Agriculture stories in Marathi, pregnancy in cattle's | Agrowon

जनावरांतील गर्भधारणेसाठी अावश्यक बाबी
डॉ. नितीन मार्कंडेय
शुक्रवार, 15 सप्टेंबर 2017

सतत उलटणारा माज दूध व्यवसायामध्ये नुकसानकारक ठरतो. प्रतिबंधात्मक उपचार करण्याची क्षमता वाढवल्यास जनावरे प्रसूतीनंतर ३-४ महिन्या़ंत हमखास गाभण राहतात. पशुप्रजननातील वंध्यात्वाबाबत सर्वाधिक संशोधन उलटणाऱ्या माजाबाबात झाले असले तरी या दोषाचे प्रमाण आजही सर्वाधिक आहे.

उलटणारी दुधाळ जनावरे आयुष्यात कमी वेत देणार नाहीत यासाठी दक्षता घेणे महत्त्वाचे ठरते. अपुऱ्या निदान सुविधांमुळे उलटणाऱ्या जनावरांच्या निदानाची कारणे पशुवैद्यकाकडे ठोसपणे मिळत नाहीत. जगात ३९ वेत पूर्ण केलेली गाय आणि राज्यात २१ वेत पूर्ण झालेल्या गाईची नोंद झाली अाहे.

सतत उलटणारा माज दूध व्यवसायामध्ये नुकसानकारक ठरतो. प्रतिबंधात्मक उपचार करण्याची क्षमता वाढवल्यास जनावरे प्रसूतीनंतर ३-४ महिन्या़ंत हमखास गाभण राहतात. पशुप्रजननातील वंध्यात्वाबाबत सर्वाधिक संशोधन उलटणाऱ्या माजाबाबात झाले असले तरी या दोषाचे प्रमाण आजही सर्वाधिक आहे.

उलटणारी दुधाळ जनावरे आयुष्यात कमी वेत देणार नाहीत यासाठी दक्षता घेणे महत्त्वाचे ठरते. अपुऱ्या निदान सुविधांमुळे उलटणाऱ्या जनावरांच्या निदानाची कारणे पशुवैद्यकाकडे ठोसपणे मिळत नाहीत. जगात ३९ वेत पूर्ण केलेली गाय आणि राज्यात २१ वेत पूर्ण झालेल्या गाईची नोंद झाली अाहे.

माजचक्र एक-दोन फेऱ्या पूर्ण करत गर्भधारणेत परिवर्तित झाले, तरच गायी-म्हशीचे संगोपन करणे परवडते. रोगजंतूंमुळे गर्भाशयाचा दाह होतो आणि जंतूसंसर्गाचा प्रजननसंस्थेतील प्रादुर्भाव शरीरावर येणाऱ्या ताणामुळे वाढतो. त्यामुळे गर्भधारणा ते प्रसूती या काळात जनावराकडे विशेष लक्ष द्यावे लागते.

उपाययोजना
गर्भाशयदाह नसतानाही माजचक्र थांबत नसणाऱ्या गायी-म्हशींत रेतनाची अचूकता वाढविणे, गरजेप्रमाणे दोनदा रेतन करणे, स्त्रीबीज सुटणारा ओजसरस उपचार योग्य प्रमाणात माजाच्या काळात करणे, गर्भधारणेस पूरक पीत ग्रंथी सशक्त करणे, गर्भपात होऊ नये म्हणून उपयुक्त ओजसरस मात्रा माजानंतर देणे असे उपाय करणे तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून करणे उचित ठरते. बाजारात गर्भधारणापूरक सुरक्षित वनौषधी उपलब्ध असून, त्यांचा वापर करून घेता येतो. माजानंतर १५ दिवस आहार, ऊर्जा अाणि क्षाराचे प्रमाण योग्य राहील अाणि ताण कमी होईल असे जनावरांचे व्यवस्थापन ठेवणे अावश्यक असते.

