Agriculture stories in Marathi, pregnancy in cattle's | Agrowon

जनावरांतील गर्भधारणेसाठी अावश्यक बाबी
डॉ. नितीन मार्कंडेय
शुक्रवार, 15 सप्टेंबर 2017

सतत उलटणारा माज दूध व्यवसायामध्ये नुकसानकारक ठरतो. प्रतिबंधात्मक उपचार करण्याची क्षमता वाढवल्यास जनावरे प्रसूतीनंतर ३-४ महिन्या़ंत हमखास गाभण राहतात. पशुप्रजननातील वंध्यात्वाबाबत सर्वाधिक संशोधन उलटणाऱ्या माजाबाबात झाले असले तरी या दोषाचे प्रमाण आजही सर्वाधिक आहे.

उलटणारी दुधाळ जनावरे आयुष्यात कमी वेत देणार नाहीत यासाठी दक्षता घेणे महत्त्वाचे ठरते. अपुऱ्या निदान सुविधांमुळे उलटणाऱ्या जनावरांच्या निदानाची कारणे पशुवैद्यकाकडे ठोसपणे मिळत नाहीत. जगात ३९ वेत पूर्ण केलेली गाय आणि राज्यात २१ वेत पूर्ण झालेल्या गाईची नोंद झाली अाहे.

सतत उलटणारा माज दूध व्यवसायामध्ये नुकसानकारक ठरतो. प्रतिबंधात्मक उपचार करण्याची क्षमता वाढवल्यास जनावरे प्रसूतीनंतर ३-४ महिन्या़ंत हमखास गाभण राहतात. पशुप्रजननातील वंध्यात्वाबाबत सर्वाधिक संशोधन उलटणाऱ्या माजाबाबात झाले असले तरी या दोषाचे प्रमाण आजही सर्वाधिक आहे.

उलटणारी दुधाळ जनावरे आयुष्यात कमी वेत देणार नाहीत यासाठी दक्षता घेणे महत्त्वाचे ठरते. अपुऱ्या निदान सुविधांमुळे उलटणाऱ्या जनावरांच्या निदानाची कारणे पशुवैद्यकाकडे ठोसपणे मिळत नाहीत. जगात ३९ वेत पूर्ण केलेली गाय आणि राज्यात २१ वेत पूर्ण झालेल्या गाईची नोंद झाली अाहे.

माजचक्र एक-दोन फेऱ्या पूर्ण करत गर्भधारणेत परिवर्तित झाले, तरच गायी-म्हशीचे संगोपन करणे परवडते. रोगजंतूंमुळे गर्भाशयाचा दाह होतो आणि जंतूसंसर्गाचा प्रजननसंस्थेतील प्रादुर्भाव शरीरावर येणाऱ्या ताणामुळे वाढतो. त्यामुळे गर्भधारणा ते प्रसूती या काळात जनावराकडे विशेष लक्ष द्यावे लागते.

उपाययोजना
गर्भाशयदाह नसतानाही माजचक्र थांबत नसणाऱ्या गायी-म्हशींत रेतनाची अचूकता वाढविणे, गरजेप्रमाणे दोनदा रेतन करणे, स्त्रीबीज सुटणारा ओजसरस उपचार योग्य प्रमाणात माजाच्या काळात करणे, गर्भधारणेस पूरक पीत ग्रंथी सशक्त करणे, गर्भपात होऊ नये म्हणून उपयुक्त ओजसरस मात्रा माजानंतर देणे असे उपाय करणे तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून करणे उचित ठरते. बाजारात गर्भधारणापूरक सुरक्षित वनौषधी उपलब्ध असून, त्यांचा वापर करून घेता येतो. माजानंतर १५ दिवस आहार, ऊर्जा अाणि क्षाराचे प्रमाण योग्य राहील अाणि ताण कमी होईल असे जनावरांचे व्यवस्थापन ठेवणे अावश्यक असते.

