द्राक्ष विभागांमध्ये कमीजास्त प्रमाणात पाऊस...