लक्षात असू द्या

  • सतत उलटणाऱ्या जनावरात माज उलटण्याची कारणे शोधणे कठीण असते. रोगनिदान करण्याचे तंत्र वर्गवारीतून मिळवावे लागते.
  • माजाच्या काळातील प्रजननतपासणी, माजाच्या दुसऱ्या व दहाव्या दिवशी तपासणीतून स्त्रीबीज परिपक्वता, स्त्रीबीज सुटणे आणि पीतग्रंथी रचना स्थापना अनुक्रमे पडताळल्या जातात.
  • माजाचा कालावधी रेतनाची वेळ ठरविण्यास गरजेचा असतो.
  • माजाचा स्त्राव सामू पडताळणीस, भौतिक परीक्षणास, रासायनिक चाचण्यांतून गर्भाशय तीव्रता ओळखण्यासाठी पशुवैद्यकास मदतीचा ठरतो.
  • गर्भाशय स्त्रावातील सुरक्षा पेशींची संख्या गर्भाशय दाहाचे प्रमाण दर्शवते.
  • जंतूसंसर्ग नाहीसा करण्यासाठी माज स्त्रावाची प्रयोगशाळेत प्रतिजैवकासह तपासणी करून सर्वाधिक परिणामकारक प्रतिजैविक शोधण्याची चाचणी आवश्‍यक असते.
  • ओजसरसाचा स्वैर, चुकीचा, अनावश्‍यक वापर टाळण्यासाठी उपचाराच्या नोंदी लिखित स्वरूपात ठेवाव्यात.
  • चार- पाच वेळेपेक्षा अधिक माज विफल ठरल्यास तज्ज्ञ पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्यावा.
  • उपचारांची दिशा केवळ सतत उलटणाऱ्या माजाच्या प्रकारावर ठरविली जाते. फलन होत नाही का फलनानंतर गर्भ टिकत नाही याची विभागणी करता येत नाही.
  • गर्भाशयदाह उपचार करताना आधी जंतूसंसर्ग नाहीसा करणे आणि मग सूज कमी करणे अपेक्षित असते.
  • गर्भाशयदाह नसताना वेळेवर स्त्रीबीज सुटणे, पीतग्रंथीची वाढ नियंत्रित करणे, पीतग्रंथींच्या अपुऱ्या स्त्रवणासाठी बाहेरून मदत पुरविणे, ओजसरस इंजेक्‍शन असे उपयुक्त उपचार तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून करावेत.
  • पहिले तीन माज प्रतिबंध उपचारांचे, नंतरचे तीन माज उपचारांचे, पुढील तीन माजाचे निदान तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून करावे. मात्र त्यानंतरही वांझपणा टिकून राहत असेल तर अशी जनावरे पैदाशीतून वगळण्यास पात्र ठरतात.

- डॉ. नितीन मार्कंडेय
संपर्क ः  ८२३७६८२१४१
(पशुवैद्यक महाविद्यालय, परभणी)

 

इतर कृषिपूरक
जीआय मानांकन मिळविण्यात मोगरा अाघाडीवरजीआय मानांकन मिळविण्यात मोगरा अाघाडीवर...
कापूस, मका, सोयाबीनच्या फ्युचर्स भावात...गेल्या सप्ताहात कापूस, सोयाबीन, हळद व गवार बी...
कापूस, भाजीपाला तोडणी करताना वापरा...वेचणी कोट जाड कॉटनच्या कपड्याचा असल्यामुळे ऊन...
जनावरांतील लठ्ठपणाची कारणेबरीच जनावरे गाभण राहिल्यानंतर ५ ते ७ महिन्यांत...
विदर्भात स्वनिधी, गटबांधणीतून...जमिनीचे घटते क्षेत्र, विविध कारणांमुळे घटत...
शेळ्यांच्या जंतनिर्मूलनाकडे लक्ष द्याजंतांच्या प्रादुर्भावामुळे शेळ्यांच्या शरीरातील...
शेततळ्यामधील मत्स्यसंवर्धनासाठी आवश्‍यक...शेततळ्यातील माशांचे उत्पादन अधिक प्रमाणात...
मसाल्याची राणी वेलचीवर जीआयची मोहोरवेलचीला आयुर्वेदात महत्त्वाचे स्थान आहे. केरळमधील...
थंड वातावरणात जपा कोंबड्यांनाथंडीच्या काळातच कोंबड्यांची वजनवाढ जलदगतीने होत...
सोलर टनेल ड्रायरचा वापर ठरतो फायदेशीरसोलर टनेल ड्रायर हे तंत्रज्ञान प्रदूषण न करणारे...
प्रथिने, खनिजांची गरज पूर्ण करण्यासाठी...एकच प्रकारचा अाणि निकृष्ट दर्जाचा चारा दिल्यामुळे...
स्वच्छ मटण निर्मितीचे निकषशेळ्यांपासून चांगल्या प्रतीच्या मटण निर्मितीसाठी...
दूध दीर्घकाळ टिकविण्यासाठी शून्य ऊर्जा...दूध काढल्यानंतर ते डेअरीमध्ये पोचेपर्यंत दीर्घकाळ...
जनावरांच्या खाद्यात झाडपाला वापरताना...गवत आणि झाडांचा पाला यांच्यामध्ये आर्द्रता आणि...
कोंबडी खाद्यनिर्मितीबाबत माहितीपोल्ट्री व्यवसायामध्ये एकूण खर्चाच्या ७० टक्के...
कुशल तापमान नियंत्रक मधमाश्‍यासजीवांमध्ये अपृष्ठवंशीय प्राण्यांचे वैशिष्ट्य...
शेळीपालनासाठी निवडा योग्य पद्धतशेळीपालन व्यवसाय वेगवेगळ्या पद्धतींनी करता येतो....
जनावरांना द्या स्वच्छ, मुबलक पाणीजनावरांच्या शरीराचे तापमान पाण्यामुळे स्थिर...
पशूपालन सल्ला कालवडीचे वजन २२५ ते २५० किलोच्या जवळपास असता...
मुक्तसंचार गोठ्याचे फायदेमुक्तसंचार गोठ्यामध्ये गाई, म्हशी मुक्तपणे फिरतात...