लक्षात असू द्या

  • सतत उलटणाऱ्या जनावरात माज उलटण्याची कारणे शोधणे कठीण असते. रोगनिदान करण्याचे तंत्र वर्गवारीतून मिळवावे लागते.
  • माजाच्या काळातील प्रजननतपासणी, माजाच्या दुसऱ्या व दहाव्या दिवशी तपासणीतून स्त्रीबीज परिपक्वता, स्त्रीबीज सुटणे आणि पीतग्रंथी रचना स्थापना अनुक्रमे पडताळल्या जातात.
  • माजाचा कालावधी रेतनाची वेळ ठरविण्यास गरजेचा असतो.
  • माजाचा स्त्राव सामू पडताळणीस, भौतिक परीक्षणास, रासायनिक चाचण्यांतून गर्भाशय तीव्रता ओळखण्यासाठी पशुवैद्यकास मदतीचा ठरतो.
  • गर्भाशय स्त्रावातील सुरक्षा पेशींची संख्या गर्भाशय दाहाचे प्रमाण दर्शवते.
  • जंतूसंसर्ग नाहीसा करण्यासाठी माज स्त्रावाची प्रयोगशाळेत प्रतिजैवकासह तपासणी करून सर्वाधिक परिणामकारक प्रतिजैविक शोधण्याची चाचणी आवश्‍यक असते.
  • ओजसरसाचा स्वैर, चुकीचा, अनावश्‍यक वापर टाळण्यासाठी उपचाराच्या नोंदी लिखित स्वरूपात ठेवाव्यात.
  • चार- पाच वेळेपेक्षा अधिक माज विफल ठरल्यास तज्ज्ञ पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्यावा.
  • उपचारांची दिशा केवळ सतत उलटणाऱ्या माजाच्या प्रकारावर ठरविली जाते. फलन होत नाही का फलनानंतर गर्भ टिकत नाही याची विभागणी करता येत नाही.
  • गर्भाशयदाह उपचार करताना आधी जंतूसंसर्ग नाहीसा करणे आणि मग सूज कमी करणे अपेक्षित असते.
  • गर्भाशयदाह नसताना वेळेवर स्त्रीबीज सुटणे, पीतग्रंथीची वाढ नियंत्रित करणे, पीतग्रंथींच्या अपुऱ्या स्त्रवणासाठी बाहेरून मदत पुरविणे, ओजसरस इंजेक्‍शन असे उपयुक्त उपचार तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून करावेत.
  • पहिले तीन माज प्रतिबंध उपचारांचे, नंतरचे तीन माज उपचारांचे, पुढील तीन माजाचे निदान तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून करावे. मात्र त्यानंतरही वांझपणा टिकून राहत असेल तर अशी जनावरे पैदाशीतून वगळण्यास पात्र ठरतात.

- डॉ. नितीन मार्कंडेय
संपर्क ः  ८२३७६८२१४१
(पशुवैद्यक महाविद्यालय, परभणी)

 

इतर कृषिपूरक
गाभण गाईंचे योग्य व्यवस्थापन ठेवा...गाभण गाईची योग्य पद्धतीने काळजी घ्यावी. गर्भाची...
जनावरांमध्ये ताणाची तीव्रता मोजण्यासाठी...उन्हाळ्यातील वाढते तापमान अाणि आर्द्रतेमुळे...
ब्राॅयलर पक्षी व्यवस्थापनात ब्रुडिंग,...व्यावसायिक ब्रॉयलर कुक्कूटपालनामध्ये ऋतूमानानुसार...
पशु सल्ला खरेदी केलेल्या जनावराची प्रदर्शनासाठी किंवा इतर...
शेळीपालनातील पैदाशीच्या नराचे महत्त्वपैदाशीचा नर निवडताना जातीशी साधर्म्य असणारा, दीड...
गाभण गाई, म्हशींची काळजी घ्यागायीचा गाभण काळ ९ महिने ९ दिवस आणि म्हशीचा गाभण...
आर्थिक नुकसान टाळण्याकरिता काढा...आधुनिक म्हैसपालन करताना भविष्यासाठी मोठी रक्‍कम...
उन्हाळ्यात जपा शेळ्यांनाउन्हाळ्यात शेळ्यांना पोषणतत्त्वांच्याअभावी बरेचसे...
डोंगरावर फुलविले एकात्मिक शेतीचे आदर्श...खिंगर (ता. महाबळेश्‍वर, जि. सातारा) गावातील...
जाणून घ्या मत्स्यबीज निर्मितीचे तंत्रमत्स्यशेतीच्या वाढत्या प्रमाणामुळे मत्स्यबीजांची...
दारोकार भावंडाचा कुक्कुटपालन...छोटीशी सुरवातदेखील मोठ्या परिवर्तनाची नांदी ठरू...
पंजाबमधील पशुपालकांचा सुधारित तंत्रावर...पंजाबमधील पशुपालक गाई, म्हशींच्या व्यवस्थापनासाठी...
शंभरहून अधिक देशी गायींचे संगोपननाशिक जिल्ह्यात सटाणा तालुक्यापासून सहा...
आधुनिक म्हैसपालनाकरिता लागणारी उपकरणेआधुनिक म्हैसपालनामध्ये नवीन अद्ययावत...
लेअर पक्ष्यांतील अंडी उत्पादन घटण्याची...पक्ष्यांच्या निरीक्षणातून अाजार अाणि शारीरिक...
सुधारित तंत्रातून पंजाबची दुग्ध...पंजाबमधील पशुपालक आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर...
मका वगळता सर्व पिकांच्या फ्युचर्स भावात...गेल्या सप्ताहात सोयाबीन व हरभरा पिकाच्या भावात...
जनावरांचे आगीपासून करा संरक्षणअागीची झळ बसलेली जनावरे पूर्णपणे बरी होण्यासाठी...
चाराटंचाईमध्ये म्हशींना द्या मूरघासउन्हाळ्यातील चाराटंचाईमध्ये म्हशींना पोषक चारा...
वाढत्या तापमानात जनावरांची घ्या काळजीवाढत्या तापमानात जनावरासाठी छत तयार करून सावलीची...